൩൪. പഥവീനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൪൨. ജാതാജാതാതി ദുവിധാതി ജാതാ പഥവീ അജാതാ പഥവീതി പഥവീ ദുവിധാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ജാതപഥവിഞ്ച അജാതപഥവിഞ്ച ദസ്സേതി. താസം വിഭാഗം ദസ്സേതി ‘‘സുദ്ധാ’’തിആദിനാ. സുദ്ധമത്തികപംസുകാ ച അദഡ്ഢാ ച ബഹുമത്തികപംസുകാ ച ചാതുമാസാധികോവട്ഠപംസുമത്തികരാസി ച ജാതാ പഥവീതി സമ്ബന്ധോ. മത്തികാ ച പംസു ചാതി ദ്വന്ദോ. സുദ്ധാ അപ്പസക്ഖരാദിതായ മത്തികാ പംസവോ യസ്സാതി ബാഹിരത്ഥോ. അദഡ്ഢാതി ഉദ്ധനപചനാദിവസേന തഥാ തഥാ അദഡ്ഢാ. സാ പന വിസും നത്ഥി, സുദ്ധമത്തികാദീസു അഞ്ഞതരാവ വേദിതബ്ബാ. ചത്താരോ മാസാ, തേഹി സഹിതോ അതിരേകോ കാലോ, തസ്മിം ഓവട്ഠോതി സമാസോ. ഓവട്ഠോതി യേന കേനചി ഉദകേന ഓവട്ഠോ. ബുധാ പന ‘‘ആകാസതോ വുട്ഠഉദകേനേവ, ന അഞ്ഞത്ഥ പഹരിത്വാ പതിതബിന്ദുനാ’’തി വദന്തി, ‘‘ഓവട്ഠോ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ ച ‘‘പോക്ഖരണിയാ ഠിതതനുകദ്ദമോ വട്ടതി, ബഹലോ തു ന വട്ടതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൬) വുത്തത്താ ച ‘‘വിനയവിനിച്ഛയേ സമ്പത്തേ ഗരുകേ ഠാതബ്ബ’’ന്തി വിനയലക്ഖണതോ ച ന തം യുജ്ജതീതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. പംസുമത്തികാനം രാസി പംസുമത്തികരാസി. ചതു…പേ… വട്ഠോ പംസുമത്തികരാസി യസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥോ, കമ്മധാരയോ വാ.

൨൪൩. വാലുകാ ച ദഡ്ഢാ ച യേഭുയ്യസക്ഖരാദിമഹീപി ച ചാതുമാസോമവട്ഠകോ വുത്തരാസി ച ദുതിയാ ഭൂമീതി സമ്ബന്ധോ സക്ഖരാ ച പാസാണാ ച മരുമ്ബാ ച കഥലാ ച വാലുകാ ചാതി ദ്വന്ദോ. സുദ്ധാ സക്ഖര…പേ… വാലുകാ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ഹത്ഥമുട്ഠിനാ ഗഹേതബ്ബപ്പമാണാ സക്ഖരാ, തതോ ഉപരി പാസാണാ, കടസക്ഖരാ മരുമ്ബാ, കപാലഖണ്ഡാനി കഥലാതി വേദിതബ്ബാ. ദുതിയാതി അജാതാ. വുത്തരാസീതി വുത്തോ മത്തികപംസുസിരാ.

൨൪൪. കീദിസീ യേഭുയുമത്തികാദീതി ആഹ ‘‘ദ്വേ ഭാഗാ’’തിആദി. യസ്സ ഭൂമിയാതി യസ്സാ ഭൂമിയാ. സേസേസുപീതി യേഭുയ്യപംസുയേഭുയ്യസക്ഖരയേഭുയ്യപാസാണാദീസു.

൨൪൫. ‘‘പാചിത്തീ’’തിആദിനാ തത്ഥ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതി. ജാതേ ജാതസഞ്ഞിസ്സ ഖണനേ പാചിത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ജാതേതി ജാതേ ഭൂമിഭാഗേ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ വാ, ജാതായാതി വുത്തം ഹോതി. ജാതേ ദ്വേള്ഹസ്സ വിമതിസ്സ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. ജാതേ അജാതസഞ്ഞിസ്സ അനാപത്തി. തഥാ ആണാപനേ അനാപത്തീതി യോജനാ. അജാതസഞ്ഞിസ്സാതി അജാതാതി സഞ്ഞാ അജാതസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി അജാതസഞ്ഞീ, തസ്സ.

൨൪൬. ഏകായാണത്തിയാ ഏകാതി സചേ സകിം ആണത്തോ ദിവസമ്പി ഖണതി, ആണാപകസ്സ ഏകാ ഏവ ആപത്തീതി അത്ഥോ. വാചസോ ആപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. വാചസോതി വിച്ഛായം സോ, വാചായ വാചായാതി അത്ഥോ.

൨൪൭. ‘‘ഇമം ഠാനം ഖണ വാ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘ഏത്ഥ അഗ്ഗിം ജാലേഹി വാ’’തി യോജനാ. ‘‘വത്തു’’ന്തി ഇദം ‘‘ന വട്ടതീ’’തി ഇമസ്സ കത്തുപദവചനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘ഇമം ഠാനം ഖണാ’’തിആദിപ്പകാരോ വചനായ ന വട്ടതീതി അത്ഥോ. നിയമേത്വാതി ഇമിനാ ‘‘ആവാടം ഖണ, കന്ദം ഖണാ’’തിആദിനാ അനിയമേത്വാ വത്തും വട്ടതീതി ദീപേതി.

൨൪൮. ‘‘ഇമസ്സ ഥമ്ഭസ്സ ആവാടം ജാന വാ, കപ്പിയം കരോഹി വാ’’തി ച ‘‘മത്തികം ജാന വാ, മത്തികം ആഹര വാ, മത്തികം കപ്പിയം കരോഹി വാ’’തി ച ഏദിസം വചനം വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതം വിയ ദിസ്സതീതി ഏദിസം, കിം തം? ‘‘മത്തികം ദേഹീ’’തിആദികം ഉപമേയ്യം. ‘‘മത്തികം ജാനാ’’തിആദികം പന ഉപമാനം, തേസം ഉപമാനോപമേയ്യാനം യാ കപ്പിയസങ്ഖാതാ സമാനധമ്മതാ, സാ ഉപമാ. തഥാ ച വുത്തം അമ്ഹേഹി സുബോധാലങ്കാരേ ‘‘ഉപമാനോപമേയ്യാനം, സധമ്മത്തം സിയോപമാ’’തി. അഞ്ഞഥാ ഉപമാനഭൂതഅക്ഖരാവളിസദിസീയേവ, അക്ഖരാവളി ഉപമേയ്യം സിയാ. വാക്യേ വിയ-സദ്ദോയേവ പന ഉപമാനം ജോതേതീതി വേദിതബ്ബം.

൨൪൯. പഥവിയാ അസമ്ബദ്ധം സുക്ഖകദ്ദമആദികഞ്ച തനുകം ഉസ്സിഞ്ചനീയകദ്ദമഞ്ച കോപേതും ലബ്ഭന്തി സമ്ബന്ധോ. കദ്ദമആദികന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഉദകേന ഗതട്ഠാനേ ഉദകപപ്പടകോ നാമ ഹോതി, യം വാതപ്പഹാരേന ചലതി, തം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉസ്സിഞ്ചനീയകദ്ദമന്തി ഘടേഹി ഉസ്സിഞ്ചിതും സക്കുണേയ്യകദ്ദമം.

൨൫൦. ‘‘ചാതുമാസാധികോവട്ഠം ഗണ്ഡുപ്പാദ’’ന്തിആദിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഗണ്ഡം പഥവിയാ ഗണ്ഡസദിസം മത്തികരാസിം ഉപ്പാദേന്തീതി ഗണ്ഡുപ്പാദാ. ഇധ പന തേഹി ഉട്ഠാപിതോ ഗൂഥോ ‘‘ഗണ്ഡുപ്പാദ’’ന്തി നിദ്ദിട്ഠോ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘ഗണ്ഡുപ്പാദോ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി. തം ‘‘ന കോപയേ’’തി ഏത്ഥ കമ്മേന ഭവിതബ്ബന്തി ന യുജ്ജതി. മൂസികുക്കിരന്തി മൂസികാനം ഉക്കിരോ ഖണിത്വാ ബഹി കതം പംസുരാസി മൂസികുക്കിരോതി. ലേഡ്ഡാദിന്തി ഏത്ഥ ലേഡ്ഡുന്തി കസിതട്ഠാനേ നങ്ഗലച്ഛിന്നമത്തികാപിണ്ഡം. ആദി-സദ്ദേന ഗാവീനം ഖുരച്ഛിന്നം കദ്ദമം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൫൧-൨. ഉദകസന്തികേ പതിതേ വാപിആദീനം കൂലേ ച പാസാണേ ലഗ്ഗേ രജേ ച നവസോണ്ഡിയാ പതിതേ രജേ ച അബ്ഭോകാസുട്ഠിതേ വമ്മികേ ച മത്തികാകുട്ടേ ച തഥാതി സമ്ബന്ധോ. തഥാതി ഇമിനാ കൂലാദികേ ചാതുമാസാധികോവട്ഠം വാ സബ്ബം ന കോപയേതി ഇദം അതിദിസതി. ഇട്ഠകകുട്ടകോ വട്ടതീതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യാ’’തിആദി. യേഭുയ്യേന കഥലാ ഏത്ഥാതി യേഭുയ്യകഥലാ, ഭൂമി, തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഠാനം, യേഭുയ്യകഥലായ ഠാനം, തസ്മിം. ഇട്ഠകകുട്ടകോ യേഭുയ്യകഥലാ വിയ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. കുട്ടകം കോപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ. ഇട്ഠകായ കതോ കുട്ടകോതി സമാസോ.

൨൫൩-൫. സഞ്ചാലേത്വാ ഭൂമിം വികോപയം ഥമ്ഭാദിം ഗണ്ഹിതും വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ വികോപയന്തി കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, വികോപയതാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ കഥമേത്ഥ പഠമാപസങ്ഗോ. പഠമാ ഹി ‘‘ഭവ’’ന്തി വുത്തേ സിയാ, ന ച ‘‘ഗണ്ഹിതു’’ന്തിആദീസു തും-പച്ചയേഹി വുത്തോ കോചി അത്ഥി, യദാ ഭാവേ തും-പച്ചയോ, തദാ ന കിഞ്ചി വുത്തം ഹോതീതി, ‘‘ന കപ്പതീ’’തി പധാനകിരിയായപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന കത്താ അഞ്ഞോയേവാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ. തതിയത്ഥേ തു സതി ഇതോ ചിതോ സഞ്ചാലേത്വാ ഭൂമിം വികോപയതാ ഥമ്ഭാദിം ഗണ്ഹിതും ന കപ്പതീതി അതീവ യുജ്ജതി. ധാരായാതി പസ്സാവധാരായ. വിസമം സമം കാതും സമ്മുഞ്ജനീഹി ഘംസിതും വാതി യോജനാ. വിസമന്തി വിസമട്ഠാനം. ‘‘പദം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ഭൂമിം ഭിന്ദന്തോ ചങ്കമിതും വാതി സമ്ബന്ധോ. ഭിന്ദന്തോതി ഭിന്ദതാ. കണ്ഡുരോഗീ വാ തടാദീസു അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ഘംസിതുന്തി യോജനാ. കണ്ഡുരോഗീതി കണ്ഡുരോഗിനാ. ച-സദ്ദോ അവധാരണേ.

൨൫൬-൭. സുദ്ധചിത്തസ്സാതി പഥവിഭേദാധിപ്പായവിരഹേന പരിസുദ്ധചിത്തസ്സ.

൨൫൮. അഗ്ഗിസ്സ അനുപാദാനേ കപാലേ വാ അനുപാദാനായ ഇട്ഠകായ വാ അഗ്ഗിം പാതേതും വാ അവസേ സതി ഭൂമിയം പാതേതും വാ ലബ്ഭതേതി സമ്ബന്ധോ. ഉപാദാനം ഇന്ധനം, ന ഉപാദാനം അനുപാദാനം, തസ്മിം. വസോ പഭുത്തം. ‘‘വസോ പഭുത്തേ ആയത്തേ’’തി ഹി നിഘണ്ഡു. ന വസോ അവസോ, തസ്മിം അപഭുത്തേതി അത്ഥോ. പതിതട്ഠാനേയേവ ഉപാദാനം ദത്വാ അഗ്ഗിം കാതും വട്ടതി. സുക്ഖഖാണുകസുക്ഖരുക്ഖാദീസു ച അഗ്ഗിം ദാതും ന വട്ടതി. സചേ പന ‘‘പഥവിം അപ്പത്തമേവ നിബ്ബാപേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ദേതി, വട്ടതി, പച്ഛാ നിബ്ബാപേതും ന സക്കോതി, അവിസയത്താ അനാപത്തി. ‘‘ഭൂമിയം പാതേഹീ’’തി ഏവമ്പി വത്തും ന വട്ടതീതി.

പഥവീനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.