൨൫. അകപ്പിയസയനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൭-൯. അകപ്പിയാനി സയനാനീതി ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനി. പധാനവസേന പന ‘‘സയനാനീ’’തി വുത്തം, പീഠാദയോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹന്തി അഞ്ജനീ-സദ്ദേന അവസേസാനി വിയ. ആസന്ദി ച…പേ… ഉഭതോരത്തൂപധാനകഞ്ചേതി ഏതാനി അകപ്പിയാനീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ആസന്ദീതി സുഗതങ്ഗുലേന അതിരേകട്ഠങ്ഗുലപാദകാനി മഞ്ചപീഠാനി. തത്ഥ പീഠം നാമ മഞ്ചോ വിയ നാതിദീഘം വുച്ചതി. തിവിധം തൂലമേതിസ്സാ അത്ഥീതി തൂലീ, പകതിതൂലികാ. ‘‘പല്ലങ്കോതി പാദേസു വാളരൂപാനി ഠപേത്വാ കതോ’’തി ഠപനസ്സ അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൫൪) വുത്തത്താ ഠപനഞ്ച യഥാകഥഞ്ചി ഹോതി, യുത്തി ച ഹോതീതി, ‘‘തത്ഥേവ സീഹരൂപാദിം ദസ്സേത്വാ കതോ പന വട്ടതീതി വദന്തീ’’തി യം ടീകായം വുത്തം, തം ‘‘കിമിതി ഏവം വദന്തീ’’തി വത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബം. ‘‘അകപ്പിയരൂപകതോ അകപ്പിയമഞ്ചോ പല്ലങ്കോ നാമാ’’തി ഹി സാരസമാസേപി. ആസന്ദീ പല്ലങ്കോ ഉച്ചാസയനം, സേസാ മഹാസയനം. പടികാ ഉണ്ണാമയോ സേതത്ഥരണോ. ഗോനോ ചതുരങ്ഗുലാധികലോമോ മഹാകോജവോ. ചിത്തകം വാനവിചിത്രോ ഉണ്ണാമയത്ഥരണോ. ഉണ്ണാ ഏളകലോമം. പടലികാ ഘനപുപ്ഫികാ. വികതീതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിരൂപവിചിത്തോ. ഉദ്ദലോമീതി ഏകതോ ഉഗ്ഗതലോമോ. ഏകന്തലോമികാതി ഉഭതോ ഉഗ്ഗതലോമോ.

കുത്തം സോളസന്നം നാടകിത്ഥീനം ഠത്വാ നച്ചനയോഗ്ഗോ. കോസേയ്യം രതനപരിസിബ്ബിതം കോസേയ്യസുത്തമയം പച്ചത്ഥരണം, കട്ടിസ്സം രതനപരിസിബ്ബിതം കോസേയ്യകട്ടിസ്സമയം. ഹത്ഥിനോ ച അസ്സാ ച രഥാ ചാതി സേനങ്ഗാനം ബഹുത്തേ സമാഹാരദ്വന്ദോ, ഹത്ഥിഅസ്സരഥേ തേസം പിട്ഠീസു അത്ഥരാതി തപ്പുരിസോ. അജിനപ്പവേണീതി അജിനാനം അജിനമിഗചമ്മാനം മഞ്ചപ്പമാണേന ദുപട്ടതിപട്ടാനി കത്വാ സിബ്ബിതാ പവേണീ. കദലിമിഗാനം ഇദം കദലിമിഗം, കിം തം? ചമ്മം, പവരോ ച സോ പച്ചത്ഥരോ ചാതി പവരപച്ചത്ഥരോ, സോ ച തം സേതവത്ഥസ്സ ഉപരി അത്ഥതഞ്ച, കദലിമിഗഞ്ച തം പവരപച്ചത്ഥരഞ്ചാതി സമാസോ, പവരപച്ചത്ഥരണസങ്ഖാതം സേതവത്ഥസ്സ ഉപരി പത്ഥരിതം കദലിമിഗപ്പവരപച്ചത്ഥരണന്തി അത്ഥോ. തം കിര ഏവം കരോന്തി. ടീകായം പന യഥാവുത്തദ്വയേന അത്ഥതം അഞ്ഞമേവ കിഞ്ചി വുത്തം, തം ന യുത്തം ‘‘അജിനപ്പവേണീ ധാരേതബ്ബാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൨൫൪) വിസും അത്ഥരണാനമേവ വുത്തത്താ. തേസു ഹി വുത്തേസു തദത്ഥതം വുത്തമേവ സിയാ, തഥാ ച വുത്തം ഹേട്ഠാ വിസും പടികാദികന്തി.

സലോഹിതവിതാനന്തി ഏതം ‘‘ഉഭതോരത്തൂപധാനക’’ന്തിമസ്സ വിസേസനം. ലോഹിതവിതാനേന സഹ വത്തമാനന്തി സമാസോ. സേതവിതാനമ്പി ഹേട്ഠാ അകപ്പിയപച്ചത്ഥരണേ സതി ന വട്ടതി. രത്തം ഉപധാനം സീസൂപധാനം പാദൂപധാനഞ്ച രത്തൂപധാനകം, ഉഭതോ മഞ്ചസ്സ സീസപാദനിക്ഖേപനട്ഠാനേ രത്തൂപധാനകന്തി അലോപസമാസോ. യം പന ഏകമേവ ഉപധാനം ഉഭയപസ്സേസു രത്താദിവണ്ണം വിചിത്രം, തം പമാണയുത്തമേവ വട്ടതി. തത്രിദം പമാണം – വിത്ഥാരതോ തീസു കണ്ണേസു ദ്വിന്നം കണ്ണാനം അന്തരം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം, മജ്ഝേ മുട്ഠിരതനം, ദീഘതോ പന ദിയഡ്ഢരതനം വാ ദ്വിരതനം വാ. പരിഭുഞ്ജതോതി ഇമിനാ കരോന്തസ്സ കാരാപേന്തസ്സ കത്ഥചി ഛേദനകം പാചിത്തിയന്തി ദീപേതി.

൧൯൦. ധമ്മാസനേ ച ഭത്തഗ്ഗേ ച ഘരേ ചാപി ആസന്ദാദിത്തയാ സേസേ ഗിഹിസന്തകേ ഗിഹിവികടേ സതി നിസീദിതും ലബ്ഭതീതി അജ്ഝാഹാരോ പദസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഗിഹിസന്തകേതി ഇമിനാ സങ്ഘികമ്പി ഉപലക്ഖേതി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഠപേത്വാ തീണി ആസന്ദിം പല്ലങ്കം തൂലികം ഗിഹിവികട’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൧൪) സാമഞ്ഞേന വുത്തം. സാമഞ്ഞജോതനായ പന വിസേസേപി അവട്ഠാനതോ ആസന്ദാദിത്തയാതി ഏത്ഥ ധമ്മാസനേ ആസന്ദാദിത്തയാ സേസേതി യോജേത്വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അട്ഠകഥായഞ്ഹി ‘‘ആസന്ദീ പല്ലങ്കോ ഗോനകോ’’തിആദിപാളിക്കമേ ആസന്ദാദിദ്വയമാദിതോ ഹിത്വാ ‘‘ഗോനകാദീനി സങ്ഘികവിഹാരേ വാ പുഗ്ഗലികവിഹാരേ വാ മഞ്ചപീഠകേസു അത്ഥരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തി, ധമ്മാസനേ പന ഗിഹിവികടനീഹാരേന ലബ്ഭന്തി, തത്രാപി നിപജ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൦) വുത്തം. ഭത്തഗ്ഗം നാമ വിഹാരേ ദാനട്ഠാനം. ധമ്മാസനം പന യത്ഥ കത്ഥചി. ഘരേതി അന്തരഘരേ. നിസീദിതും ലബ്ഭതേതി ഇമിനാ നിപജ്ജിതും ന വട്ടതീതി ദീപേതി. സംഖിപനം അന്തോകരണം സങ്ഖേപോ, ഭൂമത്ഥരണേ സങ്ഖേപോ അസ്സ സയനസ്സാതി സമാസോ. തസ്മിം ഭൂമത്ഥരണേ അന്തോകരണഭൂമത്ഥരതോ ഭൂമത്ഥരണമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സയിതുഞ്ചാതി അത്തനോ കപ്പിയപച്ചത്ഥരണം അത്ഥരിത്വാ സയിതുഞ്ച നിസീദിതുഞ്ച. ‘‘പരിഭണ്ഡകതം ഭൂമിം വാ ഭൂമത്ഥരണസേനാസനം വാ സങ്ഘികമഞ്ചപീഠം വാ അത്തനോ സന്തകേന പച്ചത്ഥരണേന പച്ചത്ഥരിത്വാവ നിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഹി അട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൪) വുത്തം. ഇദഞ്ച ആസന്ദാദീനമ്പി അഞ്ഞഥത്തകരണേ പരിഭോഗേ ലക്ഖണവചനം. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ, ആസന്ദിയാ പാദേ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും, പല്ലങ്കസ്സ വാളേ ഭിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും, തൂലികം വിജടേത്വാ ബിബ്ബോഹനം കാതും, അവസേസം ഭൂമത്ഥരണം കാതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൨൦).

൧൯൧. ചതുരംസപീഠാ ച…പേ… പഞ്ചങ്ഗാ ച ഉച്ചപാദകാ കപ്പന്തീതി അത്ഥതോ വചനം വിപല്ലാസേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ‘‘കപ്പിയാ’’തി ഇമിനാ വാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ചത്താരോ അംസാ കോണാ യേസം, തേ ച തേ പീഠാ ചാതി സമാസോ. തിണ്ണം അപസ്സയാനം, ചതുന്നഞ്ച പാദാനം വസേന സത്ത അങ്ഗാനി യേസന്തി സമാസോ. ഏകാപസ്സയസ്സ വസേന പഞ്ചങ്ഗാ. ചതുരംസപീഠാനം വിസും കപ്പിയഭാവസ്സ വുത്തത്താ സത്തങ്ഗാദയോ പന ദീഘാതി വിഞ്ഞായന്തി. പാളിയം ഭത്തഗ്ഗസ്സ ഏകയോഗനിദ്ദിട്ഠത്താ ഏകയോഗനിദ്ദിട്ഠാനം സഹ വാ പവത്തി, സഹ വാ നിവത്തീതി ഘരേതി ഇമിനാ ഭത്തഗ്ഗസ്സപി ഗഹണം. ഏവ-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, തസ്മാ തൂലോനദ്ധാ മഞ്ചപീഠാ ഘരേ വാ ഭത്തഗ്ഗേ വാ നിസീദിതുമേവ കപ്പന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്രായം പാളി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ തൂലോനദ്ധം മഞ്ചമ്പി പീഠമ്പി പഞ്ഞപേന്തി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ നാഭിനിസീദന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹിവികടം അഭിനിസീദിതും, ന ത്വേവ അഭിനിപജ്ജിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൧൪). തേ പന കരോന്തസ്സ വാ കാരാപേന്തസ്സ വാ ഉദ്ദാലനകം പാചിത്തിയം.

൧൯൨. സാനുലോമാനം ഛന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ചീവരം ഛവി ഏതാസന്തി വിഗ്ഗഹോ. പഞ്ച ഭിസീതി ചോളാദിതൂലഗണനായ പഞ്ചകാ വുത്താ. സബ്ബത്ഥാതി വിഹാരമഞ്ചപീഠാദീസു സബ്ബത്ഥ.

൧൯൩. തൂലത്തയന്തി സിമ്ബലിരുക്ഖാദീനം ഖീരവല്ലിആദീനം ഏരകാദീനം തിണാനം തൂലത്തയം. ഭിസിഗബ്ഭോ ചോളാദികോ പഞ്ചവിധോ ഭിസിഗബ്ഭോ. മിഗപക്ഖിനം ലോമാനീതി ഏതം സബ്ബന്തി സേസോ. മിഗ-സദ്ദേനേവ സബ്ബേപി സീഹാദയോ ചതുപ്പദാ, പക്ഖി-സദ്ദേന സബ്ബേപി ഹംസമോരാദയോ ഗഹിതാ. നനു ച ഭിസിഗബ്ഭസദ്ദന്തോഗധായ ഉണ്ണായ മിഗപക്ഖിലോമാനമ്പി ഗഹണസബ്ഭാവേപി തേസം വിസും ഗഹണേ സതി പുനരുത്തിദോസോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി മനുസ്സലോമപരിച്ചാഗവിഭാവനപ്പയോജനസബ്ഭാവതോ. നനു ച ഏവമ്പി ദോസോയേവ, ‘‘മനുസ്സലോമമുണ്ണായ’’ന്തിആദിനാ ഭിസിഗബ്ഭാനം ഉപരി നീയമാനത്താ ഗമ്യതേ ബിബ്ബോഹനേപി അയമേവ ഭിസിഗബ്ഭോതി? സച്ചം, തഥാപി ന ദോസോ, ഗമ്യമാനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ പയോഗം പതി കാമചാരോതി. മസൂരകേ തൂലവജ്ജാ അനുഞ്ഞാതാതി വിപരിണാമേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. മസൂരകം നാമ ചമ്മഛവികാ ഭിസീതി വദന്തി.

൧൯൪. ഉണ്ണായം മനുസ്സലോമഞ്ച പണ്ണേ സുദ്ധം തമാലകഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച അപ്പടിവേക്ഖിതം ആസനഞ്ചേവ ന ലബ്ഭന്തി സമ്ബന്ധോ. മനുസ്സലോമന്തി ഇമിനാ ന കേവലം ഇധ ഏളകലോമമേവ ഉണ്ണാ, അഥ ഖോ കപ്പിയാകപ്പിയമംസജാതീനം പക്ഖിചതുപ്പദാനം ലോമമ്പീതി ദസ്സേതി. പുപ്ഫന്തി പിയങ്ഗുബകുലപുപ്ഫാദി. തമാലകസദ്ദേനേവ ഉപചാരതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘തമാലക’’ന്തി വുത്തം. അപ്പടിവേക്ഖിതന്തി അനുപപരിക്ഖിതം. കീദിസം പന പടിവേക്ഖിതബ്ബം, കീദിസം ന പടിവേക്ഖിതബ്ബന്തി? യം വിനിച്ഛയതോ വിഞ്ഞാതം, തം ന പടിവേക്ഖിതബ്ബം, ഇതരം ഹത്ഥേന പരാമസന്തേന പടിവേക്ഖിതബ്ബം.

അകപ്പിയസയനനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.