൧൩. സമണകപ്പനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨൫. സമണകപ്പാതി സമണവോഹാരാ. ഭവന്തി, അഹേസുന്തി വാ ഭൂതാ, വത്തമാനേ, ഭൂതേ വാ തപ്പച്ചയോ. വിരുള്ഹമൂലാദിഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകാനം, വഡ്ഢിത്വാ മഹന്തഭാവം പത്താനഞ്ച രുക്ഖലതാദിസങ്ഖാതാനം ഭൂതാനം ഗാമോ, ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോ സമൂഹോ ഭൂതഗാമോ. തസ്സ സമാരമ്ഭോ ഛേദനഫാലനാദി, തസ്മിം. നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മം, തംഹേതു പാചിത്തിയം ഹോതീതി അത്ഥോ. കതകപ്പിയം സമണകപ്പിയം ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കതം കപ്പിയം യസ്സാതി ബഹുബ്ബീഹി. കേനാതി ആഹ ‘‘നഖേനാ’’തിആദി.

൧൨൬. ഇദാനി യസ്സ സമാരമ്ഭോ, തം ഭൂതഗാമം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സ മൂലാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സോതി ഭൂതഗാമോ. ഭവിതും ഉപ്പജ്ജിതും പയോജേതീതി കാരിതന്താ തപ്പച്ചയോ, പഭാവിതോ ഉപ്പാദിതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ പഭവനം പഭവോ, ഉപ്പത്തി, സോവ പഭവോ, പഭാവം കരോതീതി നാമധാതുതോ കത്തരി തപ്പച്ചയോ, പഭാവിതോ ഉപ്പന്നോതി അത്ഥോ. മൂലഞ്ച ഖന്ധോ ച ബീജഞ്ച അഗ്ഗഞ്ച ഫളു ച മൂല…പേ… ഫളൂനി. ഫളു നാമ പബ്ബം. താനിയേവ ബീജാനി, തേഹി പഭാവിതോ ഉപ്പാദിതോ, അഥ വാ തേഹി അവധിഭൂതേഹി, കാരണഭൂതേഹി വാ പഭാവിതോ ഉപ്പന്നോതി കമേന വികപ്പദ്വയേ സമാസദ്വയം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ മൂലബീജം നാമ ഹലിദ്ദിസിങ്ഗിവേരാദി.

ഖന്ധബീജം നാമ അസ്സത്ഥനിഗ്രോധാദി. ബീജബീജം നാമ പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാദി. അഗ്ഗബീജം നാമ ഹിരിവേരാദി. ഫളുബീജം നാമ ഉച്ഛുനളാദി. തത്ഥ മൂലബീജാദീനി പഞ്ച ബീജഗാമോ. തന്നിബ്ബത്തോ രുക്ഖലതാദി ഭൂതഗാമോ.

ഇദാനി തേസു ബീജഗാമസമാരമ്ഭേ ദുക്കടം ദസ്സേതി അപരദ്ധേന. ഭൂതഗാമവിയോജിതം ബീജം ആരമ്ഭേ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതന്തി തപ്പുരിസോ. ബീജന്തി ഭൂമിയം രോപിതമരോപിതമ്പി നിഗ്ഗതവിദത്ഥിമത്തപത്തവട്ടിപി മൂലബീജാനി. ‘‘ആരമ്ഭേ’’തി കിതകപച്ചയസ്സ യോഗേ അവുത്തേ കമ്മനി ഛട്ഠുപ്പത്തിയം വികപ്പേന ഉഭയത്ഥ ദുതിയാ. ആരമ്ഭേതി സമാരമ്ഭേ. തസ്മാ ‘‘ഇമം പുപ്ഫം ഫലം വാ ജാന, ഇമം കപ്പിയം കരോഹീ’’തിആദിനാ കപ്പിയവചനേന ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതം ബീജജാതം ബീജഗാമപരിമോചനത്ഥം പുന കപ്പിയം കാരാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിഭബ്ബം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അഗ്ഗിപരിജിതം സത്ഥപരിജിതം നഖപരിജിതം അബീജം നിബ്ബത്തബീജഞ്ഞേവ പഞ്ചമ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൫൦) വുത്തേസു പഞ്ചസു നഖപരിജിതാദീനി തീണി ദസ്സിതാനി.

൧൨൭. ഇദാനി അവസിട്ഠാനി ദ്വേ ദസ്സേതും ‘‘നിബ്ബത്തബീജ’’ന്തിആദികം പഠമദ്ധം ആഹ. തത്ഥ നിബ്ബത്തബീജന്തി നിബ്ബത്തനിയന്തി നിബ്ബത്തം, നിപുബ്ബ വതു വത്തനേതിമസ്മാ തപ്പച്ചയോ, നിബ്ബത്തം ബീജം യസ്സ തം നിബ്ബത്തബീജം, ബീജം നിബ്ബത്തേത്വാ വിസും കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം അമ്ബപനസാദി. നോബീജം നാമ തരുണമ്ബഫലാദി. ഇദാനി ബീജഗാമഭൂതഗാമേസു കപ്പിയകരണപ്പകാരാദിവിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘കടാഹാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കടാഹേന ബദ്ധം ബീജം യേസന്തി ബാഹിരത്ഥോ.

൧൨൮. ഭാജനേ ഭൂമിയമ്പി വാ ഏകാബദ്ധേസു ബീജേസു ഏകസ്മിഞ്ച കപ്പിയേ കതേതി യോജനാ. ബീജേസൂതി ബീജഗാമഭൂതഗാമേസു. ഭൂതഗാമോപി ഹി ഇധ ‘‘ബീജ’’ന്തി രുള്ഹീവസേന വുച്ചതി.

൧൨൯. നിക്ഖിത്തേതി ഠപിതേ. കപ്പിയം പുന കരേയ്യാതി ജാതമൂലപണ്ണഭാവതോ ഭൂതഗാമത്താ ഭൂതഗാമതോ പരിമോചിതം ബീജഗാമപരിമോചനത്ഥം പുന കപ്പിയം കാരേയ്യാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഭൂതഗാമോ ഹി സോ തദാ’’തി. ഹി-സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി. തദാതി മൂലേ ച പണ്ണേ ച ജാതകാലേ സചേ മൂലമത്തം സഞ്ജായതി, ഉപരിഭാഗേ സചേ അങ്കുരോ ജായതി, ഹേട്ഠാഭാഗേ ഛിന്ദിതും വട്ടതി. മൂലമത്തേസു വാ പന പണ്ണമത്തേസു വാ നിഗ്ഗതേസു സചേപി രതനപ്പമാണാപി സാഖാ നിക്ഖമന്തി, ബീജഗാമസങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി.

൧൩൦. ഉദകസമ്ഭവോ സേവാലോ ച ചേതിയാദീസു സേവാലോ ച ഭൂതഗാമോവാതി സമ്ബന്ധോ. ആദി-സദ്ദേന പാകാരാദിഗ്ഗഹണം. യദി ദ്വേ തീണി പണ്ണാനി ന ജായന്തി, അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. സുക്ഖോ പന സമ്മജ്ജിതബ്ബോ. മൂലപണ്ണേ വിനിഗ്ഗതേ ബീജോപി ഭൂതഗാമോവാതി സമ്ബന്ധോ. പണ്ണേതി ഇമിനാ അങ്കുരമത്തം പടിക്ഖിപതി.

൧൩൧. ഘടാദിപിട്ഠേ സേവാലോ ച അഹിഛത്തകമകുളഞ്ച ദുക്കടസ്സേവ വത്ഥൂനീതി സമ്ബന്ധോ. പിട്ഠേതി ഇമിനാ അന്തോ അബ്ബോഹാരികോതി ദസ്സേതി. ഫുല്ലന്തി ഫുല്ലിതം അഹിഛത്തകം. അബ്യവഹാരികന്തി ആപത്തിവോഹാരയോഗ്ഗം ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

൧൩൨. അല്ലരുക്ഖേ ലാഖാനിയ്യാസഛത്താനി വികോപിയ ഗണ്ഹതോ തത്ഥ അക്ഖരം ഛിന്ദതോ വാപി പാചിത്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി അല്ലരുക്ഖേ. ‘‘വികോപയ’’ന്തി പോത്ഥകേസു പാഠോ ദിസ്സതി, സോ അപാഠോ പഠമന്തതായ കാരണാഭാവതോ. ‘‘വികോപിയാ’’തി പന പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. വികോപിയാതി ഇമിനാ അവികോപേത്വാ ഗഹണേ അനാപത്തീതി ദീപേതി.

൧൩൩. ദാരുമക്കടകാദിനാതി ആണിം കോട്ടേത്വാ ദാരുയന്തം കത്വാ തത്ഥ കണ്ടകം ഓലമ്ബേന്തി, ഏതം ദാരുമക്കടകം നാമ. ആദി-സദ്ദേന കണ്ടകബന്ധനാദീനം ഗഹണം. തിണാദിം ഛിന്ദിതും, ഗണ്ഠികം കാതുഞ്ച ന കപ്പതീതി യോജനാ. ഛിന്ദിതുന്തി ഛിന്ദനം.

൧൩൪. ഭൂതഗാമം വാതി ഭൂതഗാമം വാ. ബീജം വാതി ബീജഗാമം വാ. ‘‘ഛിന്ദ വാ’’തിആദിനാ സബ്ബത്ഥ വാ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. പച വാതി പചനം കരോഹീതി വാ. ‘‘പട’’ ഇതി വാ പാഠോ, തസ്സ ഉപ്പാദേഹീതി അത്ഥോ. ‘‘ഇമം രുക്ഖം ഛിന്ദാഹീ’’തിആദിനാ പന അവത്വാ ‘‘രുക്ഖം ഛിന്ദാ’’തിആദിനാ അനിയമേത്വാ വത്തും വട്ടതി.

൧൩൫. ഇമന്തി ഏതം രുക്ഖാദിം. ഇമം സോധേഹീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദം കത്വാ അത്ഥോ വത്തബ്ബോതി.

സമണകപ്പനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.