൪൪. ഉപോസഥനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൧൧. സുത്തുദ്ദേസോ സങ്ഘസ്സേവ. സേസാനന്തി ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ.

൪൧൨. പുബ്ബകരണേ പുബ്ബകിച്ചേ, പത്തകല്ലേ സമാനിതേതി സബ്ബപഠമം കത്തബ്ബം പുബ്ബകരണം. തദനന്തരം കത്തബ്ബം പുബ്ബകിച്ചം നാമ. ഏത്ഥ –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതി.

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകിച്ചന്തി വുച്ചതീ’’തി –. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮);

ഏവം അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന പുബ്ബകരണഞ്ച പുബ്ബകിച്ചഞ്ച വേദിതബ്ബം.

‘‘ഉപോസഥോ യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ,

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തി;

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തി,

പത്തകല്ലന്തി വുച്ചതീ’’തി –. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮);

വുത്തവസേന പത്തകല്ലേ സമാനിതേ, പജ്ജിതേതി അത്ഥോ. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ. നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം, അയം പഠമോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ ചത്താരി പാരാജികാനി ഉദ്ദിസിത്വാ അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം, അയം ദുതിയോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ ചത്താരി പാരാജികാനി ഉദ്ദിസിത്വാ തേരസ സങ്ഘാദിസേസേ ഉദ്ദിസിത്വാ അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം, അയം തതിയോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ ചത്താരി പാരാജികാനി ഉദ്ദിസിത്വാ തേരസ സങ്ഘാദിസേസേ ഉദ്ദിസിത്വാ ദ്വേ അനിയതേ ഉദ്ദിസിത്വാ അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം, അയം ചതുത്ഥോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. വിത്ഥാരേനേവ പഞ്ചമോ. ഇമേ ഖോ ഭിക്ഖവേ പഞ്ച പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ’’തി (മഹാവ. ൧൫൦) വുത്തത്താ സോ സുത്തുദ്ദേസോ പഞ്ചധാ വിഭാവിതോതി അത്ഥോ.

൪൧൩. വിനാന്തരായന്തി (മഹാവ. ൧൫൦) രാജന്തരായാദിദസവിധം അന്തരായം വിനാ സങ്ഖേപേനുദ്ദേസോ വിനിവാരിതോ പടിക്ഖിത്തോതി അത്ഥോ. ഥേരോവാതി സങ്ഘത്ഥേരോവ. ഏത്ഥാതി പഞ്ചസു ഉദ്ദേസേസു. ‘‘ദ്വീസു വാ തീസു വാ വിസദേസു ഥേരോവ ഇസ്സരോ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ അവത്തന്തേപി അന്തരായേ സംഖിത്തേന ഉദ്ദിസിതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. കത്ഥ വുത്തന്തി ചേ? ‘‘യോ തത്ഥ ഭിക്ഖു ബ്യത്തോ പടിബലോ, തസ്സാധേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൫൫) വുത്തപാളിയാ അട്ഠകഥായം ‘‘യോ തത്ഥ ഭിക്ഖു ബ്യത്തോ പടിബലോതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ദഹരസ്സാപി ബ്യത്തസ്സ പാതിമോക്ഖോ അനുഞ്ഞാതോ, അഥ ഖോ ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – സചേ സങ്ഘത്ഥേരസ്സ പഞ്ച വാ ചത്താരോ വാ തയോ വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ നാഗച്ഛന്തി, ദ്വേ പന അഖണ്ഡാ സുവിസദാ വാചുഗ്ഗതാ ഹോന്തി, ഥേരായത്തോവ പാതിമോക്ഖോ. സചേ പന ഏത്തകമ്പി വിസദം കാതും ന സക്കോതി, ബ്യത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആയത്തോവ ഹോതീ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. പാളിയമ്പി വുത്തമേവ ‘‘തേഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂഹി ഏകോ ഭിക്ഖു സാമന്താ ആവാസാ സജ്ജുകം പാഹേതബ്ബോ ‘ഗച്ഛ, ആവുസോ, സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ പാതിമോക്ഖം പരിയാപുണിത്വാ ആഗച്ഛാ’’’തി (മഹാവ. ൧൬൩).

൪൧൪. ഉദ്ദിസന്തേ വാതി (മഹാവ. ൧൭൨) പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസിയമാനേ സമാ വാ ഥോകതരാ വാ യദി ആഗച്ഛേയ്യും, ഉദ്ദിട്ഠം സുഉദ്ദിട്ഠം, തേഹി സദ്ധിം നിസീദിത്വാ അവസേസകം സോതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൪൧൫. ഉദ്ദിട്ഠമത്തേ (മഹാവ. ൧൭൨) വാ സകലായ വാ ഏകച്ചായ വാ പരിസായ വുട്ഠിതായ സമാ വാ ഥോകതരാ വാ യദി ആഗച്ഛേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധോ. പാരിസുദ്ധിന്തി പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം. കരേയ്യേസന്തി കരേയ്യ ഏസം, ഏതേസം സന്തികേതി അത്ഥോ. ബഹുകാഥ ചേതി അഥ ബഹുകാ ചേ, പുന ആഗതാ ബഹുകാ ചേതി അത്ഥോ,. ‘‘ഉദ്ദിസ്സമാനേ, ഉദ്ദിട്ഠമത്തേ ഏകച്ചായ വുട്ഠിതായ സകലായ വുട്ഠിതായാ’’തി (മഹാവ. ൧൭൨) ആഗതേസു സബ്ബവികപ്പേസു പുബ്ബകിച്ചം കത്വാ പുന ആദിതോ പട്ഠായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേതി അത്ഥോ.

൪൧൬. ഇതരാനന്തി ആഗന്തുകാനം. സചേതരോതി സചേ ചാതുദ്ദസികോതി അത്ഥോ. സമാനേതരേനുവത്തന്തൂതി സമാ വാ ഊനാ വാ ഇതരേ ആഗന്തുകാ പുരിമാനം ആവാസികാനം അനുവത്തന്തൂതി അത്ഥോ. സചേധികാതി ആഗന്തുകാ സചേ അധികാ, പുരിമാ ആവാസികാ അനുവത്തന്തൂതി അത്ഥോ. സേസേപ്യയം നയോതി ‘‘ആഗന്തുകാനം പന്നരസോ ഹോതി, ആവാസികാനം ചാതുദ്ദസോ’’തി ഇതരേപി സമഥോകാ ആഗന്തുകാ ആവാസികാനം അനുവത്തന്തൂതിആദിനാ നയേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൪൧൭. മൂലട്ഠാതി ആവാസികാ. സമഥോകാനം ആഗന്തുകാനം. സാമഗ്ഗിം ദേന്തു കാമതോതി യദി ഇച്ഛന്തി, ദേന്തൂതി അത്ഥോ.

൪൧൮. നോ ചേ ദേന്തി, ആഗന്തുകേഹി ബഹി ഗന്ത്വാന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. അനിച്ഛായ സാമഗ്ഗീ ദേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ.

൪൧൯. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന സഞ്ചിച്ച ന സാവേതബ്ബം. യോ ന സാവേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിവുത്തത്താ (മഹാവ. ൧൫൪) ‘‘സാവേയ്യ സുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വായമിതും കഥം സാവേയ്യന്തി, വായമന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി (മഹാവ. ൧൫൪) വുത്തത്താ ‘‘സഞ്ചിച്ച അസ്സാവേന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി വുത്തം.

൪൨൦. തഥാതി ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. കല്ലോതി അഗിലാനോ. പേസിതോതി ആണത്തോ. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ ഥേരേന ആണത്തേന അഗിലാനേന ന സമ്മജ്ജിതബ്ബം. യോ ന സമ്മജ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൫൯) വുത്തം.

൪൨൧-൩. ഇദാനി പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം ദസ്സേതും ‘‘സമ്മജ്ജിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ജലിം (മഹാവ. ൧൬൮) പഗ്ഗയ്ഹാതി സമ്ബന്ധോ. തേതി അവസേസാ ദ്വേ ഏവം സമുദീരിയാ വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗാദികരണവസേന സമത്തപുബ്ബാരമ്ഭേന തേ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ നവേന ഏവമീരിയാ വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ.

൪൨൪-൫. ഇദാനി ദ്വീഹി കത്തബ്ബം ദസ്സേതും ‘‘ദ്വീസു ഥേരേനാ’’തി വുത്തം.

൪൨൬. ഏത്താവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൮) ച ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കാതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൮) ച ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കാതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൮) ച വുത്തം സങ്ഘുപോസഥഞ്ച പാരിസുദ്ധിഉപോസഥഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യത്ഥ ഏകോ ഭിക്ഖു വിഹരതി, തസ്സ അനുഞ്ഞാതം അധിട്ഠാനുപോസഥം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബകിച്ച’’ന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച പുബ്ബകിച്ചം നാമ സമ്മജ്ജനാദികംയേവ.

൪൨൭. സങ്ഘുപോസഥപാരിസുദ്ധിഉപോസഥഅധിട്ഠാനഉപോസഥാനം വസേന തം തം ഉപോസഥം യദി കയിരുന്തി സമ്ബന്ധോ.

൪൨൮. വഗ്ഗേ (മഹാവ. ൧൭൩) ച സമഗ്ഗേ ച ‘‘വഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞിനോ ച ‘‘വഗ്ഗോ നു ഖോ, സമഗ്ഗോ നു ഖോ’’തി ഏവം വിമതിസ്സ ച ദുക്കടം, ‘‘നസ്സന്തേതേ വിനസ്സന്തേതേ, കോ തേഹി അത്ഥോ’’തി ഏവം അനാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവം ഞത്വാ ഭേദാധിപ്പായേന ഉപോസഥം കരോതോ ഥുല്ലച്ചയം ഹോതീതി അത്ഥോ. തദുഭയേപി ‘‘സമഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞിനോ അനാപത്തി.

൪൨൯-൪൩൦. സേസസഹധമ്മികാ നാമ ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസാ ചത്താരോ. അഭബ്ബസ്സാതി ഏത്ഥ പണ്ഡകഥേയ്യസംവാസക തിത്ഥിയപക്കന്തക തിരച്ഛാനഗത മാതുഘാതക പിതുഘാതക അരഹന്തഘാതക ഭിക്ഖുനിദൂസക സങ്ഘഭേദക ലോഹിതുപ്പാദകഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ അഭബ്ബാ ഗഹിതാ. ഏത്ഥ പന നാഗമാണവകാദയോ തിരച്ഛാനഗതപക്ഖികാതി വേദിതബ്ബാ. ഏതേസം നിസിന്നപരിസായഞ്ച പാതിമോക്ഖം ന ഉദ്ദിസേതി സമ്ബന്ധോ.

തഥാതി യോ പന സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തികോ, സോപി ന ഉദ്ദിസേ, പരിവുത്ഥേന ഛന്ദേനപി ന ഉദ്ദിസേതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന ചതുബ്ബിധം പാരിവാസിയം പരിസപാരിവാസിയം രത്തിപാരിവാസിയം ഛന്ദപാരിവാസിയം അജ്ഝാസയപാരിവാസിയന്തി.

ഏത്ഥ പന ഭിക്ഖൂ കേനചിദേവ കരണീയേന സന്നിപതിതാ മേഘാദീഹി ഉപദ്ദുതാ ‘‘അനോകാസാ മയം, അഞ്ഞത്ര ഗച്ഛാമാ’’തി ഛന്ദം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ഉട്ഠഹന്തി. ഇദം പരിസപാരിവാസിയം. കിഞ്ചാപി പരിസപാരിവാസിയം, ഛന്ദസ്സ പന അവിസ്സട്ഠത്താ കമ്മം കാതും വട്ടതി.

പുനപി ഭിക്ഖൂനം ‘‘ഉപോസഥാദീനി കരിസ്സാമാ’’തി രത്തിം സന്നിപതിത്വാ ധമ്മം സുണന്താനംയേവ അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. സചേ ‘‘ചാതുദ്ദസികം കരിസ്സാമാ’’തി നിസിന്നാ, ‘‘പന്നരസോ’’തി കാതും വട്ടതി. സചേ പന്നരസികം കാതും നിസിന്നാ, പാടിപദേ അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കാതും ന വട്ടതി, അഞ്ഞം പന സങ്ഘകിച്ചം കാതും വട്ടതി. ഇദം രത്തിപാരിവാസിയം നാമ.

പുന ഭിക്ഖൂ ‘‘യംകിഞ്ചിദേവ അബ്ഭാനാദികമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, തത്രേകോ നക്ഖത്തപാഠകോ ഏവം വദതി ‘‘അജ്ജ നക്ഖത്തം ദാരുണ’’ന്തി, തേ തസ്സ വചനേന ഛന്ദം വിസ്സജ്ജേത്വാ തത്ഥേവ നിസിന്നാ ഹോന്തി. അഥഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം നക്ഖത്തേന, കരോഥാ’’തി വദതി. ഇദം ഛന്ദപാരിവാസിയഞ്ചേവ അജ്ഝാസയപാരിവാസിയഞ്ച. തസ്മിം പാരിവാസിയേ പുന ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം അനാനേത്വാ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. ഇദം സന്ധായ ‘‘ഛന്ദേന പരിവുത്ഥേനാ’’തി വുത്തം.

൪൩൧. ആപന്നമാപത്തിം (മഹാവ. ൧൬൯; മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൯) അദേസയിത്വാന വാ ‘‘അഹം, ആവുസോ, ഇത്ഥന്നാമായ ആപത്തിയാ വേമതികോ, യദാ നിബ്ബേമതികോ ഭവിസ്സാമി, തം ആപത്തിം പടികരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ വിമതിം അനാവികത്വാന വാ ‘‘ന ച ഭിക്ഖവേ അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൩) വുത്തത്താ അനുപോസഥേപി വാ കാതും ന ച കപ്പതീതി അത്ഥോ.

൪൩൨. ‘‘ന ച ഭിക്ഖവേ തദഹുപോസഥേ സഭിക്ഖുകാ ആവാസാ അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ വാ അനാവാസോ വാ ഗന്തബ്ബോ അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേന അഞ്ഞത്ര അന്തരായാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൧) വുത്തത്താ ‘‘അട്ഠിതോപോസഥാവാസാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൮൧) വുത്തം. ന വജേ ന ഗച്ഛേ. അധിട്ഠാതും സീമമേവ വാതി സചേ വിഹാരേ ഉപോസഥം കരോന്തി, ഉപോസഥാധിട്ഠാനത്ഥം സീമാപി നദീപി ന ഗന്തബ്ബാ. സചേ പനേത്ഥ കോചി ഭിക്ഖു ഹോതി, തസ്സ സന്തികം ഗന്തും വട്ടതി. വിസ്സട്ഠഉപോസഥാപി ആവാസാ ഗന്തും വട്ടതി, ഏവം ഗതോ അധിട്ഠാതുമ്പി ലഭതീതി. ഉപോസഥവിനിച്ഛയോ.

ഉപോസഥനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.