ഖുദ്ദസിക്ഖാ-പുരാണടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

യോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം, വിദിത്വാ ദുക്ഖിതം ജനം;

തഥാപി നാവബുജ്ഝന്തമനുകമ്പായ ചോദിതോ.

ബോധായ പണിധിം കത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം;

തസ്സ പാദേ നമസ്സിത്വാ, ധമ്മം സങ്ഘഞ്ച സാധുകം.

പുബ്ബാചരിയപാദേസു, ഠപേത്വാ സീസമത്തനോ;

ഥേരേന ധമ്മസിരിനാ, ഥിരസീലേന യാ കതാ.

‘‘ആദിതോ ഉപസമ്പന്നസിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ;

ഖുദ്ദസിക്ഖാ സമാസേന, തസ്സാ അത്ഥവിനിച്ഛയം.

ലിഖിസ്സാമി ഹിതത്ഥായ, ആദികമ്മികഭിക്ഖുനം;

തത്ഥ യുത്തം ഗഹേതബ്ബമയുത്തം തുജ്ഝിതബ്ബകന്തി;

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

(ക) ഏത്ഥാഹ – കതമാ ഖുദ്ദസിക്ഖാ, കഥം സിക്ഖിതബ്ബാ, കസ്മാ സിക്ഖിതബ്ബാ, കേ സിക്ഖന്തി, കേ സിക്ഖിതസിക്ഖാതി? വുച്ചതേ – അധിസീലഅധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാവസേന തിസ്സോ സിക്ഖാ, ഗന്ഥവസേനേത്ഥ സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തത്താ തദ്ദീപനോ ഗന്ഥോ ‘‘ഖുദ്ദസിക്ഖാ’’തി വുച്ചതി, അഥ വാ ‘‘ഖുദ്ദം അനേലകം മധുപടല’’ന്തിആദീനി വിയ സിക്ഖാകാമാനം മധുരതായ ഖുദ്ദാ ച താ സിക്ഖാ ചാതി ഖുദ്ദസിക്ഖാ, അഥ വാ ‘‘ഖുദ്ദപുത്തമ്ഹി സമണ പോസ മ’’ന്തിആദീസു വിയ ബഹുവിധത്താപി ഖുദ്ദാ ച താ സിക്ഖിതബ്ബതോ സിക്ഖാ ചാതി ഖുദ്ദസിക്ഖാ. അധിസീലസിക്ഖാ പനേത്ഥ ചാരിത്തവാരിത്തവസേന ദുവിധമ്പി സീലം യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേന തപ്പടിപക്ഖേ കിലേസേ തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന പജഹന്തേന സിക്ഖിതബ്ബാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ പന യഥാവുത്തേസു ആരമ്മണേസു അഭിയോഗകരണവസേന ഝാനപ്പടിപക്ഖാനം നീവരണഗണാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം കുരുമാനേന സിക്ഖിതബ്ബാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ പന യഥാനുരൂപം സമുച്ഛേദവസേന സാനുസയേ കിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്തേന സിക്ഖിതബ്ബാ.

കസ്മാ സിക്ഖിതബ്ബാതി ഏത്ഥ –

ജാതിആദീഹി ദുക്ഖേഹി, അനേകേഹി ഉപദ്ദുതം;

ഖന്ധലോകം ജഹിത്വാന, പത്തും ഖേമം പുരം സിവം.

കല്യാണപുഥുജ്ജനേന സഹ സത്ത സേക്ഖാ സിക്ഖന്തി. അരഹന്തോ സിക്ഖിതസിക്ഖാ.

യേ വീതമോഹാ മുനിപുങ്ഗവസ്സ;

സിസ്സേസു അഗ്ഗാ മുനിനാ പസത്ഥാ;

തേ തീസു സിക്ഖാസു സമത്തസിക്ഖാ;

തതോ പരേ കേന സമത്തസിക്ഖാതി.

ആദിതോതി ഏത്ഥ ആദിമ്ഹിയേവാതി അത്ഥോ, ആദിതോ പട്ഠായാതി വാ. ഉപസമ്പന്നേന ച ഉപസമ്പന്നായ ച സിക്ഖിതബ്ബം ഉപസമ്പന്നസിക്ഖിതബ്ബം. സഹ മാതികായ സമാതികം. പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരം ഖുദ്ദസിക്ഖം പവക്ഖാമി ആദരേന, പകാരേന വാ വക്ഖാമി രതനത്തയം വന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. അപിച ഥേരോ ആദിതോതി വചനേന സദ്ധാപബ്ബജിതാനം കുലപുത്താനം ആലസിയദോസേന അപ്പടിപജ്ജന്താനം അഞ്ഞാണദോസേന അഞ്ഞഥാ പടിപജ്ജന്താനം സംവേഗം ജനേതി. കഥം? അതിദുല്ലഭം ഖണസമവായം പടിലഭിത്വാ തങ്ഖണം ന കുസീതേന വാ നിരത്ഥകകഥാപസുതേന വാ വീതിനാമേതബ്ബം, കിം കാതബ്ബം? ആദിതോ പട്ഠായ നിരന്തരമേവ തീസു സിക്ഖാസു ആദരോ ജനേതബ്ബോതി. ഏത്ഥാഹ – കിം തം രതനത്തയം നാമ, യം വന്ദിത്വാ ഥേരോ ഖുദ്ദസിക്ഖം പവക്ഖതീതി? വുച്ചതേ – ബുദ്ധരതനം ധമ്മരതനം സങ്ഘരതനന്തി ഇമാനി തീണി രതനാനി. താനി ഹി രതിജനനട്ഠേന ‘‘രതനാനീ’’തി വുച്ചന്തി. അപിച –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി. (ദീ. നീ. അട്ഠ. ൨.൩൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൨൨൩; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦; ഉദാ. അട്ഠ. ൪൫) –

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വസേന രതനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

മാതികാവണ്ണനാ

(ഖ-ജ) ഇദാനി ‘‘സമാതിക’’ന്തി വുത്തത്താ മാതികം താവ ദസ്സേതും ‘‘പാരാജികാ ച ചത്താരോ’’തിആദി ആരദ്ധം. സബ്ബസിക്ഖാനം പന മൂലഭൂതത്താ അധിസീലസിക്ഖാവ പഠമം വുത്താ. ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തി (സും. നി. ൧.൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൧.൯) ഹി വുത്തം. തത്രാപി മഹാസാവജ്ജത്താ, മൂലച്ഛേജ്ജവസേന പവത്തനതോ ച സബ്ബപഠമം ജാനിതബ്ബാതി പാരാജികാവ പഠമം വുത്താതി. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്താനി മാതികാപദാനി പടിപാടിയാ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘പാരാജികാ ച ചത്താരോ’’തി പഠമപദം ഉദ്ധടം, തസ്സായമത്ഥോ – പാരാജികാതി പരാജിതാ പരാജയമാപന്നാ, സിക്ഖാപദം അതിക്കമിത്വാ തേനേവ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ, തായ വാ പരാജയമാപാദിതാനമേതം അധിവചനം, തേ പന ചത്താരോതി വുത്തം ഹോതി.

൧. പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧-൨. ഇദാനി തേ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗത്തയേ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതാനം വസേന തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ, തയോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ, തയോ പണ്ഡകാ, തയോ പുരിസാതി പാരാജികവത്ഥുഭൂതാനം നിമിത്താനം നിസ്സയാ ദ്വാദസമത്താ ഹോന്തി, തേസം വച്ചമഗ്ഗപ്പസ്സാവമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന തയോ മഗ്ഗാ. തത്ഥ മനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ, അമനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ, തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ തയോതി നവ, തഥാ മനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകാദീനം. മനുസ്സപണ്ഡകാദീനം പന വച്ചമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ, തഥാ മനുസ്സപുരിസാദീനന്തി സബ്ബേസം വസേന തിംസ മഗ്ഗാ ഹോന്തി. തേ സബ്ബേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഇധ ‘‘മഗ്ഗത്തയേ’’തി വുത്തം, തസ്മിം മഗ്ഗത്തയേതി അത്ഥോ. അനിക്ഖിത്തസിക്ഖോതി ഭിക്ഖുഭാവതോ ചവിതുകാമതാചിത്തേന യഥാലക്ഖണം അപച്ചക്ഖാതസിക്ഖോതി അത്ഥോ. സന്ഥതസന്ഥതേതി വത്ഥാദീസു യേന കേനചി സന്ഥതേ വാ അസന്ഥതേ വാ. അല്ലോകാസേതി മഗ്ഗത്തയസ്സ പകതിവാതേന അസമ്ഫുട്ഠപ്പദേസേ. നിമിത്തന്തി അങ്ഗജാതം. സംസന്ഥതം വാ അസന്ഥതം വാതി അത്തനോ അങ്ഗജാതം വത്ഥാദീനം അഞ്ഞതരേന പടിച്ഛന്നം വാ അപ്പടിച്ഛന്നം വാ. ഉപാദിണ്ണന്തി അനട്ഠകായപ്പസാദം. വുത്തപ്പകാരേ മഗ്ഗത്തയേ പവേസന്തോ ചുതോ പാരാജികോതി സമ്ബന്ധോ. നട്ഠകായപ്പസാദം പന പീളകം വാ ചമ്മഖിലം വാ ലോമം വാ പവേസന്തസ്സ ദുക്കടം, മനുസ്സാനം പന ജീവമാനകസരീരേ അക്ഖിനാസാകണ്ണച്ഛിദ്ദവത്ഥികോസേസു സത്ഥകാദീഹി കതവണേ വാ മേഥുനരാഗേന തിലബീജമത്തമ്പി അങ്ഗജാതം പവേസന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, അവസേസസരീരേസു ഉപകച്ഛകാദീസു ച ദുക്കടം. തിരച്ഛാനഗതാനം ഹത്ഥിഅസ്സഗോണഗദ്രഭഓട്ഠമഹിംസാദീനം നാസായ ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ തേസം വത്ഥികോസേസു. സബ്ബേസമ്പി തിരച്ഛാനഗതാനം അക്ഖികണ്ണവണേസു ദുക്കടം, തഥാ തേസം അവസേസസരീരേസുപി.

ഇദാനി പവേസനം നാമ ന കേവലം അത്തുപക്കമേനേവ ഹോതി, ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികാദീനം പന വസേന പരൂപക്കമേനാപി ഹോതി, തത്ഥാപി സേവനചിത്തേ സതി പാരാജികോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യോ ഭിക്ഖു പവേസനപവിട്ഠഠിതഉദ്ധാരണക്ഖണേസു സാദിയതി, തസ്മിം ഖണേ സേവനചിത്തം ഉപട്ഠപേതി, സോപി പാരാജികോ ഹോതി. യോ പന ഭിക്ഖു സബ്ബസോ അസാദിയന്തോ ആസീവിസമുഖം അങ്ഗാരകാസുഞ്ച പവിട്ഠം വിയ മഞ്ഞതി, സോ നിപ്പരാധോ ഹോതി. ഏത്ഥ ഠിതം നാമ സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയപ്പവത്തി.

പഠമം.

൩-൪. ഇദാനി ദുതിയം ദസ്സേതും ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തിആദീനം പദാനം ‘‘അദിന്നം ഥേയ്യചിത്തേന ഭവേ പാരാജികോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ആദിയേയ്യാതി ആരാമാദിം അഭിയുഞ്ജിത്വാ യോ ഭിക്ഖു ഗണ്ഹേയ്യ, സോ ഭവേ പാരാജികോതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. ഹരേയ്യാതി വേതനേന വാ മിത്തഭാവേന വാ അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോ പുന ഥേയ്യചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ‘‘സീസേ ഭാരം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതീ’’തിആദിനാ ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. അവഹരേയ്യാതി ‘‘ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡം ‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’ന്തി വുച്ചമാനോ ‘നാഹം ഗണ്ഹാമീ’’തിആദിനാ അവഹരേയ്യ. ഇരിയാപഥം കോപേയ്യാതി ‘‘സഹഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീ’’തി തേനേവ പുരിസേന തം നേതും തസ്സ ഗമനപഥം വാരേത്വാ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന തം സന്തജ്ജേത്വാ നേതി, ഏവം നേന്തസ്സ തസ്സ പുരിസസ്സ പഠമപാദേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാരാജികം. ‘‘ഥലട്ഠം ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതീ’’തിആദിനാ ഠാനാ ചാവേയ്യ. പരികപ്പിതട്ഠാനം വാ സുങ്കഘാതം വാ അതിക്കാമേന്തോ സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യ. യം കിഞ്ചി പരപരിഗ്ഗഹിതം സസ്സാമികം ഭണ്ഡം തേഹി സാമികേഹി കായേന വാ വാചായ വാ ന ദിന്നന്തി അദിന്നം.

ഇദാനി ന ഇമിനാവ ആകാരേന അവഹാരകോ പാരാജികോ ഹോതി, അഞ്ഞഥാപി ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഥേയ്യാവഹാരകോ ച ബലാവഹാരകോ ച കുസാവഹാരകോ ച പടിച്ഛന്നാവഹാരകോ ച പരികപ്പാവഹാരകോ ച ഭവേ പാരാജികോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഥേയ്യാവഹാരോ നാമ സന്ധിച്ഛേദാദീഹി വാ കംസകൂടമാനകൂടതുലാകൂടാദീഹി വാ വഞ്ചേത്വാ ഗഹണം. പസയ്ഹാവഹാരോ ബലാവഹാരോ. കുസസങ്കമനം കത്വാ പരകോട്ഠാസഗ്ഗഹണം കുസാവഹാരോ. പരഭണ്ഡം പംസുആദിനാ പടിച്ഛാദേത്വാ സാമികേസു അപസ്സിത്വാ ഗതേസു പച്ചാഗന്ത്വാ ഗഹണം പടിച്ഛന്നാവഹാരോ. പരികപ്പാവഹാരോ പന ദുവിധോ ഭണ്ഡോകാസവസേന. തത്ഥ ‘‘സാടകോ ചേ, ഗണ്ഹിസ്സാമി, സുത്തഞ്ചേ, ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഭണ്ഡം പരികപ്പേത്വാ അന്ധകാരേ പസിബ്ബകം ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ചേ സാടകോ ഹോതി, ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം. സചേ സുത്തം ഹോതി, രക്ഖതി, പുന ‘‘സുത്ത’’ന്തി ഞത്വാപി ‘‘യം ലദ്ധം, തം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം, അയം ഭണ്ഡപരികപ്പോ. ഓകാസപരികപ്പോ ഗബ്ഭദ്വാരപ്പമുഖവിഹാരാദീനം വസേന പരിച്ഛേദം കരോതി ‘‘സചേ മം ഏത്ഥന്തരേ പസ്സന്തി, ദസ്സാമി, നോ ചേ പസ്സന്തി, ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛാമീ’’തി, തസ്സ തം പരികപ്പിതപരിച്ഛേദം അതിക്കമന്തസ്സ പദവാരേന പാരാജികം വേദിതബ്ബം, അയം ഓകാസപരികപ്പോ.

ഇദാനി ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനേ വിനിച്ഛയനയം ദസ്സേതും ‘‘ഭണ്ഡകാലഗ്ഘദേസേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥാതി അദിന്നാദാനേ. നിച്ഛയോതി വിനിച്ഛയോ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. തത്ഥ കേനചി ഭിക്ഖുനാ ‘‘മയാ ഇദം നാമ ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തേന ഗഹിത’’ന്തി വുത്തേ വിനയധരേന സഹസാവ തം ആപത്തിം അനാരോപേത്വാ തസ്സ ഭണ്ഡസ്സ സാമികഅസ്സാമികഭാവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ യദി സസ്സാമികം, തസ്സ ഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘവസേന ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സചേ നിരാലയകാലേ ഗഹിതം, പാരാജികേന ന കാരേതബ്ബോ, അയം ഭണ്ഡവസേന വിനിച്ഛയോ.

കാലോതി അവഹാരകാലോ. തദേവ ഹി ഭണ്ഡം കദാചി മഹഗ്ഘം ഹോതി, കദാചി അപ്പഗ്ഘം, തസ്മാ യസ്മിം കാലേ അവഹടം, തസ്മിം കാലേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ, അയം കാലവസേന വിനിച്ഛയോ.

അഗ്ഘോതി ഭണ്ഡഗ്ഘോ. നവഭണ്ഡസ്സ ഹി യോ അഗ്ഘോ, സോ പച്ഛാ പരിഹായതി, തസ്മാ സബ്ബദാ ഭണ്ഡം പകതിഅഗ്ഘവസേനേവ ന കാരേതബ്ബം, അയം അഗ്ഘവസേന വിനിച്ഛയോ. ദേസോതി അവഹാരദേസോ. ഭണ്ഡുട്ഠാനദേസേ ഹി ഭണ്ഡം അപ്പഗ്ഘം ഹോതി, അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘം, തസ്മാ യസ്മിം ദേസേ ഭണ്ഡം അവഹടം, തസ്മിംയേവ ദേസേ അഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ, അയം ദേസവസേന വിനിച്ഛയോ.

പരിഭോഗേനപി സാടകാദികസ്സ ഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ പരിഹായതി, തസ്മാ തസ്സ പരിഭോഗവസേന പരിഹീനാപരിഹീനഭാവോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ, അയം പരിഭോഗവസേന വിനിച്ഛയോ.

ദുതിയം.

൫. ഇദാനി തതിയം ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മനുസ്സവിഗ്ഗഹന്തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നം കലലരൂപം ആദിം കത്വാ പകതിയാ വീസതിവസ്സസതായുകസ്സ സത്തസ്സ യാവ മരണകാലാ ഏത്ഥന്തരേ അനുപുബ്ബേന വുദ്ധിപ്പത്തോ അത്തഭാവോ, ഏസോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ നാമ, ഏവരൂപം മനുസ്സവിഗ്ഗഹന്തി അത്ഥോ. ചിച്ചാതി വധകചേതനാവസേന സഞ്ചേതേത്വാ പകപ്പേത്വാ അഭിവിതരിത്വാ വീതിക്കമോതി അത്ഥോ. ജീവിതാ വാ വിയോജയേതി വുത്തപ്പകാരം മനുസ്സവിഗ്ഗഹം കലലകാലേപി താപനമദ്ദനേഹി വാ ഭേസജ്ജസമ്പദാനേന വാ തതോ വാ ഉദ്ധമ്പി തദനുരൂപേന ഉപക്കമേന സന്തതിവികോപനവസേന യോ ജീവിതാ വിയോജേയ്യ, സോ ചുതോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ‘‘സത്ഥഹാരകം വാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹരതീതി ഹാരകം, കിം ഹരതി? ജീവിതം, ഹരിതബ്ബന്തി വാ ഹാരകം, ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബന്തി അത്ഥോ, സത്ഥഞ്ച തം ഹാരകഞ്ചാതി സത്ഥഹാരകം. അസ്സാതി മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ. യഥാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ തം അസിആദിസത്ഥം പടിലഭതി, തഥാ സയം മരണചേതനോ മരണാധിപ്പായോ ഹുത്വാ ഉപനിക്ഖിപേയ്യ. സോപി ചുതോ ഭവേതി അത്ഥോ. ഏതേന ഥാവരപ്പയോഗം ദസ്സേതി.

൬-൭. ഇദാനി ‘‘മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തിആദിവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഗാഹേയ്യ മരണൂപായം, വദേയ്യ മരണേ ഗുണ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘സത്ഥം വാ ആഹര, വിസം വാ ഖാദ, രജ്ജുയാ വാ ഉബ്ബന്ധിത്വാ കാലം കരോഹീ’’തിആദിനാ നയേന മരണത്ഥായ ഉപായം ഗാഹേയ്യ. മരണസംവണ്ണനാ പനേത്ഥ ബഹുവിധാ ‘‘കായേന സംവണ്ണേതി, വാചായ കായവാചായ ദൂതേന ലേഖായ വാ സംവണ്ണേതീ’’തി വുത്തത്താ. തത്ഥ കായേന സംവണ്ണേതി നാമ കായേന വിഞ്ഞാപേതി. ‘‘യോ പപാതേ പപതനാദീനി കത്വാ മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതി, യസം വാ ലഭതി, സഗ്ഗം വാ ഗച്ഛതീ’’തിആദിനാ നയേന സംവണ്ണേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. തസ്സ വചനം സുത്വാ കോചി ‘‘മരിസ്സാമീ’’തി ദുക്ഖം വേദനം ഉപ്പാദേതി, ഥുല്ലച്ചയം. മരതി ചേ, പാരാജികം. ഏവം സേസേസുപി. ദൂതേന സംവണ്ണനായം പന ദൂതസ്സ സാസനം ആരോചാപേതി ‘‘ഏവം ആരോചേഹീ’’തി, ‘‘യോ ഏവം മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതീ’’തി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. ലേഖായ സംവണ്ണേതി നാമ ഗിരിപബ്ബതപുരാണാദിലേഖം ലിഖതി, ‘‘യോ ഏവം മരതീ’’തിആദി വുത്തനയമേവ. ഏത്ഥാപി യോ മരണൂപായം വാ ഗാഹേയ്യ, മരണേ വാ ഗുണം വദേയ്യ, സോ ചുതോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ.

ഇദാനി പന ഇമസ്സ മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ ഛബ്ബിധേ പയോഗേ ദസ്സേതും ‘‘പയോഗാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സാഹത്ഥികനിസ്സഗ്ഗികആണത്തികഥാവരഇദ്ധിമയവിജ്ജാമയാനം വസേന തസ്സ മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ ഛപ്പയോഗാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ സാഹത്ഥികോതി സയം മാരേന്തസ്സ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണം. നിസ്സഗ്ഗികോതി ദൂരേ ഠിതം മാരേതുകാമസ്സ കായാദീഹി ഉസുസത്തിയന്തപാസാണാദീനം നിസ്സജ്ജനം. ആണത്തികോതി ‘‘അസുകം നാമ മാരേഹീ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേന്തസ്സ ആണാപനം. ഥാവരോതി ഓപാതക്ഖണനം, അപസ്സേനസംവിധാനം, അസിആദീനം ഉപനിക്ഖിപനം, തളാകാദീസു വിസസമ്പയോജനം, രൂപൂപഹാരോതി ഏവമാദി. കമ്മവിപാകജായ ഇദ്ധിയാ പയോജനം ഇദ്ധിപയോഗം. മാരണത്ഥായ വിജ്ജാനം പരിജപ്പനം വിജ്ജാമയോതി.

ഇദാനി ഇമേസു ഛസു പയോഗേസു ആണത്തിയം സങ്കേതവിസങ്കേതതം ദസ്സേതും ‘‘കാലവത്ഥാവുധിരിയാപഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കാലോതി പുബ്ബണ്ഹസായന്ഹാദികാലോ ച യോബ്ബനഥാവരിയാദികാലോപി ച. ഇമേസു യം കിഞ്ചി കാലം നിയമേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ കാലേ മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ സചേ തസ്മിംയേവ കാലേ മാരേതി, ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം. സചേ നിയമിതകാലതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ മാരേതി, ആണാപകോ മുച്ചതി. വത്ഥൂതി മാരേതബ്ബോ പുഗ്ഗലോ. സചേ ആണത്തോ തമേവ മാരേതി, ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം. അഥ അഞ്ഞം മാരേതി, ആണാപകോ മുച്ചതി. ഏവം സേസേസുപി വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ആവുധന്തി അസിആദി. ഇരിയാപഥോതി മാരേതബ്ബസ്സ ഗമനം വാ നിസജ്ജാ വാതി ഏവമാദികോ. കിരിയാവിസേസോതി വിജ്ഝനം വാ ഛേദനം വാ ഭേദനം വാ സൂലാരോപനം വാതി ഏവമാദികോ. ഓകാസോതി ഗാമോ വാ വനം വാ ഗേഹം വാതി ഏവമാദികോ. ഇമേസു യഥാ യഥാ വധകോ ആണത്തോ, തഥാ തഥാ കതേ ആണാപകസ്സ ആപത്തി, അഞ്ഞഥാ കതേ വിസങ്കേതോ ഹോതി. ആണത്തിയം പന അയം വിസേസോ ‘‘അധിട്ഠായാതി അധിട്ഠഹിത്വാ ആണാപേതി ‘ഏവം വിജ്ഝ, ഏവം പഹര, ഏവം ഘാതേഹീ’’തി വുത്തായ പാളിയാ ലബ്ഭതീതി ഞാതബ്ബോ.

തതിയം.

൮-൯. ഇദാനി ചതുത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഝാനാദിഭേദ’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ‘‘ഝാനം വിമോക്ഖോ സമാധി സമാപത്തി ഞാണദസ്സനം മഗ്ഗഭാവനാ ഫലസച്ഛികിരിയാ കിലേസപ്പഹാനം വിനീവരണതാ ചിത്തസ്സ സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരതീ’’തി ഏവം വുത്തം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അത്തനി നത്ഥിതായ നോസന്തം ‘‘മയി അത്ഥീ’’തി അത്തനി വാ തം ‘‘അഹം ഏത്ഥ സന്ദിസ്സാമീ’’തി അത്താനം വാ തത്ഥ ഉപനേത്വാ ദീപേന്തോ ചുതോ ഭവേ. കോട്ഠാസം വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഝാനലാഭീ, വിമോക്ഖലാഭീ, സമാധിലാഭീ, സമാപത്തിലാഭീമ്ഹീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന കോട്ഠാസതോ വാതി അത്ഥോ. ഏകേകം വാതി ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ഏകേകം വാതി അത്ഥോ. ‘‘അതീതഭവേ സോതാപന്നോമ്ഹീ’’തി വദതോ അതീതഭവം സന്ധായ കഥിതത്താ പാരാജികം നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഭവസ്സിത’’ന്തി വുത്തം, തസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭവനിസ്സിതം കത്വാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞാപദേസരഹിതന്തി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ’’തിആദിനാ നയേന അഞ്ഞാപദേസം വിനാതി അത്ഥോ. ഏവം ദീപേന്തോ ഹി ഥുല്ലച്ചയമാപജ്ജതി. ദീപേന്തോതി ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിം, സമാപജ്ജാമി, സമാപന്നോ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീമ്ഹി, വസീമ്ഹി, സച്ഛികതം അസ്സാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ദീപേന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘അധിഗതോ’’തി മാനോ അധിമാനോ, സോ യസ്സ നത്ഥി, സോ അനധിമാനികോ. കേന ഏവം ദീപേന്തോതി ചേ? തം ദസ്സേതും ‘‘കായേന വാചാ’’തിആദി വുത്തം, കായേന വാ വാചായ വാ തദുഭയേന വാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞത്തിപഥേതി യത്ഥ ഠിതോ മനുസ്സജാതികോ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ തസ്സ വചനം പകതിസോതേന സുത്വാ സമനന്തരമേവ ‘‘ഇമം നാമ ഏസ വദതീ’’തി ജാനാതി, തത്ഥ ഠത്വാ ദീപേന്തോ ചുതോ ഭവേ, ന ദേവബ്രഹ്മാദീസു അഞ്ഞതരേന ഞാതേതി അത്ഥോ.

ചതുത്ഥം.

൧൦. ഇദാനി ചതുന്നമ്പി സാധാരണവിനിച്ഛയം വത്തും ‘‘പാരാജികേതേ ചത്താരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥായം സങ്ഖേപോ – ചത്താരോപി ഏതേ പാരാജികാ ‘‘ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാ’’തി ഏവം വുത്തസംവാസസ്സ അഭബ്ബതായ അസംവാസാ, യഥാപുരേ പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ ച അനുപസമ്പന്നകാലേ ച അസംവാസികാ, ഏവം പച്ഛാ പാരാജികം ആപന്നാപി അസംവാസാതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – അഭബ്ബാ ഭിക്ഖുഭാവായ പുന തേന അത്തഭാവേന ഉപസമ്പദായ അവത്ഥുതായ ഉപസമ്പന്നാ ഭവിതുമ്പി അഭബ്ബാതി അത്ഥോ. കിം വിയാതി ചേ? സീസച്ഛിന്നോവ ജീവിതും, യഥാപി സീസച്ഛിന്നോ തേന അത്തഭാവേന പുന ജീവിതും അഭബ്ബോ, ഏവമിമേ ചത്താരോതി അധിപ്പായോ.

൧൧. ഇദാനി ഇമേസു ചതൂസു പാരാജികേസു യേ പരിയായാണത്തീഹി സമ്ഭവന്തി, തേ ദസ്സേതും ‘‘പരിയായോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പരിയായോതി മരണാധിപ്പായസ്സ കായപയോഗോ വാ വചീപയോഗോ വാ. തസ്മാ ‘‘യോ ഈദിസേ മുഹുത്തേ സത്ഥം വാ ആഹരിത്വാ വിസം വാ ഖാദിത്വാ സോബ്ഭാദീസു വാ പപതിത്വാ മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതി, യസം വാ ലഭതീ’’തിആദിനാ നയേന മരണം അഭിനന്ദന്തോ ‘‘ഇദം സുത്വാ യോ കോചി മരതൂ’’തി യോ പരിയായേന വദതി, തം സുത്വാ സചേ കോചി തഥാ മരതി, പാരാജികം. നിയമിതേന പന യം സന്ധായ വുത്തം, തസ്സേവ മരണേ പാരാജികം. ആണത്തി പന വുത്തത്ഥായേവ. തതിയേ മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികേ ലബ്ഭതീതി സമ്ബന്ധോ. ദുതിയേ പന അദിന്നാദാനേ ആണത്തി ഏവ ലബ്ഭതി, ന പരിയായോതി അത്ഥോ. കസ്മാ നം പരിയായേന നാപജ്ജതീതി? യഥാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹേ ‘‘മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തി വുത്തം, തഥാ ഇധ അദിന്നാദാനേ ‘‘വണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തി അവുത്തത്താ. സേസേസൂതി പഠമചതുത്ഥേസു പരിയായാണത്തിദ്വയം ന ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ.

൧൨. ഇദാനി ചതൂസുപി യഥാസമ്ഭവം അങ്ഗഭേദം ദസ്സേതും ‘‘സേവേതുകാമതാചിത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മേഥുനധമ്മസ്സാതി മേഥുനധമ്മപാരാജികസ്സ. ബുധാതി വിനയധരാ.

൧൩. മനുസ്സസന്തി മനുസ്സസന്തകതാ. ഏതേന പേതതിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹേസു അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി. തഥാസഞ്ഞീതി മനുസ്സസന്തകവസേന പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞീതി അത്ഥോ. വത്ഥുനോ ഗരുതാതി പഞ്ചമാസകം വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകം വാ തദഗ്ഘനകം ഭണ്ഡം വാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അവഹാരോ ചാതി പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരേസു യേന കേനചി അവഹാരോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അദിന്നാദാനഹേതുയോതി അദിന്നാദാനപാരാജികസ്സ ഏതാനി പഞ്ച അങ്ഗാനീതി അധിപ്പായോ.

൧൪. പാണോ മാനുസ്സകോതി മനുസ്സജാതികപാണോ. തസ്മിം പാണേ പാണസഞ്ഞിതാ. ഘാതചേതനാതി വധകചേതനാ. പയോഗോതി തംസമുട്ഠിതോ സാഹത്ഥികാദീനം ഛന്നം പയോഗാനം അഞ്ഞതരപയോഗോ. തേന പയോഗേന മരണം. പഞ്ചേതേ വധഹേതുയോതി മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനീതി അത്ഥോ.

൧൫. അസന്തതാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ അത്തനി അസന്തതാ ചാതി അത്ഥോ. പാപമിച്ഛതായാരോചനാതി ഇമിനാ യോ കേവലം പാപമിച്ഛതം വിനാ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ ഭണതി, തസ്സ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി. തസ്സാതി യസ്സ ആരോചേതി, തസ്സ മനുസ്സജാതിതാ ച. ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു അരഹാ’’തിആദിനാ (പരി. ൧൬൦, ൩൩൬) നാഞ്ഞാപദേസോ ച. തദേവാതി തദാ ഏവ തങ്ഖണേയേവ ജാനനം. അസന്തദീപനേതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനപാരാജികേതി അത്ഥോ.

൧൬. ഇദാനി ‘‘പാരാജികാ ച ചത്താരോ’’തി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതേഹി സദ്ധിം സമോധാനേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അസാധാരണാ ചത്താരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ വജ്ജപ്പടിച്ഛാദികാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ അട്ഠവത്ഥുകാതി ഇമേ ചത്താരോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണാ നാമ. ഏതാസു ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ നാമ യാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന അവസ്സുതാ തേനേവ രാഗേന അവസ്സുതസ്സ മനുസ്സപുരിസസ്സ അക്ഖകാനം അധോ, ജാണുമണ്ഡലാനം കപ്പരാനഞ്ച ഉപരി യേന കേനചി സരീരാവയവേന ആമസനാദിം സാദിയതി, തസ്സാ അധിവചനം. യാ പന ഭിക്ഖുനീ അഞ്ഞിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികസങ്ഖാതം വജ്ജം ജാനം പടിച്ഛാദേതി, സാ വജ്ജപ്പടിച്ഛാദികാ നാമ. സമഗ്ഗേന പന സങ്ഘേന ഉക്ഖിത്തം ഭിക്ഖും യാ ഭിക്ഖുനീ യംദിട്ഠികോ സോ ഹോതി, തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഗഹണവസേന അനുവത്തതി, സാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ നാമ. യാ പന കായസംസഗ്ഗരാഗേന തിന്താ തഥാവിധസ്സേവ പുരിസസ്സ ഹത്ഥഗ്ഗഹണം വാ സങ്ഘാടികണ്ണഗ്ഗഹണം വാ സാദിയതി, കായസംസഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ അസദ്ധമ്മസ്സ പടിസേവനത്ഥായ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ സന്തിട്ഠതി വാ, തത്ഥ ഠത്വാ സല്ലപതി വാ, സങ്കേതം വാ ഗച്ഛതി, പുരിസസ്സ ആഗമനം വാ സാദിയതി, കേനചി വാ പടിച്ഛന്നോകാസം പവിസതി, ഹത്ഥപാസേ ഠത്വാ കായം ഉപസംഹരതി, അയം അട്ഠവത്ഥുകാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

അഭബ്ബകാ ഏകാദസാതി ഏത്ഥ പണ്ഡകോ ഥേയ്യസംവാസകോ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ തിരച്ഛാനഗതോ മാതുഘാതകോ പിതുഘാതകോ അരഹന്തഘാതകോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ സങ്ഘഭേദകോ ലോഹിതുപ്പാദകോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോതി ഇമേ ഏകാദസ അഭബ്ബപുഗ്ഗലാ നാമ. വിബ്ഭന്താ ഭിക്ഖുനീതി യദാ ഭിക്ഖുനീ വിബ്ഭമിതുകാമാ ഹുത്വാ സേതവത്ഥം വാ കാസായമേവ വാ ഗിഹിനിവാസനാകാരേന നിവാസേതി, തദാ പാരാജികമാപന്നാ നാമ ഹോതി, പുന ഉപസമ്പദം ന ലഭതി, സാ ച പാരാജികാതി അത്ഥോ. മുദുപിട്ഠികോ നാമ കതപരികമ്മായ മുദുകായ പിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. സോ ഏത്താവതാ ന പാരാജികോ, അഥ ഖോ യദാ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അത്തനോ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖമഗ്ഗവച്ചമഗ്ഗേസു അഞ്ഞതരം പവേസേതി, തദാ പാരാജികോ ഹോതി.

൧൭-൧൮. ലമ്ബീതി അങ്ഗജാതസ്സ ദീഘത്താ ഏവം വുത്തോ. സോപി യദാ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അത്തനോ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖേ വാ വച്ചമഗ്ഗേ വാ പവേസേതി, തദാ പാരാജികോ ഹോതി. മുഖേന ഗണ്ഹന്തോതി ഏത്ഥ യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ പരസ്സ സുത്തസ്സ വാ പമത്തസ്സ വാ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖേന ഗണ്ഹാതി, സോ ചാതി അത്ഥോ. തത്ഥേവാതി പരസ്സ അങ്ഗജാതേവാതി അത്ഥോ. യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ പരസ്സ അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ദിസ്വാ അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗേന തസ്സ ഉപരി നിസീദതി, തം അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗം പവേസേതി, സോ ചാതി അത്ഥോ. ഏതേ ചത്താരോ അനുലോമികാ മേഥുനസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. കഥമിതി ചേ? മഗ്ഗേ മഗ്ഗപ്പവേസനസദിസതായ, ന ഉഭിന്നം രാഗവസേന സദിസഭാവൂപഗതാനം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിസദിസതായ. ഇധാഗതാ ചത്താരോതി മേഥുനധമ്മാദിവസേന പാരാജികാ ചത്താരോ ചാതി ഏവം സമോധാനതോ ചതുവീസതി പാരാജികാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാഹ – മാതുഘാതകപിതുഘാതകഅരഹന്തഘാതകാ തതിയപാരാജികം ആപന്നാ, ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ലമ്ബീആദയോ ചത്താരോ പഠമപാരാജികം ആപന്നായേവാതി കത്വാ കുതോ ചതുവീസതീതി? അധിപ്പായോ പനേത്ഥ അത്ഥി, മാതുഘാതകാദയോ ഹി ചത്താരോ ഇധ അനുപസമ്പന്നായേവ അധിപ്പേതാ, ലമ്ബീആദയോ ചത്താരോ കിഞ്ചാപി പഠമപാരാജികേന സങ്ഗഹിതാ, യസ്മാ ഏകേന പരിയായേന മേഥുനധമ്മം അപ്പടിസേവിനോപി ഹോന്തി, തസ്മാ വിസും വുത്താതി. പാരാജികവിനിച്ഛയോ.

പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സങ്ഘാദിസേസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯. ഇദാനി സങ്ഘാദിസേസം പകാസേതും ‘‘ഗരുകാ നവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഗരുകാതി സങ്ഘാദിസേസാ ഇധ അധിപ്പേതാ, അഞ്ഞത്ഥ പന പാരാജികാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. കസ്മാ ‘‘തേരസാ’’തി അവത്വാ ‘‘നവാ’’തി വുത്തന്തി ചേ? വീതിക്കമക്ഖണേയേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ പഠമാപത്തികാ വുത്താ, യാവതതിയകാ പന ചത്താരോ സങ്ഘാദിസേസാ സങ്ഘായത്തത്താ ചിരേന ആപജ്ജന്തീതി ന വുത്താ. തത്ഥ മോചേതുകാമതാതി മോചേതുകാമതായാതി അത്ഥോ ‘‘അലജ്ജിതാ’’തിആദീസു വിയ. ഇമിനാ പന നയേന മോചനസ്സാദോ മുച്ചനസ്സാദോ മുത്തസ്സാദോ മേഥുനസ്സാദോ ഫസ്സസ്സാദോ കണ്ഡൂവനസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ നിസജ്ജനസ്സാദോ വാചസ്സാദോ ഗേഹസിതപേമം വനഭങ്ഗിയന്തി ഏകാദസ അസ്സാദാ വുത്താ, തേസു ഏകംയേവ മോചനസ്സാദം ഗഹേത്വാ സേസാ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി.

തേസം അസ്സാദാനം വസേന ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ – മോചേതും അസ്സാദോ മോചനസ്സാദോ. മോചനസ്സാദചേതനായ നിമിത്തേ ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, സങ്ഘാദിസേസോ. ന മുച്ചതി ചേ, ഥുല്ലച്ചയം. മുച്ചനസ്സാദേ സചേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചമാനം അസ്സാദേതി, ന ഉപക്കമതി, അനാപത്തി. സചേ മുച്ചമാനം അസ്സാദേന്തോ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോവ. അത്തനോ ധമ്മതായ മുത്തേ അസ്സാദോ മുത്തസ്സാദോ. ഏത്ഥാപി ഉപക്കമസ്സ നത്ഥിതായ അനാപത്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ. മേഥുനസ്സാദേന ഇത്ഥിം ഗണ്ഹന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി, അയം മേഥുനസ്സാദോ. ഫസ്സസ്സാദോ ദുവിധോ അജ്ഝത്തികോ ബാഹിരോ ചാതി. തത്ഥ അജ്ഝത്തികേ താവ അത്തനോ നിമിത്തം ‘‘ഥദ്ധം മുദുകന്തി ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ ലോലഭാവേന വാ കീളാപയതോ സചേ മുച്ചതി, അനാപത്തി. ബാഹിരഫസ്സസ്സാദേ കായസംസഗ്ഗരാഗേന മാതുഗാമം ഫുസതോ ആലിങ്ഗതോ ച മുത്തേ അനാപത്തി. കണ്ഡൂവനസ്സാദേ ദദ്ദുകച്ഛാദീനം വസേന ഖജ്ജമാനം നിമിത്തം കണ്ഡൂവനസ്സാദേന കണ്ഡൂവതോ മുത്തേപി അനാപത്തി. ദസ്സനസ്സാദേ മാതുഗാമസ്സ അനോകാസം ഉപനിജ്ഝായതോ മുത്തേപി അനാപത്തി. നിസജ്ജനസ്സാദേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം രഹോ നിസിന്നസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. വാചായ അസ്സാദോ വാചസ്സാദോ. തേന അസ്സാദേന മാതുഗാമം മേഥുനപ്പടിസംയുത്താഹി വാചാഹി ഓഭാസന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. ഗേഹസിതപേമേ മാതാദീനം മാതാദിപേമേന ആലിങ്ഗനാദിം കരോന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. വനഭങ്ഗേ ച സന്ഥവകരണത്ഥായ ഇത്ഥിയാ പേസിതം പുപ്ഫാദിവനഭങ്ഗസഞ്ഞിതം പണ്ണാകാരം ‘‘ഇത്ഥന്നാമായ നാമ ഇദം മേ പേസിത’’ന്തി അസ്സാദേന ആമസന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. ഏതേസു പന മോചനസ്സാദവസേനേവ ഉപക്കമന്തസ്സ ആപത്തി, സേസാനം വസേന അനാപത്തീതി വേദിതബ്ബം.

സുക്കസ്സാതി ‘‘നീലം പീതകം ലോഹിതകം ഓദാതം തക്കവണ്ണം ദകവണ്ണം തേലവണ്ണം ഖീരവണ്ണം ദധിവണ്ണം സപ്പിവണ്ണ’’ന്തി (പാരാ. ൨൩൭) ഏവം ആഗതേസു ദസസു വണ്ണേസു യസ്സ കസ്സചി സുക്കസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഉപക്കമ്മാതി ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ മോചേതി, ബഹിദ്ധാരൂപേ മോചേതി, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപേ മോചേതി, ആകാസേ കടിം കമ്പേന്തോ മോചേതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു ഉപായേസു അഞ്ഞതരേന ഉപായേന ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, വച്ചൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, പസ്സാവൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, വാതൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതീ’’തി ഏവം വുത്തേസു പഞ്ചസു കാലേസു കിസ്മിഞ്ചി കാലേ അങ്ഗജാതേ കമ്മനിയം പത്തേ ‘‘ആരോഗ്യത്ഥായ മോചേതി, സുഖത്ഥായ മോചേതി, ഭേസജ്ജത്ഥായ, ദാനത്ഥായ, പുഞ്ഞത്ഥായ, യഞ്ഞത്ഥായ, സഗ്ഗത്ഥായ, ബീജത്ഥായ, വീമംസത്ഥായ, ദവത്ഥായ മോചേതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) ഏവം വുത്തേസു ദസസു അധിപ്പായേസു യേന കേനചി അധിപ്പായേന ഹത്ഥാദീസു യേന കേനചി ഉപക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. വിമോചയന്തി അന്തമസോ യം ഏകാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാ പിവേയ്യ, തത്തകമ്പി മോചേന്തോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര സുപിനന്തേനാതി യാ സുപിനന്തേ സുക്കവിസ്സട്ഠി ഹോതി, തം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. സമണോതി യോ കോചി ഉപസമ്പന്നോ. ഗരുകന്തി സങ്ഘാദിസേസം. ഫുസേതി ആപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨൦. ഇദാനി കായസംസഗ്ഗം ദീപേതും ‘‘ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇത്ഥിസഞ്ഞീതി തദഹുജാതായപി മനുസ്സിത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞീയേവ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സചേ തത്ഥ വേമതികോ വാ പണ്ഡകപുരിസതിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞീ വാ ഹോതി, ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ ഇത്ഥിയാ കായേന കായപ്പടിബദ്ധാമസനേ ച കായപ്പടിബദ്ധേന കായാമസനേ ച യക്ഖീപേതീപണ്ഡകാനം കായേന കായാമസനേ ച. പുരിസതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനം പന കായേന കായാമസനേപി ദുക്കടം, തഥാ യക്ഖീആദീനം കായേന കായപ്പടിബദ്ധാദീസു ച. മതിത്ഥിയാ പന ഥുല്ലച്ചയം. കായസംസഗ്ഗരാഗവാതി ഇമിനാ മാതുപേമാദിം മോക്ഖാധിപ്പായഞ്ച പടിക്ഖിപതി. സമ്ഫുസന്തോതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഉപക്കമ്മ അന്തമസോ ലോമേനപി മനുസ്സിത്ഥിം സമ്ഫുസന്തോതി അത്ഥസമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ യോ ഇത്ഥിയാ ആലിങ്ഗതോപി കായേന ന വായമതി, കേവലം ഫസ്സംയേവ അനുഭവതി, തസ്സ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൨൧. ഇദാനി ദുട്ഠുല്ലവാചം പകാസേതും ‘‘തഥാ സുണന്തി’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തഥാതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ. മനുസ്സിത്ഥിം സുണന്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. സുണന്തിന്തി ഇമിനാ പടിബലായപി ഇത്ഥിയാ അവിഞ്ഞത്തിപഥേ ഠിതായ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചേന്തസ്സ ദുട്ഠുല്ലവാചാപത്തിന ഹോതീതി ദീപിതം ഹോതി. വിഞ്ഞുഞ്ചാതി ഇമിനാ യാ മഹല്ലികാപി ബാലാപി ഏളമൂഗാപി അസദ്ധമ്മപ്പടിസംയുത്തം കഥം ന ജാനാതി, സാ ഇധ നാധിപ്പേതാതി ദസ്സേതി. വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാനം വസേന മഗ്ഗം വാ മേഥുനം വാ ആരബ്ഭാതി സമ്ബന്ധോ. ദുട്ഠുല്ലവാചായ രാഗോ ദുട്ഠുല്ലവാചാരാഗോ, തേന ദുട്ഠുല്ലവാചാരാഗേന. തം അസ്സാദേന്തോ ഓഭാസേത്വാ ദുരുത്തവചനം വത്വാ ഗരുകം ഫുസേതി അത്ഥോ.

കഥം ദ്വേ മഗ്ഗേ ആരബ്ഭ പസംസതി ഗരഹതി? തത്ഥ പസംസായപി താവ ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, ന താവസീസം ഏതി. ‘‘തവ വച്ചമഗ്ഗോ ച പസ്സാവമഗ്ഗോ ച സുഭോ സുസണ്ഠാനോ ദസ്സനീയോ, ഈദിസേന നാമ ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, സീസം ഏതി, സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഗരഹണേ പന ‘‘സിഖരണീസി, സമ്ഭിന്നാസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീ’’തി ഇമാനി തീണി സുദ്ധാനിയേവ സീസം ഏന്തി വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാനം നിയതവചനത്താ അച്ചോളാരികത്താ ച. അഞ്ഞാനി പന ‘‘അനിമിത്താസി, നിമിത്തമത്താസീ’’തിആദീനി മഗ്ഗാനം അനിയതവചനത്താ മേഥുനേന ഘടേത്വാ വുത്താനി ഏവ സീസം ഏന്തി. മേഥുനപ്പടിസംയുത്തേ ‘‘ദേഹി മേ, അരഹസി മേ ദാതു’’ന്തിആദീഹി പന സീസം ന ഏതി, ‘‘മേഥുനധമ്മം ദേഹീ’’തിആദിനാ മേഥുനധമ്മേ ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ. ഇത്ഥിയാ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം ആദിസ്സ വണ്ണാദിഭണനേ ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ യക്ഖീപേതീപണ്ഡകേസു വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ മേഥുനേപി. ഇമേസം പന യക്ഖീആദീനം അധക്ഖകാദികേ വുത്തപ്പകാരേ പദേസേ ദുംക്കടം, തഥാ ഇത്ഥിയാദീനം ഉബ്ഭക്ഖകേ അധോജാണുമണ്ഡലേ കായപ്പടിബദ്ധേ ചാതി.

ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദം തതിയം.

൨൨. ഇദാനി അത്തകാമപാരിചരിയം ദസ്സേതും ‘‘വത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വത്വാതി ദുട്ഠുല്ലോഭാസനേ വുത്തപ്പകാരം ഇത്ഥിം ഇത്ഥിസഞ്ഞീയേവ ഹുത്വാ വത്വാതി അത്ഥോ. അത്തകാമുപട്ഠാനവണ്ണന്തി ഏത്ഥ മേഥുനധമ്മസങ്ഖാതേന കാമേന ഉപട്ഠാനം കാമുപട്ഠാനം, അത്തനോ അത്ഥായ കാമുപട്ഠാനം അത്തകാമുപട്ഠാനം, അത്തനാ വാ കാമിതം ഇച്ഛിതന്തി അത്തകാമം, സയം മേഥുനരാഗവസേന പത്ഥിതന്തി അത്ഥോ, അത്തകാമഞ്ച തം ഉപട്ഠാനഞ്ചാതി അത്തകാമുപട്ഠാനം, തസ്സ വണ്ണോ അത്തകാമുപട്ഠാനവണ്ണോ, തം അത്തകാമുപട്ഠാനവണ്ണം. ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭഗിനി, പാരിചരിയാനം യാ മാദിസം സീലവന്തം കല്യാണധമ്മം ബ്രഹ്മചാരിം ഏതേന ധമ്മേന പരിചരേയ്യാ’’തി ഏവം വത്വാതി സമ്ബന്ധോ. മേഥുനരാഗിനോതി ഇമിനാ ഗിലാനപച്ചയാദീഹി ഉപട്ഠാനസ്സ വണ്ണം ഭണതോ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി. വാചാ മേഥുനയുത്തേനാതി ഏത്ഥ മേഥുനയുത്തേനേവ വാചായ മേഥുനയാചനേ ഗരുകം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി അധിപ്പായോ.

അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൨൩. ഇദാനി സഞ്ചരിത്തം ദസ്സേതും ‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഉഭിന്നം മാതാദീഹി വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ഏവം ഭണാഹീ’’തി വുത്തോ തേസം വചനം ‘‘സാധൂ’’തി വാ ‘‘ഹോതൂ’’തി വാ ‘‘ഭണാമീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന വചീഭേദം കത്വാ, സീസകമ്പനാദീഹി വാ സമ്പടിച്ഛിത്വാതി അത്ഥോ. സന്ദേസന്തി ഏത്ഥ പന ഇത്ഥീ ദസവിധാ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സാരക്ഖാ സപരിദണ്ഡാതി. ദസ ഭരിയായോ ധനക്കീതാ ഛന്ദവാസിനീ ഭോഗവാസിനീ പടവാസിനീ ഓദപത്തകിനീ ഓഭടചുമ്ബടകാ ദാസീ ച ഭരിയാ ച കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച ധജാഹടാ മുഹുത്തികാ ചാതി.

താസു മാതുരക്ഖിതാ ഭിക്ഖും പഹിണതി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ബ്രൂഹി ‘ഹോമി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയം ഇത്ഥിയാ സന്ദേസോ നാമ. സചേ മാതുരക്ഖിതായ മാതാപിതാഭാതാഭഗിനിആദയോ ഭിക്ഖും പഹിണന്തി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ബ്രൂഹി ‘ഹോതു ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയമ്പി ഇത്ഥിയാ സന്ദേസോയേവ നാമ. ഏവം പിതുരക്ഖിതാദീസുപി നയോ നേതബ്ബോ. പുരിസോ ഭിക്ഖും പഹിണതി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹി…പേ… സപരിദണ്ഡം ബ്രൂഹി ‘ഹോതു കിര ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയം പുരിസസ്സ സന്ദേസോ നാമ. സചേ പുരിസസ്സ മാതാപിതാഭാതാഭഗിനിആദയോ ഭിക്ഖും പഹിണന്തി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹി…പേ… സപരിദണ്ഡം ബ്രൂഹി ‘ഹോതു ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയമ്പി പുരിസസ്സ സന്ദേസോയേവ നാമ, ആണാപനന്തി അത്ഥോ.

വീമംസിത്വാതി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരേന സാസനം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തേസം അവസ്സാരോചനകാനം മാതാപിതാഭാതാഭഗിനിആദീനം വാ ആരോചേത്വാതി അത്ഥോ. ഹരന്തി യത്ഥ പഹിതോ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ ആരോചേതി, സാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛതു വാ, മാ വാ, ലജ്ജായ വാ തുണ്ഹീ ഹോതു, പുന ആഗന്ത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ ഹരന്തോ ഗരുകം ഫുസേതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്താവതാ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതി വീമംസതി പച്ചാഹരതീ’’തി വുത്തം അങ്ഗത്തയം സമ്പാദിതം ഹോതി. ഇമായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ, ഇതോ യേഹി കേഹിചി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി ഥുല്ലച്ചയം, ഏകേന ദുക്കടം. യക്ഖീപേതീപണ്ഡകേസു അങ്ഗത്തയേനപി ഥുല്ലച്ചയമേവ, ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ ദുക്കടന്തി.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൨൪. ഇദാനി കുടികാരസിക്ഖാപദം ആവി കാതും ‘‘സംയാചിതപരിക്ഖാര’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ‘‘വാസിം ദേഥ, ഫരസും ദേഥാ’’തിആദിനാ സയം പവത്തിതയാചനായ ഗഹിതപരിക്ഖാരം സംയാചിതപരിക്ഖാരം പദഭാജനേ വുത്തനയേന സങ്ഘം തിക്ഖത്തും യാചിത്വാ ലദ്ധഭിക്ഖൂഹി വാ സങ്ഘേനേവ വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സാരമ്ഭാനാരമ്ഭസപരിക്കമനാപരിക്കമനഭാവം ഞത്വാ അദേസിതവത്ഥുകം ‘‘കുടി നാമ ഉല്ലിത്താ വാ ഹോതി അവലിത്താ വാ ഉല്ലിത്താവലിത്താ വാ’’തി (പാരാ. ൩൪൯) ഏവം വുത്തലക്ഖണം കുടിം. ‘‘തത്രിദം പമാണം, ദീഘസോ ദ്വാദസ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാ, തിരിയം സത്തന്തരാ’’തി (പാരാ. ൩൪൮) ഏവം വുത്തപമാണാതിക്കന്തം, ‘‘മയ്ഹം വാസാഗാരം ഏസാ’’തി ഏവം അത്താ ഉദ്ദേസോ ഏതിസ്സാതി അത്തുദ്ദേസാ, തം അത്തുദ്ദേസം കത്വാ ഗരും സങ്ഘാദിസേസം ഫുസേതി സമ്ബന്ധോ. അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – അദേസിതവത്ഥുകം പമാണാതിക്കന്തം കുന്ഥകിപില്ലികാദീനം ആസയേ കതത്താ സാരമ്ഭം ദ്വീഹി ബലീബദ്ദേഹി യുത്തേന സകടേന ഗന്തും അസക്കുണേയ്യതായ അപരിക്കമനം ഉല്ലിത്താദിഭേദം കുടിം അത്തനോ വസനത്ഥായ കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ ‘‘ഇദാനി നിട്ഠാനം ഗമിസ്സതീ’’തി പഠമപിണ്ഡദാനേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപിണ്ഡദാനേന ലേപേ ഘടിതേ ദ്വേ ച സങ്ഘാദിസേസേ ദ്വേ ച ദുക്കടാനി, സചേ ദേസിതവത്ഥുകായേവ വാ പമാണാതിക്കന്തായേവ വാ ഹോതി, ഏകം സങ്ഘാദിസേസം ദ്വേ ച ദുക്കടാനി ആപജ്ജതീതി.

കുടികാരസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൨൫. ഇദാനി വിഹാരകാരസിക്ഖാപദം ദസ്സേതും ‘‘മഹല്ലക’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മഹല്ലകന്തി സസ്സാമികഭാവേന സംയാചിതകുടിതോ മഹന്തഭാവോ ഏതസ്സ അത്ഥി, യസ്മാ വാ വത്ഥും ദേസാപേത്വാ പമാണാതിക്കമേനാപി കാതും വട്ടതി, തസ്മാ പമാണമഹന്തതായപി മഹല്ലകോ, തം മഹല്ലകം വിഹാരം വാ കത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന അദേസിതവത്ഥുകഭാവേന ഏകോ സങ്ഘാദിസേസോ, സേസം അനന്തരസദിസമേവ. ഇധ ച തത്ഥ ച വാസാഗാരം ഠപേത്വാ ഉപോസഥാഗാരം വാ ജന്താഘരം വാ അഗ്ഗിസാലം വാ ഭവിസ്സതീതി ഏവമാദിനാ നയേന കരോന്തസ്സ അനാപത്തി.

വിഹാരകാരസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൨൬. ഇദാനി അമൂലകസിക്ഖാപദം പകാസേതും ‘‘അമൂലകേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അമൂലകേനാതി യം ചോദകേന ചുദിതകമ്ഹി പുഗ്ഗലേ അദിട്ഠം അസുതം അപരിസങ്കിതം, ഇദം ഏതേസം ദസ്സനസവനപരിസങ്കാസങ്ഖാതാനം മൂലാനം അഭാവതോ അമൂലകം, തേന അമൂലകേന വത്ഥുനാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അദിട്ഠം നാമ അത്തനോ പസാദചക്ഖുനാ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അദിട്ഠം. അസുതം നാമ തഥേവ കേനചി വുച്ചമാനം ന സുതം. അപരിസങ്കിതം നാമ ചിത്തേന അപരിസങ്കിതം, തം പന ദിട്ഠസുതമുതവസേന തിവിധം. തത്ഥ ഭിക്ഖുഞ്ച മാതുഗാമഞ്ച തഥാരൂപേ ഠാനേ ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേഹി കത’’ന്തി വാ ‘‘കരിസ്സന്തീ’’തി വാ പരിസങ്കതി, ഇദം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ. അന്ധകാരേ പടിച്ഛന്നോകാസേ വാ ഭിക്ഖുസ്സ ച മാതുഗാമസ്സ ച വചനം സുത്വാ ദുതിയസ്സ അത്ഥിഭാവം അജാനന്തോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന പരിസങ്കതി, ഇദം സുതപരിസങ്കിതം നാമ. ധുത്തേഹി ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം പച്ചന്തവിഹാരേസു പുപ്ഫഗന്ധസുരാദീഹി അനുഭവിത്വാ ഗതട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘കേന നു ഖോ ഇദം കത’’ന്തി വീമംസന്തോ തത്ര കേനചി ഭിക്ഖുനാ ഗന്ധാദീഹി പൂജാ കതാ ഹോതി, ഭേസജ്ജത്ഥായ അരിട്ഠം വാ പീതം, സോ തസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘അയം സോ ഭവിസ്സതീ’’തി പരിസങ്കതി, ഇദം മുതപരിസങ്കിതം നാമ. ഏവം തിവിധായ പരിസങ്കായ അഭാവേന അപരിസങ്കിതന്തി അത്ഥോ.

ചോദേന്തോതി ‘‘പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസി, അസ്സമണോസി, അസക്യപുത്തിയോസീ’’തിആദീഹി വചനേഹി സയം ചോദേന്തോതി അത്ഥോ. ഏവം ചോദേന്തസ്സ വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ. ചോദാപേന്തോ വാതി അത്തനാ തസ്സ സമീപേ ഠത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ആണാപേത്വാ ചോദാപേന്തോ തസ്സ ആണത്തസ്സ വാചായ വാചായ ഗരും ഫുസേതി അത്ഥോ. അഥ സോപി ചാവനാധിപ്പായേന ‘‘മയാപി ദിട്ഠം അത്ഥീ’’തിആദിനാ നയേന ചോദേതി, ദ്വിന്നമ്പി വാചായ ആപത്തി. വത്ഥുനാ അന്തിമേന ചാതി ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ പാരാജികേസു അഞ്ഞതരേനാതി അത്ഥോ. ചാവേതുന്തി ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതും, യോ സുദ്ധം വാ അസുദ്ധം വാ കതൂപസമ്പദം പുഗ്ഗലം സുദ്ധദിട്ഠികോ സമാനോ ചാവനാധിപ്പായേന ചോദേതി വാ ചോദാപേതി വാ, തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോതി അധിപ്പായോ. സുണമാനന്തി ഇമിനാ പരമ്മുഖാ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ചോദേതി. ചോദേന്തസ്സ ന രുഹതീതി ദീപിതം ഹോതി. പരമ്മുഖാ പന സത്തഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കടം.

അമൂലകസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൨൭. ഇദാനി അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദം ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞസ്സ കിരിയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ കിരിയന്തി അഞ്ഞസ്സ ഖത്തിയാദിജാതികസ്സ പാരാജികസ്സ വീതിക്കമസങ്ഖാതം കിരിയം ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ. തേന ലേസേനാതി ‘‘ദസ ലേസാ ജാതിലേസോ നാമലേസോ ഗോത്തലേസോ ലിങ്ഗലേസോ ആപത്തിലേസോ പത്തലേസോ ചീവരലേസോ ഉപജ്ഝായലേസോ ആചരിയലേസോ സേനാസനലേസോ’’തി (പാരാ. ൩൯൪) ഏവം വുത്തേസു ദസസു ലേസേസു യോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ദിസ്സതി, തേന ലേസേന തദഞ്ഞം പുഗ്ഗലം ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതും അന്തിമവത്ഥുനാ ചോദേന്തോ ഗരുകം ഫുസേതി അത്ഥോ. തത്ഥ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും ലിസ്സതി സിലിസ്സതി വോഹാരമത്തേനേവ ഈസകം അല്ലീയതീതി ലേസോ, ജാതിയേവ ലേസോ ജാതിലേസോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. ലേസേന ചോദേന്തോ കഥം ചോദേതി? അഞ്ഞോ ഖത്തിയജാതികോ ഇമിനാ ചോദകേന പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതി, സോ അഞ്ഞം അത്തനോ വേരിം ഖത്തിയജാതികം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ തം ഖത്തിയജാതിലേസം ഗഹേത്വാ ഏവം ചോദേതി ‘‘ഖത്തിയോ മയാ ദിട്ഠോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ, ത്വമ്പി ഖത്തിയോ പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസീ’’തി വാ ‘‘സോ ത്വം ഖത്തിയോ, നാഞ്ഞോ, പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’’തി വാ ചോദേതി. ഏവം നാമലേസാദയോപി വേദിതബ്ബാ.

അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദം നവമം.

൨൮. ഏത്താവതാ ‘‘ഗരുകാ നവാ’’തി ഉദ്ദിട്ഠേ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു ആപന്നേസു പടിപജ്ജനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘ഛാദേതി ജാനമാപന്ന’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സായം പിണ്ഡത്ഥോ – യോ ഭിക്ഖു ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമാ ആപത്തീ’’തി ആപത്തിവസേന വാ ‘‘ഇദം ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതീ’’തി ഏവം വത്ഥുവസേന വാ ജാനമാപന്നം ആപത്തിം യാവ ഛാദേതി, താവ തേന ഭിക്ഖുനാ അകാമാ പരിവാസോ വസിതബ്ബോതി. ചരേയ്യാതി മാനത്തം സമാദായ വസേയ്യ. കിത്തകം ദിവസന്തി ചേ? ഛ രത്തിയോ. മാനത്തവാസോ പന സങ്ഘേയേവ, ന ഗണേ, ന പുഗ്ഗലേ, തേന വുത്തം ‘‘സങ്ഘേ’’തി. പരിവുത്ഥോതി ‘‘തയോ ഖോ ഉപാലി പാരിവാസികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ വിപ്പവാസോ അനാരോചനാ’’തി (ചൂളവ. ൮൩) ഏവം വുത്തം രത്തിച്ഛേദം അകത്വാ പരിവുത്ഥോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സഹവാസോതി പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ഉദകപാതട്ഠാനബ്ഭന്തരേ വാസോ. വിപ്പവാസോ നാമ അഞ്ഞം പകതത്തം ഭിക്ഖും വിനാ വാസോ. അനാരോചനാതി ആഗന്തുകാദീനം അനാരോചനാ. ഏതേസു തീസു ഏകേനാപി രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി ഏവ. ഏത്ഥ പന ഉപചാരസീമഗതാനം ആരോചേതബ്ബം, ന ബഹി ഠിതാനം, ബഹി ഠിതാനമ്പി സചേ സദ്ദം സുണാതി, പസ്സതി, ദൂരം വാ ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബമേവ, അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദേ ദുക്കടഞ്ച ഹോതി. അജാനന്തസ്സേവ ഉപചാരസീമം പവിസിത്വാ ഗച്ഛന്തി ചേ, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദോ.

ചിണ്ണമാനത്തന്തി ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഉപാലി, മാനത്തചാരികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ വിപ്പവാസോ അനാരോചനാ ഊനേ ഗണേ ചരണ’’ന്തി (ചൂളവ. ൯൨) ഏവം വുത്തം രത്തിച്ഛേദം അകത്വാ ചിണ്ണമാനത്തം പരിനിട്ഠിതമാനത്തന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന സഹവാസാദയോ പരിവാസേ വുത്തപ്പകാരാ ഏവ. ‘‘ഊനേ ഗണേ ചരണ’’ന്തി ഏത്ഥ ഗണോ ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ ഭിക്ഖൂ, തസ്മാ സചേപി തീഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം വസതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവ, ‘‘സചേ പന തേന തേസം അത്ഥിഭാവം ദിസ്വാ ആരോചിതേ പക്കമന്തി, ഊനേ ഗണേ ചരണദോസോ ന ഹോതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) അട്ഠകഥാസു വുത്തം കിര. അബ്ഭേയ്യാതി തം ഭിക്ഖും വീസതിഗണോ സങ്ഘോ അബ്ഭേയ്യ സമ്പടിച്ഛേയ്യ, അബ്ഭാനകമ്മവസേന ഓസാരേയ്യാതി അത്ഥോ. സചേ ഏകേനപി ഊനോ വീസതിഗണോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തം ഭിക്ഖും അബ്ഭേയ്യ, സോ ച ഭിക്ഖു ന അബ്ഭിതോ, തേ ച ഭിക്ഖൂ ഗാരയ്ഹാ, ദുക്കടം ആപജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

൨൯. ഇദാനി യഥാ ഛാദിതാ ആപത്തി ഛന്നാ ഹോതി, തം പകാരം ദസ്സേതും ‘‘ആപത്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥായം പദയോജനാ – ആപത്തിതാ ച അനുക്ഖിത്തതാ ച അനന്തരായതാ ച പഹുത്തതാ ച ആപത്തിനുക്ഖിത്തഅനന്തരായപഹുത്തതായോ, ഏതാസു ചതൂസു തഥാസഞ്ഞിതാ ച ഛാദേതുകാമോ ഹുത്വാ ഛാദനാ ചാതി ഏവം ദസഹങ്ഗേഹി അരുണുഗ്ഗമമ്ഹി ഛന്നാ ഹോതീതി. ഏത്ഥ പന ആപത്തിആദീസു ചതൂസു ആപത്തിസഞ്ഞിതാ ച അനുക്ഖിത്തസഞ്ഞിതാ ച അനന്തരായസഞ്ഞിതാ ച പഹുത്തസഞ്ഞിതാ ചാതി ഏവം സഞ്ഞാവസേന യോജേത്വാ അട്ഠങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനി, ഛാദേതുകാമോതി ഇദമേകം, ഛാദനാതി ഇദമേകന്തി ഏവം ദസ.

ഏതേസു പന ആദിതോ പട്ഠായ അയം വിനിച്ഛയോ – ‘‘ആപത്തി ച ഹോതി ആപത്തിസഞ്ഞീ ചാ’’തി ഏത്ഥ യം ആപന്നോ, സാ തേരസന്നം അഞ്ഞതരാ ഹോതി, സോപി ച തത്ഥ ഗരുകാപത്തിസഞ്ഞീയേവ ഹുത്വാ ജാനന്തോ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചേ തത്ഥ അനാപത്തിസഞ്ഞീ വാ അഞ്ഞാപത്തിസഞ്ഞീ വാ വേമതികോ വാ ഹോതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. തിവിധം പന ഉക്ഖേപനീയകമ്മം, തേന അകതോ അനുക്ഖിത്തോ. സോ ചേ പകതത്തസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചേ അപകതത്തസഞ്ഞീ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാ ഹോതി. അപകതത്തേന പന പകതത്തസഞ്ഞിനാപി അപകതത്തസഞ്ഞിനാപി ഛാദിതം അച്ഛാദിതമേവ ഹോതീതി. അനന്തരായികോതി യസ്സ ദസസു രാജചോരഅഗ്ഗിഉദകമനുസ്സാമനുസ്സവാളസരീസപജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസുപി ഏകോപി നത്ഥി, സോ ചേ അനന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചേ സോ അന്ധകാരഭീരുകോ അനന്തരായേ ഏവ വാളാദിഅന്തരായസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. പഹൂതി യോ സക്കോതി സഭാഗഭിക്ഖുനോ സമീപം ഗന്തുഞ്ചേവ ആരോചിതുഞ്ച, സോ ചേ പഹുസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. യോ പന അപഹു ഹുത്വാ പഹുസഞ്ഞീ, പഹു വാ അപഹുസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതീതി.

അരുണുഗ്ഗമമ്ഹീതി ഏത്ഥ പുരേഭത്തം വാ ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി പച്ഛാഭത്തം വാ, യാവ അരുണം ന ഉഗ്ഗച്ഛതി, താവ ആരോചേതബ്ബാ. സചേ പന അരുണബ്ഭന്തരേ സതക്ഖത്തുമ്പി ഛാദേതുകാമതാ ഉപ്പജ്ജതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. ആരോചേന്തോ പന സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സ ആരോചേതും ന വട്ടതി. സചേ ആരോചേതി, ആപത്തി പന ആവികതാ ഹോതി, ആരോചനപച്ചയാ പന അഞ്ഞം ദുക്കടം ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ഇമിനാ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥുസഭാഗാപത്തിം ആരോചേതും ന വട്ടതീതി ദീപിതോ ഹോതി. ആരോചേന്തേന പന ‘‘അഹം തവ സന്തികേ ഏകം ആപത്തിം ആവി കരോമീ’’തി വാ ‘‘ആചിക്ഖാമീ’’തി വാ ‘‘ആരോചേമീ’’തി വാ ‘‘ഏകം ആപത്തിം ആപന്നഭാവം ജാനാഹീ’’തി വാ ‘‘ഏകം ഗരുകാപത്തിം ആവി കരോമീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന വത്തബ്ബം, ഏത്താവതാ അച്ഛന്നാവ ഹോതി. സചേ ‘‘ലഹുകാപത്തിം ആരോചേമീ’’തി വദതി, ഛന്നാവ ഹോതീതി. സങ്ഘാദിസേസവിനിച്ഛയോ.

സങ്ഘാദിസേസനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ചീവരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦. ഏവം ഗരുകേ സിക്ഖിതബ്ബാകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ചീവരേസു ദസ്സേതും ‘‘ചീവര’’ന്തി ഉദ്ധടം. തത്ഥ ജാതിതോ ഛ ചീവരാനി (മഹാവ. ൩൩൯; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൨-൪൬൩; കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ), താനി കാനീതി ചേ, തം ദസ്സേതും ‘‘ഖോമാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഖോമം നാമ ഖോമവാകസുത്തേഹി കതം വത്ഥം. സാണം നാമ സാണവാകേഹി കതം വത്ഥം. ഭങ്ഗം നാമ ഖോമസുത്താദീഹി പഞ്ചഹി മിസ്സേത്വാ കതം വത്ഥം. പാടേക്കം വാകമയമേവ വാതി വദന്തി. കമ്ബലം നാമ മനുസ്സലോമം വാളലോമം ഠപേത്വാ ലോമേഹി വായിത്വാ കതം വത്ഥം. ഛളേതാനീതി ഛ ഏതാനി. സഹ അനുലോമേഹീതി സാനുലോമാനി. ജാതിതോ പന കപ്പിയാനി ഛ ചീവരാനീതി വുത്തം ഹോതി.

൩൧. ഇദാനി തേസം അനുലോമാനി ദസ്സേതും ‘‘ദുകൂല’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൫) ദുകൂലം സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. പട്ടുണ്ണന്തി പട്ടുണ്ണദേസേ പാണകേഹി സഞ്ജാതവത്ഥം. സോമാരദേസേ, ചീനദേസേ ജാതം സോമാരചീനജം പടന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമാനി തീണിപി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജന്തി ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം. തം പന ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതി. കപ്പരുക്ഖേഹി നിബ്ബത്തം ജാലിനിയാ ദേവകഞ്ഞായ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിന്നവത്ഥാദികം ദേവദിന്നം. തമ്പി ഖോമാദീഹി നിബ്ബത്തവത്ഥസദിസത്താ ഛന്നമ്പി അനുലോമം ഹോതിയേവ കപ്പാസികസ്സ വാ, ഇദ്ധിജമ്പി തഥേവ വേദിതബ്ബം. തസ്സ തസ്സാതി ഖോമാദികസ്സ. അനുലോമികന്തി അനുരൂപം.

൩൨-൩൩. ഏവം ജാതിതോ സാനുലോമാനി ഛ ചീവരാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു അധിട്ഠാനാദികം വിധാനം ദസ്സേതും ‘‘തിചീവര’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസികഖാപദവണ്ണനാ; മഹാവ. ൩൫൮) ധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേ തിചീവരം നാമ പാടേക്കം നത്ഥി സങ്ഘാടിആദിപ്പഹോനകസ്സ പച്ചത്ഥരണാദിവസേനാപി അധിട്ഠാതും അനുഞ്ഞാതത്താ. തസ്മാ ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠേയ്യ ന വികപ്പേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഇമം സങ്ഘാടി’’ന്തി ഏവം നാമേ ഗഹിതേ ‘‘അധിട്ഠാന’’മിച്ചേവ വത്തബ്ബം, ‘‘വികപ്പേമീ’’തി പന ന വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഏവം സേസേസുപി. മുഖപുഞ്ഛനഞ്ച നിസീദനഞ്ച മുഖപുഞ്ഛനനിസീദനം. കണ്ഡുച്ഛാദിന്തി കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിം അധിട്ഠേയ്യ, ന വികപ്പേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ഇമേസു നവസു ചീവരേസു. തിചീവരന്തി തിചീവരാധിട്ഠാനനയേന അധിട്ഠിതതിചീവരം. വിനാ അലദ്ധസമ്മുതികോ ഭിക്ഖു അവിപ്പവാസസമ്മുതിഅലദ്ധട്ഠാനേ ഏകാഹമ്പി ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ന വസേയ്യാതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ ചാതുമാസം നിസീദനേന വിപ്പവസിതബ്ബം, യോ വിപ്പവസേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഖുദ്ദകക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൬൩) വുത്തത്താ ചാതുമാസം നിസീദനം വിനാ ന വസേയ്യാതി അത്ഥോ.

൩൪. ഇദാനി അധിട്ഠാനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഇമം സങ്ഘാടി’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മിച്ചധിട്ഠയേതി ഇതി അധിട്ഠയേ, ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി ഏവം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠയേതി അത്ഥോ. അഹത്ഥപാസമേതന്തി ദൂരേ ഠിതം പന ഠപിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ സചേ ഏകം, ‘‘ഏത’’ന്തി, ബഹൂനി ചേ, ‘‘ഏതാനീ’’തി വത്വാ അധിട്ഠയേതി അത്ഥസമ്ബന്ധോ. സേസേസുപി അയം നയോതി യഥാ ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘ഇമം ഉത്തരാസങ്ഗം, ഇമം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിം അധിട്ഠാമീ’’തി ഏവം അത്തനോ നാമേനേവ വത്വാ സമ്മുഖാപി പരമ്മുഖാപി വുത്തനയേന അധിട്ഠാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

൩൫. ഇദാനി സചേ പുബ്ബേ അധിട്ഠിതം തിചീവരം നിസീദനം വസ്സികസാടികം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദീതി ഇമേസു ഛസു ചീവരേസു അഞ്ഞതരം ചീവരം അത്ഥി, പുന തഥാവിധം ചീവരം അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഹരിതും ഇച്ഛന്തേന ‘‘ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯; കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തത്താ പുബ്ബേ അധിട്ഠിതം പച്ചുദ്ധരിത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അധിട്ഠഹന്തോ’’തിആദി വുത്തം, തം ഉത്താനമേവ. പത്താധിട്ഠഹനേ തഥാതി ‘‘ഇമം പത്തം, ഏതം പത്ത’’ന്തി ഏവം നാമമത്തമേവ വിസേസോ. സേസം താദിസമേവാതി അത്ഥോ.

൩൬. ഏതം ഇമം വ സങ്ഘാടിം സംസേതി ഏത്ഥ സചേ അന്തോഗബ്ഭേ വാ സാമന്തവിഹാരേ വാ ഹോതി, ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏതം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി വാചാ ഭിന്ദിതബ്ബാ, സചേ ഹത്ഥപാസേ ഹോതി, ‘‘ഇമം സങ്ഘാടി’’ന്തി തേസം തേസം നാമവസേന വാചാ ഭിന്ദിതബ്ബാതി അത്ഥോ. പച്ചുദ്ധാരേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ‘‘ദ്വേ ചീവരസ്സ അധിട്ഠാനാ കായേന വാ അധിട്ഠേതി, വാചായ വാ അധിട്ഠേതീ’’തി (പരി. ൩൨൨) വുത്തത്താ സങ്ഘാടിആദികം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ നയേന ചിത്തേന ആഭോഗം കത്വാ കായവികാരം കരോന്തേന കായേന അധിട്ഠാതബ്ബം, യേന കേനചി സരീരാവയവേന അഫുസന്തസ്സ ന വട്ടതി. വാചായ അധിട്ഠഹന്തേന വചീഭേദം കത്വാവ അധിട്ഠാതബ്ബം. തഥാ പത്തേപി. വിദൂതി പണ്ഡിതോ.

൩൭-൮. ഇദാനി തേസം പമാണപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘാടി പച്ഛിമന്തേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദീഘതോ മുട്ഠിപഞ്ചകതോ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯; കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) പട്ഠായ ‘‘തത്രിദം സുഗതസ്സ സുഗതചീവരപ്പമാണം, ദീഘസോ നവ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാ, തിരിയം ഛ വിദത്ഥിയോ’’തി (പാചി. ൫൪൮) ഏവം വുത്തസുഗതചീവരൂനാപി വട്ടതി. തിരിയം പന മുട്ഠിത്തികം. ച-സദ്ദേന അതിരേകമ്പി വട്ടതീതി അത്ഥോ. ഉത്തരാസങ്ഗസ്സപി ഏതദേവ പമാണന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഏകംസികസ്സാപീ’’തി വുത്തം. അന്തരവാസകസ്സ പന ‘‘പാരുപനേനപി ഹി സക്കാ നാഭിം പടിച്ഛാദേതു’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) അട്ഠകഥാവചനതോ ‘‘ദ്വിഹത്ഥോ വാ’’തി വുത്തം.

൩൯. നിസീദനസ്സ ദീഘേനാതി ഏത്ഥ (പാചി. ൫൩൧ ആദയോ; പാചി. അട്ഠ. ൫൩൧; കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) നിസീദനന്തി സന്ഥതസദിസം സന്ഥരിത്വാ ഏകസ്മിം അന്തേ വുത്തപ്പമാണേന ദ്വീസു ഠാനേസു ഫാലേത്വാ കതാഹി തീഹി ദസാഹി യുത്തസ്സ പരിക്ഖാരസ്സേതം നാമം.

൪൦. കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി (പാചി. ൫൩൮; മഹാവ. ൩൫൪; പാചി. അട്ഠ. ൫൩൭; കങ്ഖാ. അട്ഠ. കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) നാമ യസ്സ അധോനാഭിഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം കണ്ഡു വാ പിളകാ വാ അസ്സാവോ വാ ഥുല്ലകച്ഛു വാ ആബാധോ, തസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതം ചീവരം. ഗാഥായോ സുവിഞ്ഞേയ്യാവ.

൪൧. അഡ്ഢതേയ്യാവാതി (പാചി. ൫൪൪) ഏത്ഥ തതോ ഉദ്ധം ന വട്ടതീതി അത്ഥോ.

൪൨. ഏത്ഥാതി സങ്ഘാടിതോ പട്ഠായ യാവ വസ്സികസാടികാ, താവ ദസ്സിതചീവരേസൂതി അത്ഥോ. തദുത്തരിന്തി തതോ തേസം ചീവരാനം വുത്തപ്പമാണതോ ഉത്തരിം കരോന്തസ്സ ഛേദനപാചിത്തി ഹോതീതി പാഠസേസോ, തം അതിരേകം ഛിന്ദിത്വാ പുന പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പച്ചത്ഥരണമുഖചോളാതി ഏത്ഥ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യാവ മഹന്തം പച്ചത്ഥരണം ആകങ്ഖതി, താവ മഹന്തം പച്ചത്ഥരണം കാതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൩) വുത്തത്താ പച്ചത്ഥരണസ്സ പമാണപരിച്ഛേദോ നത്ഥി,. മുഖപുഞ്ഛനചോളസ്സ പന ഉക്കട്ഠവസേന വാ അന്തിമവസേന വാ പമാണപരിച്ഛേദോ ന വുത്തോ, തസ്മാ തമ്പി അപ്പമാണികം. തേന വുത്തം ‘‘ആകങ്ഖിതപ്പമാണികാ’’തി, ഇച്ഛിതപ്പമാണികാതി അത്ഥോ. യാവ ഏകം ധോവീയതി, താവ അഞ്ഞം പരിഭോഗത്ഥായ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ദ്വേപി വട്ടന്തി.

൪൩. ന ദീപിതന്തി കത്ഥ ന ദീപിതം? അട്ഠകഥാസു. കസ്മാതി ചേ? ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം പരിപുണ്ണം ഹോതി തിചീവരം, അത്ഥോ ച ഹോതി പരിസ്സാവനേഹിപി ഥവികാഹിപി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിക്ഖാരചോളക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൭) ബഹൂനം പത്തഥവികപരിസ്സാവനാദീനം സങ്ഗഹവസേന വുത്തത്താ പാടേക്കം നിധാനമുഖന്തി. യസ്മാ പന ഭഗവതാ ‘‘യം യം ലബ്ഭതി, തം തം ഇമിനാ വിധാനേന അധിട്ഠഹിത്വാ പുന യേന യേന പരിസ്സാവനാദിനാ അത്ഥോ ഹോതി, തം തം കത്വാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി അനുകമ്പായ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരപ്പമാണം ഥവികമ്പി പടപരിസ്സാവനമ്പി ബഹൂനിപി ഏകതോ കത്വാ ‘‘ഇമാനി ചീവരാനി പരിക്ഖാരചോളാനി അധിട്ഠാമീ’’തി വത്വാ അധിട്ഠാതുമ്പി വട്ടതിയേവ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘തഥാ വത്വാ’’തി, ‘‘പരിക്ഖാരചോള’’ന്തി വത്വാതി അത്ഥോ. വികപ്പിയന്തി വികപ്പനുപഗം.

൪൪. അഹതകപ്പാനന്തി (മഹാവ. ൩൪൮) ഏകവാരം ധോവിതകാനം.

൪൫. ഉതുദ്ധടാനന്തി ഉതുതോ ദീഘകാലതോ ഉദ്ധടാനം, കതവത്ഥകിച്ചാനം പിലോതികാനന്തി വുത്തം ഹോതി. സേസാതി ഉത്തരാസങ്ഗഅന്തരവാസകാ. പംസു വിയ കുച്ഛിതഭാവം പടിക്കൂലഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി പംസുകൂലം, ചോളഖണ്ഡാനമേതം നാമം, തസ്മിം പംസുകൂലേ യഥാരുചീതി അത്ഥോ. കസ്മാതി ചേ? ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഹതാനം ദുസ്സാനം അഹതകപ്പാനം ദിഗുണം സങ്ഘാടിം ഏകച്ചിയം ഉത്തരാസങ്ഗം ഏകച്ചിയം അന്തരവാസകം, ഉതുദ്ധടാനം ദുസ്സാനം ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം ദിഗുണം ഉത്തരാസങ്ഗം ദിഗുണം അന്തരവാസകം, പംസുകൂലേ യാവദത്ഥം, പാപണികേ ഉസ്സാഹോ കരണീയോ’’തി വുത്തത്താ, തസ്മാ സുസാനാദീസു പതിതപംസുകൂലേ ച അന്തരാപണേ പതിതപിലോതികചീവരേ ച പടപരിച്ഛേദോ നത്ഥി, പടസതമ്പി വട്ടതീതി സിദ്ധം.

൪൬. ഇദാനി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഛിന്നകം സങ്ഘാടിം ഛിന്നകം ഉത്തരാസങ്ഗം ഛിന്നകം അന്തരവാസക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൫) വത്വാ പുന ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിചീവരേ കയിരമാനേ സബ്ബം ഛിന്നകം നപ്പഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ഛിന്നകാനി ഏകം അച്ഛിന്നകന്തി. ദ്വേ ഛിന്നകാനി ഏകം അച്ഛിന്നകം നപ്പഹോതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ അച്ഛിന്നകാനി ഏകം ഛിന്നകന്തി. ഏകം ഛിന്നകം നപ്പഹോതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അന്വാധികമ്പി ആരോപേതും. ന ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അച്ഛിന്നകം ധാരേതബ്ബം, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൩൬൦) ഏവം വുത്തവിധാനം ദസ്സേതും ‘‘തീസൂ’’തിആദി ആരദ്ധം. തസ്സ അത്ഥോ – തീസു ചീവരേസു യം ഛിന്ദിത്വാ സിബ്ബിതും സബ്ബപച്ഛിമപ്പമാണം പഹോതി, തം ഛിന്ദിതബ്ബം. സബ്ബേസു പന അപ്പഹോന്തേസു അന്വാധികം ആദിയേയ്യാതി. തത്ഥ അന്വാധി നാമ അനുവാതം വിയ സംഹരിത്വാ ചീവരസ്സ ഉപരി സങ്ഘാടിആകാരേന ആരോപേതബ്ബം. ആഗന്തുകപത്തന്തിപി വദന്തി. ഇദം പന അപ്പഹോനകേ അനുഞ്ഞാതം. സചേ പഹോതി, ന വട്ടന്തി, ഛിന്ദിതബ്ബമേവ. അനാദിണ്ണന്തി അനാരോപിതം അന്വാധികം. ന ധാരേയ്യാതി തിചീവരാധിട്ഠാനവസേന അധിട്ഠഹിത്വാ ന ധാരേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൪൭-൮. ഇദാനി ഉദോസിതസിക്ഖാപദനയം ദസ്സേതും ‘‘ഗാമേ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ പന സചേ ഗാമോ (പാരാ. ൪൭൮; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൭൭-൪൭൮; കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏകസ്സ രഞ്ഞോ വാ ഭോജകസ്സ വാ വസേന ഏകകുലസ്സ ഹോതി, പാകാരാദിനാ പരിക്ഖിത്തത്താ ഏകൂപചാരോ ച, ഏവരൂപേ ഗാമേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്മിം ഗാമേ യഥാരുചിതട്ഠാനേ വസിതും ലബ്ഭതി. സചേ സോ ഗാമോ അപരിക്ഖിത്തോ, യസ്മിം ഘരേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തസ്മിം ഘരേ വസിതബ്ബം, തസ്സ വാ ഘരസ്സ സമന്തതോ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബം.

സചേ സോ ഗാമോ വേസാലികുസിനാരാദയോ വിയ നാനാരാജൂനം വാ ഭോജകാനം വാ ഹോതി, വുത്തപ്പകാരേന പരിക്ഖിത്തോ ച, ഏവരൂപേ ഗാമേ യസ്മിം ഘരേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം, തസ്മിം ഘരേ വാ വത്ഥബ്ബം. യസ്സാ വീഥിയാ തം ഘരം ഹോതി, തസ്സാ വീഥിയാ തസ്സ ഘരസ്സ സമ്മുഖാട്ഠാനേ സഭായേ വാ നഗരദ്വാരേ വാ വത്ഥബ്ബം, തേസം സഭായദ്വാരാനം ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബം. സചേ അപരിക്ഖിത്തോ, യസ്മിം ഘരേ നിക്ഖിത്തം, തത്ഥ വാ തസ്സ ഹത്ഥപാസേ വാ വത്ഥബ്ബം.

നിവേസനാദയോ ഹമ്മിയപരിയോസാനാ ഗാമപരിക്ഖേപതോ ബഹി സന്നിവിട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതരഥാ തേസം ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ ഗാമസ്സ ഏകകുലനാനാകുലഏകൂപചാരനാനൂപചാരതാവസേനേവ വിനിച്ഛയോ വത്തബ്ബോ സിയാ. നിവേസനാദീനം വസേനേവ പാളിയം (പാരാ. ൪൭൮ ആദയോ) അത്ഥോ വിഭത്തോ, ന ഗാമവസേന. ഉദോസിതവിനിച്ഛയേ അയം നയോ വുത്തോയേവ.

നിവേസനേതി ഏത്ഥ സചേ ഏകകുലസ്സ നിവേസനം ഹോതി പരിക്ഖിത്തഞ്ച, അന്തോനിവേസനേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അന്തോനിവേസനേ വത്ഥബ്ബം. അപരിക്ഖിത്തഞ്ചേ ഹോതി, യസ്മിം ഗബ്ഭേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം, തസ്മിം വത്ഥബ്ബം, തസ്സ ഗബ്ഭസ്സ ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബം. സചേ നാനാകുലസ്സ ഹോതി പരിക്ഖിത്തഞ്ച, യസ്മിം ഗബ്ഭേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം, തസ്മിം ഗബ്ഭേ വത്ഥബ്ബം, സബ്ബേസം സാധാരണദ്വാരമൂലേ വാ തേസം ഗബ്ഭദ്വാരമൂലേ വാ തേസം ഗബ്ഭദ്വാരമൂലാനം വാ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബം. അപരിക്ഖിത്തഞ്ചേ ഹോതി, യസ്മിം ഗബ്ഭേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം, തസ്മിം ഗബ്ഭേ വത്ഥബ്ബം, ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബം.

ഉദോസിതോതി യാനാദീനം ഭണ്ഡാനം സാലാ. പാസാദോതി ദീഘപാസാദോ. ഹമ്മിയന്തി മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോ. നാവാ പന ഥലം ആരോപേത്വാ നിക്ഖിത്താപി ഹോതി, സമുദ്ദേ ഠിതാപി. സചേ ഏകകുലസ്സ നാവാ ഹോതി, അന്തോനാവായ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അന്തോനാവായ വത്ഥബ്ബം. നാനാകുലസ്സ നാവാ ഹോതി നാനാഗബ്ഭാ നാനാഓവരകാ, യസ്മിം ഓവരകേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം, തസ്മിം വത്ഥബ്ബം, ചീവരസ്സ ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബം.

അട്ടോതി പടിരാജാദീനം പടിബാഹനത്ഥം ഇട്ഠകാഹി കതോ ബഹലഭിത്തികോ ചതുപഞ്ചഭൂമികോ പതിസ്സയവിസേസോ. മാളോതി ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ ചതുരസ്സപാസാദോ. ഇമേസു പന ഉദോസിതാദീസു മാളപരിയോസാനേസു നിവേസനേ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. നിവേസനന്തി പന ഉദോസിതാദീനം വസേന അകതായ പതിസ്സയവികതിയാ അധിവചനം.

ആരാമോ നാമ പുപ്ഫാരാമഫലാരാമാദികോ. സചേ ഏകകുലസ്സ ആരാമോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച, അന്തോആരാമേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അന്തോആരാമേ വത്ഥബ്ബം. സചേ അപരിക്ഖിത്തോ, ചീവരസ്സ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബം. സചേ നാനാകുലസ്സ ആരാമോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച, ദ്വാരമൂലേ വാ വത്ഥബ്ബം, ദ്വാരമൂലസ്സ ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബം. അപരിക്ഖിത്തോ ചേ, ചീവരസ്സ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബം.

സത്ഥോ നാമ ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥാനമഞ്ഞതരോ. സചേ ഏകകുലസ്സ സത്ഥോ ഹോതി, സത്ഥേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ സത്തബ്ഭന്തരാ ന വിജഹിതബ്ബാ, പസ്സതോ അബ്ഭന്തരം ന വിജഹിതബ്ബം. അബ്ഭന്തരം നാമ അട്ഠവീസതിഹത്ഥം ഹോതി. സചേ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥോ സകടേ വാ ഭഗ്ഗേ, ഗോണേ വാ നട്ഠേ അന്തരാ ഛിജ്ജതി, യസ്മിം കോട്ഠാസേ ചീവരം നിക്ഖിപിതബ്ബം, തത്ഥ വസിതബ്ബം. സചേ നാനാകുലസ്സ ഹോതി, സത്ഥേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ ചീവരസ്സ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബം.

ഖേത്തഖലേസു ആരാമേ വുത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. ദുമേതി രുക്ഖമൂലേ. സചേ ഏകകുലസ്സ രുക്ഖമൂലം ഹോതി, യം മജ്ഝന്ഹികകാലേ സമന്താ ഛായാ ഫരതി, തസ്മിം ഠാനേ അവിരളേ പദേസേ തസ്സ ഛായായ ഫുട്ഠോകാസസ്സ അന്തോ ഏവ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ വിരളസാഖസ്സ പന രുക്ഖസ്സ ആതപേന ഫുട്ഠോകാസേ ഠപേതി, അരുണുഗ്ഗമനേ സചേ സോ ഭിക്ഖു തസ്സ ഹത്ഥപാസേ ന ഹോതി, അഞ്ഞസ്മിം വാ ഠാനേ തസ്സ ഛായായപി ഹോതി, നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതിയേവ. നാനാകുലസ്സ ചേ ഹോതി, ചീവരസ്സ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബം.

അജ്ഝോകാസേ പന വിഞ്ഝാടവീആദീസു അരഞ്ഞേസുപി സമുദ്ദമജ്ഝേ മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥേസു ദീപകേസുപി ചീവരം ഠപേത്വാ തതോ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരേ പദേസേ യത്ഥ കത്ഥചി വസിതബ്ബം. സചേ സത്തബ്ഭന്തരതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അതിക്കമിത്വാ അരുണം ഉട്ഠപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി.

ഏത്ഥ പന പാളിയം ‘‘ഗാമോ ഏകൂപചാരോ നാനൂപചാരോ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൭൭) അവിസേസേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാപി ഗാമനിവേസനഉദോസിതഖേത്തധഞ്ഞകരണആരാമവിഹാരാനം ഏകൂപചാരനാനൂപചാരതാ ‘‘ഗാമോ ഏകൂപചാരോ നാമ ഏകകുലസ്സ ഗാമോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച അപരിക്ഖിത്തോ ചാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൭൮) പരിക്ഖിത്താപരിക്ഖിത്തവസേന വിഭത്താ. അട്ടമാളപാസാദഹമ്മിയനാവാസത്ഥരുക്ഖമൂലഅജ്ഝോകാസാനമ്പി ഏവം അവത്വാ ‘‘ഏകകുലസ്സ അട്ടോ ഹോതി, നാനാകുലസ്സ അട്ടോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൮൪) നയേന ഏകകുലനാനാകുലവസേന ച അന്തേ ‘‘അജ്ഝോകാസോ ഏകൂപചാരോ നാമ അഗാമകേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ ഏകൂപചാരോ, തതോ പരം നാനൂപചാരോ’’തി (പാരാ. ൪൯൪) ച ഏവം ഏകൂപചാരനാനൂപചാരതാ വിഭത്താ. തസ്മാ ഗാമാദീസു പരിക്ഖിത്തം ഏകൂപചാരം, അപരിക്ഖിത്തം നാനൂപചാരന്തി ച അട്ടാദീസു യം ഏകകുലസ്സ, തം ഏകൂപചാരം നാനാകുലസ്സ നാനൂപചാരന്തി ച ഗഹേതബ്ബം. അജ്ഝോകാസപദേ വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബം.

ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാഞ്ഞത്രാതി യം ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരം ആദായ പക്കമിതും അസക്കോന്തസ്സ ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന അവിപ്പവാസസമ്മുതി ദീയതി, തം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ലദ്ധസമ്മുതികസ്സ പന യാവ രോഗോ ന വൂപസമ്മതി, തസ്മിം വൂപസന്തേ അഞ്ഞോ വാ കുപ്പതി, അനാപത്തിയേവ.

൪൯. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിം യാവ ആബാധാ അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതും. വസ്സികസാടികം വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വുത്തത്താ രോഗപരിയന്താ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി, വസ്സാനപരിയന്താ വസ്സികസാടികാതി അത്ഥോ. സേസാതി തിചീവരാദയോ കാലവസേന അപരിയന്തികാതി അത്ഥോ.

൫൦. പച്ചത്ഥരണാദിത്തയം സദസമ്പി അദസമ്പി രത്തമ്പി അരത്തമ്പി ആദിണ്ണകപ്പമ്പി അനാദിണ്ണകപ്പമ്പി ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. നിസീദനന്തി നിസീദനഞ്ച രത്തം അനാദിണ്ണകപ്പഞ്ച ലബ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. പച്ചത്ഥരണപരിക്ഖാരമുഖപുഞ്ഛനചോളാനി പന നീലമ്പി പീതകമ്പി ലോഹിതകമ്പി പുപ്ഫദസാദികമ്പി വട്ടന്തി, തസ്മാ ‘‘സദസമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവരൂപം പന നിവാസേതും വാ പാരുപിതും വാ ന വട്ടതി, കേവലം പച്ചത്ഥരണാദിവസേന അധിട്ഠാനമത്തം കാതും വട്ടതി.

൫൧. തിചീവരം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി വസ്സികസാടികാതി ഇദം പന സേസചീവരപഞ്ചകം അദസം രജിതംയേവ കപ്പതി, തഞ്ച ആദിണ്ണകപ്പമേവാതി അത്ഥോ. സദസംവ നിസീദനന്തി ഇദം പന പുബ്ബേ ‘‘സദസമ്പീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തത്താ അദസമ്പി നിസീദനം വട്ടതീതി സമ്മോഹനിവാരണത്ഥം വുത്തന്തി വദന്തി.

൫൨. അനധിട്ഠിതന്തി തിചീവരാദിവസേന അനധിട്ഠിതം. അനിസ്സട്ഠം നാമ അഞ്ഞേസം അവിസ്സജ്ജിതം, തം പന വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി വികപ്പനുപഗസ്സ പമാണം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദസ്സേതും ‘‘ഹത്ഥദീഘ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആയാമേന അട്ഠങ്ഗുലം സുഗതങ്ഗുലേന ചതുരങ്ഗുലവിത്ഥതം പച്ഛിമം ചീവരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വുത്തത്താ ദീഘതോ ഏകഹത്ഥം പുഥുലതോ ഉപഡ്ഢഹത്ഥം വികപ്പേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൫൩. തിചീവരസ്സാതി വിനയതിചീവരസ്സ, ന ധുതങ്ഗതിചീവരസ്സ. തസ്സ പന ഇമേസു നവസു ചീവരത്തയമേവ ലബ്ഭതി, ന അഞ്ഞം ലബ്ഭതി. സബ്ബമേതന്തി സബ്ബം അധിട്ഠാനവിധാനഞ്ച പരിഹരണവിധാനഞ്ചാതി അത്ഥോ. പരിക്ഖാരചോളിയോ സബ്ബന്തി തിചീവരാദികം നവവിധമ്പി ചീവരം. തഥാ വത്വാതി ‘‘പരിക്ഖാരചോള’’ന്തി വത്വാ. അധിട്ഠതീതി അധിട്ഠാതി. കിം പന തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതും വട്ടതീതി? ആമ വട്ടതി, ‘‘പരിക്ഖാരചോളം നാമ പാടേക്കം നിധാനമുഖമേതന്തി തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ പന തിചീവരം അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഹരന്തസ്സ പരിഹാരോ വുത്തോ’’തി അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) വുത്തം, തസ്മാ തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠഹന്തേന പച്ചുദ്ധരിത്വാ പുന അധിട്ഠാതബ്ബം.

൫൪. ഇദാനി ഏതേസം അധിട്ഠാനവിജഹനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘അച്ഛേദവിസ്സജ്ജനഗാഹവിബ്ഭമാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അച്ഛേദോതി ചോരാദീഹി അച്ഛിന്ദനം. വിസ്സജ്ജനന്തി അഞ്ഞേസം ദാനം. കഥം പന ദിന്നം, കഥം ഗഹിതം സുദിന്നം സുഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതീതി? സചേ ‘‘ഇദം തുയ്ഹം ദേമി ദദാമി ദജ്ജാമി ഓണോജേമി പരിച്ചജാമി നിസ്സജ്ജാമി വിസ്സജ്ജാമീ’’തി വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദേമി…പേ… വിസ്സജ്ജാമീ’’തി വാ വദതി, സമ്മുഖാപി പരമ്മുഖാപി ദിന്നംയേവ ഹോതി. ‘‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി വദതി, സുദിന്നം സുഗ്ഗഹിതഞ്ച. ‘‘തവ സന്തകം കരോഹി, തവ സന്തകം ഹോതു, തവ സന്തകം കരിസ്സതീ’’തി വുത്തേ ‘‘മമസന്തകം കരോമി, മമ സന്തകം ഹോതു, മമ സന്തകം കരിസ്സാമീ’’തി വദതി, ദുദ്ദിന്നം ദുഗ്ഗഹിതഞ്ച. സചേ പന ‘‘തവ സന്തകം കരോഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഗണ്ഹാതി, സുഗ്ഗഹിതം.

ഗാഹോതി വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൧). സോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ വിസ്സാസം ഗഹേതും. സന്ദിട്ഠോ ച ഹോതി, സമ്ഭത്തോ ച, ആലപിതോ ച, ജീവതി ച, ജാനാതി ച ‘ഗഹിതേ മേ അത്തമനോ ഭവിസ്സതീ’’’തി (മഹാവ. ൩൫൬). തത്ഥ സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമത്തകമിത്തോ. സമ്ഭത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ. ആലപിതോതി ‘‘മമ സന്തകം യം ഇച്ഛസി, തം ഗണ്ഹേയ്യാസി, ആപുച്ഛിത്വാ ഗഹണേ കാരണം നത്ഥീ’’തി വുത്തോ. ജീവതീതി അനുട്ഠാനസേയ്യായ സയിതോപി യാവ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദം ന പാപുണാതി. ഗഹിതേ ച അത്തമനോതി ഗഹിതേ ച തുട്ഠചിത്തോ. ഏവരൂപസ്സ സന്തകം ‘‘ഗഹിതേ മേ അത്തമനോ ഭവിസ്സതീ’’തി ജാനന്തേന ഗഹേതും വട്ടതി. അനവസേസപരിയാദാനവസേന ചേതാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി വുത്താനി, വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ പന തീഹി അങ്ഗേഹി രുഹതി. കഥം? സന്ദിട്ഠോ ജീവതി ഗഹിതേ അത്തമനോ, സമ്ഭത്തോ ജീവതി ഗഹിതേ അത്തമനോ, ആലപിതോ ജീവതി ഗഹിതേ അത്തമനോതി ഏവം.

യോ പന ജീവതി, ന ച ഗഹിതേ അത്തമനോ ഹോതി, തസ്സ സന്തകം വിസ്സാസഭാവേന ഗഹിതമ്പി പുന ദാതബ്ബം. ദദന്തേന മതകധനം താവ യേ തസ്സ ധനേ ഇസ്സരാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ, തേസം ദാതബ്ബം. യോ പന പഠമംയേവ ‘‘സുട്ഠു കതം തയാ മമ സന്തകം ഗണ്ഹന്തേനാ’’തി വചീഭേദേന വാ ചിത്തുപ്പാദമത്തേന വാ അനുമോദിത്വാ പച്ഛാ കേനചി കാരണേന കുപിതോ, സോ പച്ചാഹരാപേതും ന ലഭതി. യോപി അദാതുകാമോ, ചിത്തേന പന അധിവാസേതി, ന കിഞ്ചി വദതി, സോപി പുന പച്ചാഹരാപേതും ന ലഭതി. യോ പന ‘‘മയാ തുമ്ഹാകം സന്തകം ഗഹിത’’ന്തി വാ ‘‘പരിഭുത്ത’’ന്തി വാ വുത്തേ നാധിവാസേതി, ‘‘പടിദേഹീ’’തി ഭണതി, സോ പച്ചാഹരാപേതും ലഭതി.

വിബ്ഭമാതി ഇമിനാ ഭിക്ഖുനിയായേവ അധിട്ഠാനവിജഹനം ഗഹിതം ഹോതി. സാ പന യദാ വിബ്ഭമതി, തദാ അസ്സമണീ ഹോതി. ഭിക്ഖു പന വിബ്ഭമന്തോപി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, താവ ഭിക്ഖുയേവാതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി. ലിങ്ഗസിക്ഖാതി ലിങ്ഗപരിവത്തനഞ്ച സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഞ്ചാതി അത്ഥോ. സബ്ബേസൂതി നവസു ചീവരേസു. അധിട്ഠാനവിയോഗകാരണാതി അധിട്ഠാനവിജഹനകാരണാ, ഇമേസു അഞ്ഞതരേന അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി അത്ഥോ.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) – തിചീവരസ്സ പന വിനിബ്ബിദ്ധഛിദ്ദഞ്ച അധിട്ഠാനവിജഹനം കരോതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ സങ്ഘാടിഉത്തരാസങ്ഗാനം ദീഘന്തതോ വിദത്ഥിപ്പമാണസ്സ തിരിയന്തതോ അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണസ്സ പദേസസ്സ ഓരതോ കനിട്ഠങ്ഗുലിനഖപിട്ഠിപ്പമാണകം ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ഭിന്ദതി. അന്തരവാസകസ്സ ദീഘന്തതോ വിദത്ഥിപ്പമാണസ്സേവ തിരിയന്തതോ ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണസ്സ പദേസസ്സ ഓരതോ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ഭിന്ദതി, പരതോ പന ന ഭിന്ദതി. തസ്മാ ഛിദ്ദേ ജാതേ തിചീവരം അതിരേകചീവരം ഹോതി, സൂചികമ്മം കത്വാ പുന അധിട്ഠാതബ്ബം. ഇതരേസം പന ഛിദ്ദേന വിജഹനം നാമ നത്ഥി. യോ പന തിചീവരേപി ദുബ്ബലട്ഠാനേ പഠമം അഗ്ഗളം ദത്വാ പച്ഛാ ദുബ്ബലട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ അപനേതി, അധിട്ഠാനം ന ഭിജ്ജതി. മണ്ഡലപരിവത്തനേപി ഏസേവ നയോ. യോ പന ഉഭോ കോടിയോ മജ്ഝേ കരോന്തോ സചേ പഠമം ഛിന്ദിത്വാ പച്ഛാ ഘടേതി, അധിട്ഠാനം വിജഹതി, അഥ ഘടേത്വാ ഛിന്ദതി, ന വിജഹതി. രജകേഹി ധോവാപേത്വാ സേതകം കരോന്തസ്സാപി ന വിജഹതി ഏവ.

൫൫. ഇദാനി അകപ്പിയചീവരാനി ദസ്സേതും ‘‘കുസവാകഫലകാനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കുസചീരം (മഹാവ. ൩൭൧; മഹാവ. അട്ഠ. ) നാമ കുസേ ഗന്ഥേത്വാ കതചീവരം. വാകചീരം നാമ താപസാനം വക്കലം. ഫലകചീരം നാമ ഫലകാനി സിബ്ബിത്വാ കതചീവരം. കേസകമ്ബലന്തി കേസേഹി തന്തം വായിത്വാ കതകമ്ബലം. വാലകമ്ബലന്തി ചമരവാലേഹി വായിത്വാ കതകമ്ബലം. ഉലൂകപക്ഖന്തി ഉലൂകസകുണസ്സ പക്ഖേഹി കതനിവാസനം. അജിനക്ഖിപന്തി സലോമം സഖുരം അജിനമിഗചമ്മം. ഇമേസു സത്തസു വത്ഥേസു യം കിഞ്ചി ധാരയതോ ഥുല്ലച്ചയന്തി അത്ഥോ. യഥാ ഇമേസു ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ അക്കനാളം നിവാസേന്തസ്സ. അക്കനാളം നാമ അക്കദണ്ഡേ വാകാദീഹി ഗന്ഥേത്വാ കതചീവരം. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ അക്കനാളം നിവാസേതബ്ബം, യോ നിവാസേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൩൭൧) ഹി വുത്തം.

൫൬. കദലേരകക്കദുസ്സേ പോത്ഥകേ ചാപീതി ഏത്ഥ കദലിഏരകഅക്കമകചിവാകേഹി കതാനി വത്ഥാനി ഏവം വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏതേസു പോത്ഥകോയേവ പാളിയം ആഗതോ, ഇതരാനി തഗ്ഗതികത്താ അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്താനി. ഇമേസു ചതൂസുപി ദുക്കടമേവ. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ നഗ്ഗിയം തിത്ഥിയസമാദാനം സമാദിയിതബ്ബം, യോ സമാദിയേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൩൭൦) വുത്തത്താ നഗ്ഗിയമ്പി ന കപ്പതി ഏവ. സബ്ബമേവ നീലകം സബ്ബനീലകം. ഏവം സേസേസുപി. ഏത്ഥ നീലം ഉമാപുപ്ഫവണ്ണം ഹോതി. മഞ്ജേട്ഠകം മഞ്ജേട്ഠകവണ്ണമേവ. പീതകം കണികാരപുപ്ഫവണ്ണം. ലോഹിതകം ജയസുമനപുപ്ഫവണ്ണം. കണ്ഹകം അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണം.

൫൭. മഹാരങ്ഗം നാമ സതപദിപിട്ഠിവണ്ണം. മഹാനാമം നാമ രത്തസമ്ഭിന്നവണ്ണം ഹോതി. പദുമപുപ്ഫവണ്ണന്തിപി വുത്തം, മന്ദരത്തന്തി അത്ഥോ. തിരീടകേതി രുക്ഖതചേ. അച്ഛിന്നദീഘദസകേതി സബ്ബസോ അച്ഛിന്നദസകേ ച മജ്ഝേ ഛിന്നദസകേ ചാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബിത്വാ കതദസം ഫലദസം നാമ. കേതകപുപ്ഫാദിപുപ്ഫസദിസാഹി ദസാഹി യുത്തം പുപ്ഫദസം നാമ. ഏതേസുപി ‘‘പോത്ഥകേ ചാപീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തഅപി-സദ്ദേന ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാതി യഥാ ഏതേസു കദലിദുസ്സാദീസു പുപ്ഫദസാവസാനേസു ദുക്കടം, തഥാ കഞ്ചുകവേഠനേസുപി യം കിഞ്ചി ധാരേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ.

ഏതേസു പന അയം വിനിച്ഛയോ (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൭൨) – സബ്ബനീലകാദീനി രജനാനി വമേത്വാ പുന രജിത്വാ ധാരേതബ്ബാനി, ന സക്കാ ചേ വമേതും, പച്ചത്ഥരണാദീനി വാ കാരേതബ്ബാനി, തിപട്ടചീവരസ്സ മജ്ഝേ വാ ദാതബ്ബാനി. അച്ഛിന്നദസകാദീനി ദസാ ഛിന്ദിത്വാ ധാരേതബ്ബാനി. കഞ്ചുകം വിജടേത്വാ രജിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. വേഠനേപി ഏസേവ നയോ. തിരീടകം പാദപുഞ്ഛനം കാതബ്ബം. സബ്ബന്തി ഇമം വുത്തപ്പകാരം കുസചീരാദികം അകപ്പിയചീവരം അച്ഛിന്നചീവരോ ലഭതീതി അത്ഥോ. വുത്തമ്പി ചേതം പരിവാരേ.

‘‘അകപ്പകതം നാപി രജനായ രത്തം,

തേന നിവത്ഥോ യേന കാമം വജേയ്യ;

ന ചസ്സ ഹോതി ആപത്തി,

സോ ച ധമ്മോ സുഗതേന ദേസിതോ;

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൧);

അയഞ്ഹി പഞ്ഹോ അച്ഛിന്നചീവരഭിക്ഖും സന്ധായ വുത്തോ, തസ്മാ ഹി യം കിഞ്ചി അകപ്പിയചീവരം നിവാസേത്വാ വാ പാരുപിത്വാ വാ അച്ഛിന്നചീവരകേന അഞ്ഞം പരിയേസിതബ്ബം. ഏത്ഥ പന ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ നിസ്സീമഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം ദേന്തി ‘ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദേമാ’തി, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാദിതും, ന താവ തം ഗണനൂപഗം, യാവ ന ഹത്ഥം ഗച്ഛതീ’’തി (മഹാവ. ൨൫൯) വുത്തത്താ യാവ ആഹരിത്വാ തം ന ദിന്നം, ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ചീവരം ഉപ്പന്ന’’ന്തി പഹിണിത്വാ വാ നാരോചിതം, താവ ഗണനം ന ഉപേതി, അനധിട്ഠിതം വട്ടതി. പത്തേപി ഏസേവ നയോ. ആനേത്വാ ദിന്നേ വാ ആരോചിതേ വാ പരിഹാരോ നത്ഥി, ദസാഹം അധിട്ഠാതബ്ബം. ചീവരവിനിച്ഛയോ.

ചീവരനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. രജനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൮. ഇദാനി തേസം ചീവരാനം രജനവിധാനം ദസ്സേതും ‘‘രജനാനി ചാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഛ രജനാനി മൂലരജനം ഖന്ധരജനം തചരജനം പത്തരജനം പുപ്ഫരജനം ഫലരജന’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൪) ഏവം ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘ഛപ്പകാരാനി അനുഞ്ഞാതാനി സത്ഥുനാ’’തി വുത്തം.

൫൯. തത്ഥ മൂലേതി മൂലരജനേതി അത്ഥോ. ഹലിദ്ദിം വിവജ്ജിയ സബ്ബം ലബ്ഭന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സേസേസുപി. തുങ്ഗഹാരകോ നാമ ഏകോ സകണ്ടകരുക്ഖോ, തസ്സ ഹരിതാലവണ്ണം ഖന്ധരജനം ഹോതി. ഗിഹിപരിഭുത്തം പന അല്ലിപത്തേന ഏകവാരം രജിതും വട്ടതി. ഫലരജനേ അകപ്പിയം നാമ നത്ഥി, സബ്ബം വട്ടതീതി. രജനവിനിച്ഛയോ.

രജനനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൦. ഇദാനി ഭാജനവികതിം ദസ്സേതും ‘‘പത്തോ ചാ’’തി ഉദ്ധടം. ഏത്ഥ പന പഠമഗാഥാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ.

൬൧. ദുതിയേ ‘‘മഗധനാളിദ്വയതണ്ഡുലസാധിത’’ന്തി വത്തബ്ബേ വിഭത്തിലോപം അകത്വാ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ‘‘മഗധേ നാളിദ്വയതണ്ഡുലസാധിത’’ന്തി വുത്തം, പചിതന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ (പാരാ. ൬൦൨; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൨; കങ്ഖാ. അട്ഠ. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) മഗധനാളി നാമ അഡ്ഢതേരസപലം ഗണ്ഹാതി. ഓദനന്തി ഏത്ഥ സബ്ബപ്പകാരസമ്പന്നം അവസ്സാവിതോദനം ഗഹേതബ്ബം. ഓദനസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണം നാതിഘനം നാതിതനുകം ഹത്ഥഹാരിയമുഗ്ഗസൂപഞ്ച ആലോപസ്സ ആലോപസ്സ അനുരൂപം യാവ ചരിമകാലോപപ്പഹോനകം മച്ഛമംസാദിബ്യഞ്ജനഞ്ച യോ പത്തോ ഗണ്ഹാതി, സോ ഉക്കട്ഠോ നാമാതി അത്ഥോ. സപ്പിതേലതക്കരസകഞ്ജികാദീനി പന ഗണനൂപഗാനി ന ഹോന്തി, താനി ഹി ഓദനഗതികാനേവ ഹോന്തി, നേവ ഹാപേതും, ന വഡ്ഢേതും സക്കോന്തി. ഏവമേതം സബ്ബം പക്ഖിത്തം സചേ പത്തസ്സ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, സുത്തേന വാ ഹീരേന വാ ഛിന്ദന്തസ്സ സുത്തസ്സ വാ ഹീരസ്സ വാ ഹേട്ഠിമന്തം ഫുസതി, അയം ഉക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമിത്വാ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം ഉക്കട്ഠോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി, അന്തോഗതമേവ ഹോതി, അയം ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ.

൬൨. ‘‘മജ്ഝിമോ നാമ പത്തോ നാളികോദനം ഗണ്ഹാതീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘മജ്ഝിമോ തസ്സുപഡ്ഢോ വാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥാപി വുത്തപ്പകാരേന മജ്ഝിമോ മജ്ഝിമോമകോ മജ്ഝിമുക്കട്ഠോതി പത്തത്തികം വേദിതബ്ബം. ‘‘ഓമകോ നാമ പത്തോ പത്ഥോദനം ഗണ്ഹാതീ’’തി (പാരാ. ൬൦൨) വചനതോ ‘‘തതോപഡ്ഢോ’’തി വുത്തം. മഗധനാളിയാ ഉപഡ്ഢനാളികോദനഞ്ച തദൂപിയം സൂപം ബ്യഞ്ജനഞ്ച ഗണ്ഹാതി, സോ ഓമകോ നാമ. ഇധാപി ഓമകോ ഓമകോമകോ ഓമകുക്കട്ഠോതി പത്തത്തികം വേദിതബ്ബം. ഇമേസു പന നവസു പത്തേസു ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ ച ഓമകോമകോ ച അപത്തോ. ഏതേസു അധിട്ഠാതബ്ബകിച്ചം നത്ഥി, സേസാ സത്ത പത്താ അധിട്ഠാതബ്ബാ, വികപ്പേതബ്ബാ ചാതി അത്ഥോ.

൬൩. അതിരേകപത്തോതി (പാരാ. ൬൦൧) അനധിട്ഠിതോ അവികപ്പിതോ. സകോതി സസന്തകോ. കപ്പോതി കപ്പിയോ. അയമേവേത്ഥ സങ്ഖേപോ – യോ പത്തോ കാകണികമത്തസ്സാപി മൂലസ്സ ദാതബ്ബസ്സ നത്ഥിതായ സകോ. അയോപത്തോ പഞ്ചഹി പാകേഹി മത്തികാപത്തോ ദ്വീഹി പാകേഹി പക്കത്താ കപ്പോ. സോ ദസാഹപരമം കാലം അനധിട്ഠിതോ അവികപ്പിതോ ധാരേയ്യോതി.

൬൪. അച്ഛേദാദയോ ചീവരേ വുത്തപ്പഭേദായേവ. ഛിദ്ദേനാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൮; കങ്ഖാ. അട്ഠ. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏത്ഥ യസ്സ പത്തസ്സ മുഖവട്ടിതോ ഹേട്ഠാ ദ്വങ്ഗുലപ്പദേസേ യേന ഛിദ്ദേന കങ്ഗുസിത്ഥം നിക്ഖമതി, തത്തകേന ഛിദ്ദേന ഭിജ്ജതി. തസ്മിം പന അയചുണ്ണാദീഹി പടിപാകതികേ കതേ ദസാഹബ്ഭന്തരേ പുന അധിട്ഠാതബ്ബം. പത്താധിട്ഠാനമുജ്ഝതീതി പത്തോ അധിട്ഠാനം ഉജ്ഝതി.

൬൫. ഇദാനി പരിഹരണവിധിം ദസ്സേതും ‘‘പത്തം ന പടിസാമേയ്യ സോദക’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. സോദകം (ചൂളവ. ൨൫൪) പത്തം ന പടിസാമേയ്യ, ആതപേ ച സോദകം പത്തം ന ഓതപേതി അധിപ്പായോ. ന നിദഹേതി നിരുദകം കത്വാപി അതികാലം ന നിദഹേതി അധിപ്പായോ. ഭുമ്യാതി ഭൂമിയം. ന ഠപേതി തട്ടികാചമ്മഖണ്ഡാദീസു യേന കേനചി അനത്ഥതായ പംസുസക്ഖരമിസ്സായ ഭൂമിയാ ന ഠപേയ്യാതി അത്ഥോ. നോ ച ലഗ്ഗയേതി ഏത്ഥപി നാഗദന്താദീസു (ചൂളവ. ൨൫൪) യത്ഥ കത്ഥചി ലഗ്ഗന്തസ്സ ദുക്കടമേവ.

൬൬. മിഡ്ഢന്തേതി (ചൂളവ. ൨൫൪; ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൫൪) മിഡ്ഢപരിയന്തേ. സചേ പന പരിവത്തേത്വാ തത്ഥേവ പതിട്ഠാതി, ഏവരൂപായ വിത്ഥിണ്ണായ മിഡ്ഢിയാ അബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദേ ഠപേതും വട്ടതി, ന പരിയന്തേ. പരിഭണ്ഡന്തേതി ബാഹിരപസ്സേ കതായ തനുകമിഡ്ഢിയാ അന്തേതി അത്ഥോ. അങ്കേ വാതി (ചൂളവ. ൨൫൪) ദ്വിന്നം ഊരൂനം മജ്ഝേ. ഏത്ഥ പന അംസബദ്ധകേ അംസകൂടേ ലഗ്ഗേത്വാ അങ്കേ ഠപേതും വട്ടതി, ന ഇതരഥാ. ആതപത്തകേതി ഛത്തേ. ഏത്ഥ ഭത്തപൂരോപി അംസകൂടേ ലഗ്ഗിതപത്തോപി ഠപേതും ന വട്ടതി.