൨. സങ്ഘാദിസേസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯. ഇദാനി സങ്ഘാദിസേസം പകാസേതും ‘‘ഗരുകാ നവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഗരുകാതി സങ്ഘാദിസേസാ ഇധ അധിപ്പേതാ, അഞ്ഞത്ഥ പന പാരാജികാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. കസ്മാ ‘‘തേരസാ’’തി അവത്വാ ‘‘നവാ’’തി വുത്തന്തി ചേ? വീതിക്കമക്ഖണേയേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ പഠമാപത്തികാ വുത്താ, യാവതതിയകാ പന ചത്താരോ സങ്ഘാദിസേസാ സങ്ഘായത്തത്താ ചിരേന ആപജ്ജന്തീതി ന വുത്താ. തത്ഥ മോചേതുകാമതാതി മോചേതുകാമതായാതി അത്ഥോ ‘‘അലജ്ജിതാ’’തിആദീസു വിയ. ഇമിനാ പന നയേന മോചനസ്സാദോ മുച്ചനസ്സാദോ മുത്തസ്സാദോ മേഥുനസ്സാദോ ഫസ്സസ്സാദോ കണ്ഡൂവനസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ നിസജ്ജനസ്സാദോ വാചസ്സാദോ ഗേഹസിതപേമം വനഭങ്ഗിയന്തി ഏകാദസ അസ്സാദാ വുത്താ, തേസു ഏകംയേവ മോചനസ്സാദം ഗഹേത്വാ സേസാ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി.

തേസം അസ്സാദാനം വസേന ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ – മോചേതും അസ്സാദോ മോചനസ്സാദോ. മോചനസ്സാദചേതനായ നിമിത്തേ ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, സങ്ഘാദിസേസോ. ന മുച്ചതി ചേ, ഥുല്ലച്ചയം. മുച്ചനസ്സാദേ സചേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചമാനം അസ്സാദേതി, ന ഉപക്കമതി, അനാപത്തി. സചേ മുച്ചമാനം അസ്സാദേന്തോ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോവ. അത്തനോ ധമ്മതായ മുത്തേ അസ്സാദോ മുത്തസ്സാദോ. ഏത്ഥാപി ഉപക്കമസ്സ നത്ഥിതായ അനാപത്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ. മേഥുനസ്സാദേന ഇത്ഥിം ഗണ്ഹന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി, അയം മേഥുനസ്സാദോ. ഫസ്സസ്സാദോ ദുവിധോ അജ്ഝത്തികോ ബാഹിരോ ചാതി. തത്ഥ അജ്ഝത്തികേ താവ അത്തനോ നിമിത്തം ‘‘ഥദ്ധം മുദുകന്തി ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ ലോലഭാവേന വാ കീളാപയതോ സചേ മുച്ചതി, അനാപത്തി. ബാഹിരഫസ്സസ്സാദേ കായസംസഗ്ഗരാഗേന മാതുഗാമം ഫുസതോ ആലിങ്ഗതോ ച മുത്തേ അനാപത്തി. കണ്ഡൂവനസ്സാദേ ദദ്ദുകച്ഛാദീനം വസേന ഖജ്ജമാനം നിമിത്തം കണ്ഡൂവനസ്സാദേന കണ്ഡൂവതോ മുത്തേപി അനാപത്തി. ദസ്സനസ്സാദേ മാതുഗാമസ്സ അനോകാസം ഉപനിജ്ഝായതോ മുത്തേപി അനാപത്തി. നിസജ്ജനസ്സാദേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം രഹോ നിസിന്നസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. വാചായ അസ്സാദോ വാചസ്സാദോ. തേന അസ്സാദേന മാതുഗാമം മേഥുനപ്പടിസംയുത്താഹി വാചാഹി ഓഭാസന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. ഗേഹസിതപേമേ മാതാദീനം മാതാദിപേമേന ആലിങ്ഗനാദിം കരോന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. വനഭങ്ഗേ ച സന്ഥവകരണത്ഥായ ഇത്ഥിയാ പേസിതം പുപ്ഫാദിവനഭങ്ഗസഞ്ഞിതം പണ്ണാകാരം ‘‘ഇത്ഥന്നാമായ നാമ ഇദം മേ പേസിത’’ന്തി അസ്സാദേന ആമസന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. ഏതേസു പന മോചനസ്സാദവസേനേവ ഉപക്കമന്തസ്സ ആപത്തി, സേസാനം വസേന അനാപത്തീതി വേദിതബ്ബം.

സുക്കസ്സാതി ‘‘നീലം പീതകം ലോഹിതകം ഓദാതം തക്കവണ്ണം ദകവണ്ണം തേലവണ്ണം ഖീരവണ്ണം ദധിവണ്ണം സപ്പിവണ്ണ’’ന്തി (പാരാ. ൨൩൭) ഏവം ആഗതേസു ദസസു വണ്ണേസു യസ്സ കസ്സചി സുക്കസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഉപക്കമ്മാതി ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ മോചേതി, ബഹിദ്ധാരൂപേ മോചേതി, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപേ മോചേതി, ആകാസേ കടിം കമ്പേന്തോ മോചേതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു ഉപായേസു അഞ്ഞതരേന ഉപായേന ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, വച്ചൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, പസ്സാവൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, വാതൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതി, ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതീ’’തി ഏവം വുത്തേസു പഞ്ചസു കാലേസു കിസ്മിഞ്ചി കാലേ അങ്ഗജാതേ കമ്മനിയം പത്തേ ‘‘ആരോഗ്യത്ഥായ മോചേതി, സുഖത്ഥായ മോചേതി, ഭേസജ്ജത്ഥായ, ദാനത്ഥായ, പുഞ്ഞത്ഥായ, യഞ്ഞത്ഥായ, സഗ്ഗത്ഥായ, ബീജത്ഥായ, വീമംസത്ഥായ, ദവത്ഥായ മോചേതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) ഏവം വുത്തേസു ദസസു അധിപ്പായേസു യേന കേനചി അധിപ്പായേന ഹത്ഥാദീസു യേന കേനചി ഉപക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. വിമോചയന്തി അന്തമസോ യം ഏകാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാ പിവേയ്യ, തത്തകമ്പി മോചേന്തോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര സുപിനന്തേനാതി യാ സുപിനന്തേ സുക്കവിസ്സട്ഠി ഹോതി, തം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. സമണോതി യോ കോചി ഉപസമ്പന്നോ. ഗരുകന്തി സങ്ഘാദിസേസം. ഫുസേതി ആപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨൦. ഇദാനി കായസംസഗ്ഗം ദീപേതും ‘‘ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇത്ഥിസഞ്ഞീതി തദഹുജാതായപി മനുസ്സിത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞീയേവ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സചേ തത്ഥ വേമതികോ വാ പണ്ഡകപുരിസതിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞീ വാ ഹോതി, ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ ഇത്ഥിയാ കായേന കായപ്പടിബദ്ധാമസനേ ച കായപ്പടിബദ്ധേന കായാമസനേ ച യക്ഖീപേതീപണ്ഡകാനം കായേന കായാമസനേ ച. പുരിസതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനം പന കായേന കായാമസനേപി ദുക്കടം, തഥാ യക്ഖീആദീനം കായേന കായപ്പടിബദ്ധാദീസു ച. മതിത്ഥിയാ പന ഥുല്ലച്ചയം. കായസംസഗ്ഗരാഗവാതി ഇമിനാ മാതുപേമാദിം മോക്ഖാധിപ്പായഞ്ച പടിക്ഖിപതി. സമ്ഫുസന്തോതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഉപക്കമ്മ അന്തമസോ ലോമേനപി മനുസ്സിത്ഥിം സമ്ഫുസന്തോതി അത്ഥസമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ യോ ഇത്ഥിയാ ആലിങ്ഗതോപി കായേന ന വായമതി, കേവലം ഫസ്സംയേവ അനുഭവതി, തസ്സ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൨൧. ഇദാനി ദുട്ഠുല്ലവാചം പകാസേതും ‘‘തഥാ സുണന്തി’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തഥാതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ. മനുസ്സിത്ഥിം സുണന്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. സുണന്തിന്തി ഇമിനാ പടിബലായപി ഇത്ഥിയാ അവിഞ്ഞത്തിപഥേ ഠിതായ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചേന്തസ്സ ദുട്ഠുല്ലവാചാപത്തിന ഹോതീതി ദീപിതം ഹോതി. വിഞ്ഞുഞ്ചാതി ഇമിനാ യാ മഹല്ലികാപി ബാലാപി ഏളമൂഗാപി അസദ്ധമ്മപ്പടിസംയുത്തം കഥം ന ജാനാതി, സാ ഇധ നാധിപ്പേതാതി ദസ്സേതി. വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാനം വസേന മഗ്ഗം വാ മേഥുനം വാ ആരബ്ഭാതി സമ്ബന്ധോ. ദുട്ഠുല്ലവാചായ രാഗോ ദുട്ഠുല്ലവാചാരാഗോ, തേന ദുട്ഠുല്ലവാചാരാഗേന. തം അസ്സാദേന്തോ ഓഭാസേത്വാ ദുരുത്തവചനം വത്വാ ഗരുകം ഫുസേതി അത്ഥോ.

കഥം ദ്വേ മഗ്ഗേ ആരബ്ഭ പസംസതി ഗരഹതി? തത്ഥ പസംസായപി താവ ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, ന താവസീസം ഏതി. ‘‘തവ വച്ചമഗ്ഗോ ച പസ്സാവമഗ്ഗോ ച സുഭോ സുസണ്ഠാനോ ദസ്സനീയോ, ഈദിസേന നാമ ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, സീസം ഏതി, സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഗരഹണേ പന ‘‘സിഖരണീസി, സമ്ഭിന്നാസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീ’’തി ഇമാനി തീണി സുദ്ധാനിയേവ സീസം ഏന്തി വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാനം നിയതവചനത്താ അച്ചോളാരികത്താ ച. അഞ്ഞാനി പന ‘‘അനിമിത്താസി, നിമിത്തമത്താസീ’’തിആദീനി മഗ്ഗാനം അനിയതവചനത്താ മേഥുനേന ഘടേത്വാ വുത്താനി ഏവ സീസം ഏന്തി. മേഥുനപ്പടിസംയുത്തേ ‘‘ദേഹി മേ, അരഹസി മേ ദാതു’’ന്തിആദീഹി പന സീസം ന ഏതി, ‘‘മേഥുനധമ്മം ദേഹീ’’തിആദിനാ മേഥുനധമ്മേ ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ. ഇത്ഥിയാ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം ആദിസ്സ വണ്ണാദിഭണനേ ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ യക്ഖീപേതീപണ്ഡകേസു വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ മേഥുനേപി. ഇമേസം പന യക്ഖീആദീനം അധക്ഖകാദികേ വുത്തപ്പകാരേ പദേസേ ദുംക്കടം, തഥാ ഇത്ഥിയാദീനം ഉബ്ഭക്ഖകേ അധോജാണുമണ്ഡലേ കായപ്പടിബദ്ധേ ചാതി.

ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദം തതിയം.

൨൨. ഇദാനി അത്തകാമപാരിചരിയം ദസ്സേതും ‘‘വത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വത്വാതി ദുട്ഠുല്ലോഭാസനേ വുത്തപ്പകാരം ഇത്ഥിം ഇത്ഥിസഞ്ഞീയേവ ഹുത്വാ വത്വാതി അത്ഥോ. അത്തകാമുപട്ഠാനവണ്ണന്തി ഏത്ഥ മേഥുനധമ്മസങ്ഖാതേന കാമേന ഉപട്ഠാനം കാമുപട്ഠാനം, അത്തനോ അത്ഥായ കാമുപട്ഠാനം അത്തകാമുപട്ഠാനം, അത്തനാ വാ കാമിതം ഇച്ഛിതന്തി അത്തകാമം, സയം മേഥുനരാഗവസേന പത്ഥിതന്തി അത്ഥോ, അത്തകാമഞ്ച തം ഉപട്ഠാനഞ്ചാതി അത്തകാമുപട്ഠാനം, തസ്സ വണ്ണോ അത്തകാമുപട്ഠാനവണ്ണോ, തം അത്തകാമുപട്ഠാനവണ്ണം. ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭഗിനി, പാരിചരിയാനം യാ മാദിസം സീലവന്തം കല്യാണധമ്മം ബ്രഹ്മചാരിം ഏതേന ധമ്മേന പരിചരേയ്യാ’’തി ഏവം വത്വാതി സമ്ബന്ധോ. മേഥുനരാഗിനോതി ഇമിനാ ഗിലാനപച്ചയാദീഹി ഉപട്ഠാനസ്സ വണ്ണം ഭണതോ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി. വാചാ മേഥുനയുത്തേനാതി ഏത്ഥ മേഥുനയുത്തേനേവ വാചായ മേഥുനയാചനേ ഗരുകം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി അധിപ്പായോ.

അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൨൩. ഇദാനി സഞ്ചരിത്തം ദസ്സേതും ‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഉഭിന്നം മാതാദീഹി വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ഏവം ഭണാഹീ’’തി വുത്തോ തേസം വചനം ‘‘സാധൂ’’തി വാ ‘‘ഹോതൂ’’തി വാ ‘‘ഭണാമീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന വചീഭേദം കത്വാ, സീസകമ്പനാദീഹി വാ സമ്പടിച്ഛിത്വാതി അത്ഥോ. സന്ദേസന്തി ഏത്ഥ പന ഇത്ഥീ ദസവിധാ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സാരക്ഖാ സപരിദണ്ഡാതി. ദസ ഭരിയായോ ധനക്കീതാ ഛന്ദവാസിനീ ഭോഗവാസിനീ പടവാസിനീ ഓദപത്തകിനീ ഓഭടചുമ്ബടകാ ദാസീ ച ഭരിയാ ച കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച ധജാഹടാ മുഹുത്തികാ ചാതി.

താസു മാതുരക്ഖിതാ ഭിക്ഖും പഹിണതി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ബ്രൂഹി ‘ഹോമി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയം ഇത്ഥിയാ സന്ദേസോ നാമ. സചേ മാതുരക്ഖിതായ മാതാപിതാഭാതാഭഗിനിആദയോ ഭിക്ഖും പഹിണന്തി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ബ്രൂഹി ‘ഹോതു ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയമ്പി ഇത്ഥിയാ സന്ദേസോയേവ നാമ. ഏവം പിതുരക്ഖിതാദീസുപി നയോ നേതബ്ബോ. പുരിസോ ഭിക്ഖും പഹിണതി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹി…പേ… സപരിദണ്ഡം ബ്രൂഹി ‘ഹോതു കിര ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയം പുരിസസ്സ സന്ദേസോ നാമ. സചേ പുരിസസ്സ മാതാപിതാഭാതാഭഗിനിആദയോ ഭിക്ഖും പഹിണന്തി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹി…പേ… സപരിദണ്ഡം ബ്രൂഹി ‘ഹോതു ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ…പേ… മുഹുത്തികാ ചാ’’തി, അയമ്പി പുരിസസ്സ സന്ദേസോയേവ നാമ, ആണാപനന്തി അത്ഥോ.

വീമംസിത്വാതി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരേന സാസനം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തേസം അവസ്സാരോചനകാനം മാതാപിതാഭാതാഭഗിനിആദീനം വാ ആരോചേത്വാതി അത്ഥോ. ഹരന്തി യത്ഥ പഹിതോ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ ആരോചേതി, സാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛതു വാ, മാ വാ, ലജ്ജായ വാ തുണ്ഹീ ഹോതു, പുന ആഗന്ത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ ഹരന്തോ ഗരുകം ഫുസേതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്താവതാ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതി വീമംസതി പച്ചാഹരതീ’’തി വുത്തം അങ്ഗത്തയം സമ്പാദിതം ഹോതി. ഇമായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ, ഇതോ യേഹി കേഹിചി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി ഥുല്ലച്ചയം, ഏകേന ദുക്കടം. യക്ഖീപേതീപണ്ഡകേസു അങ്ഗത്തയേനപി ഥുല്ലച്ചയമേവ, ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ ദുക്കടന്തി.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൨൪. ഇദാനി കുടികാരസിക്ഖാപദം ആവി കാതും ‘‘സംയാചിതപരിക്ഖാര’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ‘‘വാസിം ദേഥ, ഫരസും ദേഥാ’’തിആദിനാ സയം പവത്തിതയാചനായ ഗഹിതപരിക്ഖാരം സംയാചിതപരിക്ഖാരം പദഭാജനേ വുത്തനയേന സങ്ഘം തിക്ഖത്തും യാചിത്വാ ലദ്ധഭിക്ഖൂഹി വാ സങ്ഘേനേവ വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സാരമ്ഭാനാരമ്ഭസപരിക്കമനാപരിക്കമനഭാവം ഞത്വാ അദേസിതവത്ഥുകം ‘‘കുടി നാമ ഉല്ലിത്താ വാ ഹോതി അവലിത്താ വാ ഉല്ലിത്താവലിത്താ വാ’’തി (പാരാ. ൩൪൯) ഏവം വുത്തലക്ഖണം കുടിം. ‘‘തത്രിദം പമാണം, ദീഘസോ ദ്വാദസ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാ, തിരിയം സത്തന്തരാ’’തി (പാരാ. ൩൪൮) ഏവം വുത്തപമാണാതിക്കന്തം, ‘‘മയ്ഹം വാസാഗാരം ഏസാ’’തി ഏവം അത്താ ഉദ്ദേസോ ഏതിസ്സാതി അത്തുദ്ദേസാ, തം അത്തുദ്ദേസം കത്വാ ഗരും സങ്ഘാദിസേസം ഫുസേതി സമ്ബന്ധോ. അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – അദേസിതവത്ഥുകം പമാണാതിക്കന്തം കുന്ഥകിപില്ലികാദീനം ആസയേ കതത്താ സാരമ്ഭം ദ്വീഹി ബലീബദ്ദേഹി യുത്തേന സകടേന ഗന്തും അസക്കുണേയ്യതായ അപരിക്കമനം ഉല്ലിത്താദിഭേദം കുടിം അത്തനോ വസനത്ഥായ കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ ‘‘ഇദാനി നിട്ഠാനം ഗമിസ്സതീ’’തി പഠമപിണ്ഡദാനേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപിണ്ഡദാനേന ലേപേ ഘടിതേ ദ്വേ ച സങ്ഘാദിസേസേ ദ്വേ ച ദുക്കടാനി, സചേ ദേസിതവത്ഥുകായേവ വാ പമാണാതിക്കന്തായേവ വാ ഹോതി, ഏകം സങ്ഘാദിസേസം ദ്വേ ച ദുക്കടാനി ആപജ്ജതീതി.

കുടികാരസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൨൫. ഇദാനി വിഹാരകാരസിക്ഖാപദം ദസ്സേതും ‘‘മഹല്ലക’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മഹല്ലകന്തി സസ്സാമികഭാവേന സംയാചിതകുടിതോ മഹന്തഭാവോ ഏതസ്സ അത്ഥി, യസ്മാ വാ വത്ഥും ദേസാപേത്വാ പമാണാതിക്കമേനാപി കാതും വട്ടതി, തസ്മാ പമാണമഹന്തതായപി മഹല്ലകോ, തം മഹല്ലകം വിഹാരം വാ കത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന അദേസിതവത്ഥുകഭാവേന ഏകോ സങ്ഘാദിസേസോ, സേസം അനന്തരസദിസമേവ. ഇധ ച തത്ഥ ച വാസാഗാരം ഠപേത്വാ ഉപോസഥാഗാരം വാ ജന്താഘരം വാ അഗ്ഗിസാലം വാ ഭവിസ്സതീതി ഏവമാദിനാ നയേന കരോന്തസ്സ അനാപത്തി.

വിഹാരകാരസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൨൬. ഇദാനി അമൂലകസിക്ഖാപദം പകാസേതും ‘‘അമൂലകേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അമൂലകേനാതി യം ചോദകേന ചുദിതകമ്ഹി പുഗ്ഗലേ അദിട്ഠം അസുതം അപരിസങ്കിതം, ഇദം ഏതേസം ദസ്സനസവനപരിസങ്കാസങ്ഖാതാനം മൂലാനം അഭാവതോ അമൂലകം, തേന അമൂലകേന വത്ഥുനാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അദിട്ഠം നാമ അത്തനോ പസാദചക്ഖുനാ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അദിട്ഠം. അസുതം നാമ തഥേവ കേനചി വുച്ചമാനം ന സുതം. അപരിസങ്കിതം നാമ ചിത്തേന അപരിസങ്കിതം, തം പന ദിട്ഠസുതമുതവസേന തിവിധം. തത്ഥ ഭിക്ഖുഞ്ച മാതുഗാമഞ്ച തഥാരൂപേ ഠാനേ ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേഹി കത’’ന്തി വാ ‘‘കരിസ്സന്തീ’’തി വാ പരിസങ്കതി, ഇദം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ. അന്ധകാരേ പടിച്ഛന്നോകാസേ വാ ഭിക്ഖുസ്സ ച മാതുഗാമസ്സ ച വചനം സുത്വാ ദുതിയസ്സ അത്ഥിഭാവം അജാനന്തോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന പരിസങ്കതി, ഇദം സുതപരിസങ്കിതം നാമ. ധുത്തേഹി ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം പച്ചന്തവിഹാരേസു പുപ്ഫഗന്ധസുരാദീഹി അനുഭവിത്വാ ഗതട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘കേന നു ഖോ ഇദം കത’’ന്തി വീമംസന്തോ തത്ര കേനചി ഭിക്ഖുനാ ഗന്ധാദീഹി പൂജാ കതാ ഹോതി, ഭേസജ്ജത്ഥായ അരിട്ഠം വാ പീതം, സോ തസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘അയം സോ ഭവിസ്സതീ’’തി പരിസങ്കതി, ഇദം മുതപരിസങ്കിതം നാമ. ഏവം തിവിധായ പരിസങ്കായ അഭാവേന അപരിസങ്കിതന്തി അത്ഥോ.

ചോദേന്തോതി ‘‘പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസി, അസ്സമണോസി, അസക്യപുത്തിയോസീ’’തിആദീഹി വചനേഹി സയം ചോദേന്തോതി അത്ഥോ. ഏവം ചോദേന്തസ്സ വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ. ചോദാപേന്തോ വാതി അത്തനാ തസ്സ സമീപേ ഠത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ആണാപേത്വാ ചോദാപേന്തോ തസ്സ ആണത്തസ്സ വാചായ വാചായ ഗരും ഫുസേതി അത്ഥോ. അഥ സോപി ചാവനാധിപ്പായേന ‘‘മയാപി ദിട്ഠം അത്ഥീ’’തിആദിനാ നയേന ചോദേതി, ദ്വിന്നമ്പി വാചായ ആപത്തി. വത്ഥുനാ അന്തിമേന ചാതി ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ പാരാജികേസു അഞ്ഞതരേനാതി അത്ഥോ. ചാവേതുന്തി ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതും, യോ സുദ്ധം വാ അസുദ്ധം വാ കതൂപസമ്പദം പുഗ്ഗലം സുദ്ധദിട്ഠികോ സമാനോ ചാവനാധിപ്പായേന ചോദേതി വാ ചോദാപേതി വാ, തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോതി അധിപ്പായോ. സുണമാനന്തി ഇമിനാ പരമ്മുഖാ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ചോദേതി. ചോദേന്തസ്സ ന രുഹതീതി ദീപിതം ഹോതി. പരമ്മുഖാ പന സത്തഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കടം.

അമൂലകസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൨൭. ഇദാനി അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദം ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞസ്സ കിരിയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ കിരിയന്തി അഞ്ഞസ്സ ഖത്തിയാദിജാതികസ്സ പാരാജികസ്സ വീതിക്കമസങ്ഖാതം കിരിയം ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ. തേന ലേസേനാതി ‘‘ദസ ലേസാ ജാതിലേസോ നാമലേസോ ഗോത്തലേസോ ലിങ്ഗലേസോ ആപത്തിലേസോ പത്തലേസോ ചീവരലേസോ ഉപജ്ഝായലേസോ ആചരിയലേസോ സേനാസനലേസോ’’തി (പാരാ. ൩൯൪) ഏവം വുത്തേസു ദസസു ലേസേസു യോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ദിസ്സതി, തേന ലേസേന തദഞ്ഞം പുഗ്ഗലം ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതും അന്തിമവത്ഥുനാ ചോദേന്തോ ഗരുകം ഫുസേതി അത്ഥോ. തത്ഥ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും ലിസ്സതി സിലിസ്സതി വോഹാരമത്തേനേവ ഈസകം അല്ലീയതീതി ലേസോ, ജാതിയേവ ലേസോ ജാതിലേസോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. ലേസേന ചോദേന്തോ കഥം ചോദേതി? അഞ്ഞോ ഖത്തിയജാതികോ ഇമിനാ ചോദകേന പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതി, സോ അഞ്ഞം അത്തനോ വേരിം ഖത്തിയജാതികം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ തം ഖത്തിയജാതിലേസം ഗഹേത്വാ ഏവം ചോദേതി ‘‘ഖത്തിയോ മയാ ദിട്ഠോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ, ത്വമ്പി ഖത്തിയോ പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസീ’’തി വാ ‘‘സോ ത്വം ഖത്തിയോ, നാഞ്ഞോ, പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’’തി വാ ചോദേതി. ഏവം നാമലേസാദയോപി വേദിതബ്ബാ.

അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദം നവമം.

൨൮. ഏത്താവതാ ‘‘ഗരുകാ നവാ’’തി ഉദ്ദിട്ഠേ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു ആപന്നേസു പടിപജ്ജനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘ഛാദേതി ജാനമാപന്ന’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സായം പിണ്ഡത്ഥോ – യോ ഭിക്ഖു ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമാ ആപത്തീ’’തി ആപത്തിവസേന വാ ‘‘ഇദം ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതീ’’തി ഏവം വത്ഥുവസേന വാ ജാനമാപന്നം ആപത്തിം യാവ ഛാദേതി, താവ തേന ഭിക്ഖുനാ അകാമാ പരിവാസോ വസിതബ്ബോതി. ചരേയ്യാതി മാനത്തം സമാദായ വസേയ്യ. കിത്തകം ദിവസന്തി ചേ? ഛ രത്തിയോ. മാനത്തവാസോ പന സങ്ഘേയേവ, ന ഗണേ, ന പുഗ്ഗലേ, തേന വുത്തം ‘‘സങ്ഘേ’’തി. പരിവുത്ഥോതി ‘‘തയോ ഖോ ഉപാലി പാരിവാസികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ വിപ്പവാസോ അനാരോചനാ’’തി (ചൂളവ. ൮൩) ഏവം വുത്തം രത്തിച്ഛേദം അകത്വാ പരിവുത്ഥോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സഹവാസോതി പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ഉദകപാതട്ഠാനബ്ഭന്തരേ വാസോ. വിപ്പവാസോ നാമ അഞ്ഞം പകതത്തം ഭിക്ഖും വിനാ വാസോ. അനാരോചനാതി ആഗന്തുകാദീനം അനാരോചനാ. ഏതേസു തീസു ഏകേനാപി രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി ഏവ. ഏത്ഥ പന ഉപചാരസീമഗതാനം ആരോചേതബ്ബം, ന ബഹി ഠിതാനം, ബഹി ഠിതാനമ്പി സചേ സദ്ദം സുണാതി, പസ്സതി, ദൂരം വാ ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബമേവ, അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദേ ദുക്കടഞ്ച ഹോതി. അജാനന്തസ്സേവ ഉപചാരസീമം പവിസിത്വാ ഗച്ഛന്തി ചേ, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദോ.

ചിണ്ണമാനത്തന്തി ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഉപാലി, മാനത്തചാരികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ വിപ്പവാസോ അനാരോചനാ ഊനേ ഗണേ ചരണ’’ന്തി (ചൂളവ. ൯൨) ഏവം വുത്തം രത്തിച്ഛേദം അകത്വാ ചിണ്ണമാനത്തം പരിനിട്ഠിതമാനത്തന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന സഹവാസാദയോ പരിവാസേ വുത്തപ്പകാരാ ഏവ. ‘‘ഊനേ ഗണേ ചരണ’’ന്തി ഏത്ഥ ഗണോ ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ ഭിക്ഖൂ, തസ്മാ സചേപി തീഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം വസതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവ, ‘‘സചേ പന തേന തേസം അത്ഥിഭാവം ദിസ്വാ ആരോചിതേ പക്കമന്തി, ഊനേ ഗണേ ചരണദോസോ ന ഹോതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) അട്ഠകഥാസു വുത്തം കിര. അബ്ഭേയ്യാതി തം ഭിക്ഖും വീസതിഗണോ സങ്ഘോ അബ്ഭേയ്യ സമ്പടിച്ഛേയ്യ, അബ്ഭാനകമ്മവസേന ഓസാരേയ്യാതി അത്ഥോ. സചേ ഏകേനപി ഊനോ വീസതിഗണോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തം ഭിക്ഖും അബ്ഭേയ്യ, സോ ച ഭിക്ഖു ന അബ്ഭിതോ, തേ ച ഭിക്ഖൂ ഗാരയ്ഹാ, ദുക്കടം ആപജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

൨൯. ഇദാനി യഥാ ഛാദിതാ ആപത്തി ഛന്നാ ഹോതി, തം പകാരം ദസ്സേതും ‘‘ആപത്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥായം പദയോജനാ – ആപത്തിതാ ച അനുക്ഖിത്തതാ ച അനന്തരായതാ ച പഹുത്തതാ ച ആപത്തിനുക്ഖിത്തഅനന്തരായപഹുത്തതായോ, ഏതാസു ചതൂസു തഥാസഞ്ഞിതാ ച ഛാദേതുകാമോ ഹുത്വാ ഛാദനാ ചാതി ഏവം ദസഹങ്ഗേഹി അരുണുഗ്ഗമമ്ഹി ഛന്നാ ഹോതീതി. ഏത്ഥ പന ആപത്തിആദീസു ചതൂസു ആപത്തിസഞ്ഞിതാ ച അനുക്ഖിത്തസഞ്ഞിതാ ച അനന്തരായസഞ്ഞിതാ ച പഹുത്തസഞ്ഞിതാ ചാതി ഏവം സഞ്ഞാവസേന യോജേത്വാ അട്ഠങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനി, ഛാദേതുകാമോതി ഇദമേകം, ഛാദനാതി ഇദമേകന്തി ഏവം ദസ.

ഏതേസു പന ആദിതോ പട്ഠായ അയം വിനിച്ഛയോ – ‘‘ആപത്തി ച ഹോതി ആപത്തിസഞ്ഞീ ചാ’’തി ഏത്ഥ യം ആപന്നോ, സാ തേരസന്നം അഞ്ഞതരാ ഹോതി, സോപി ച തത്ഥ ഗരുകാപത്തിസഞ്ഞീയേവ ഹുത്വാ ജാനന്തോ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചേ തത്ഥ അനാപത്തിസഞ്ഞീ വാ അഞ്ഞാപത്തിസഞ്ഞീ വാ വേമതികോ വാ ഹോതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. തിവിധം പന ഉക്ഖേപനീയകമ്മം, തേന അകതോ അനുക്ഖിത്തോ. സോ ചേ പകതത്തസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചേ അപകതത്തസഞ്ഞീ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാ ഹോതി. അപകതത്തേന പന പകതത്തസഞ്ഞിനാപി അപകതത്തസഞ്ഞിനാപി ഛാദിതം അച്ഛാദിതമേവ ഹോതീതി. അനന്തരായികോതി യസ്സ ദസസു രാജചോരഅഗ്ഗിഉദകമനുസ്സാമനുസ്സവാളസരീസപജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസുപി ഏകോപി നത്ഥി, സോ ചേ അനന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചേ സോ അന്ധകാരഭീരുകോ അനന്തരായേ ഏവ വാളാദിഅന്തരായസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. പഹൂതി യോ സക്കോതി സഭാഗഭിക്ഖുനോ സമീപം ഗന്തുഞ്ചേവ ആരോചിതുഞ്ച, സോ ചേ പഹുസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. യോ പന അപഹു ഹുത്വാ പഹുസഞ്ഞീ, പഹു വാ അപഹുസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതീതി.

അരുണുഗ്ഗമമ്ഹീതി ഏത്ഥ പുരേഭത്തം വാ ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി പച്ഛാഭത്തം വാ, യാവ അരുണം ന ഉഗ്ഗച്ഛതി, താവ ആരോചേതബ്ബാ. സചേ പന അരുണബ്ഭന്തരേ സതക്ഖത്തുമ്പി ഛാദേതുകാമതാ ഉപ്പജ്ജതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. ആരോചേന്തോ പന സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സ ആരോചേതും ന വട്ടതി. സചേ ആരോചേതി, ആപത്തി പന ആവികതാ ഹോതി, ആരോചനപച്ചയാ പന അഞ്ഞം ദുക്കടം ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ഇമിനാ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥുസഭാഗാപത്തിം ആരോചേതും ന വട്ടതീതി ദീപിതോ ഹോതി. ആരോചേന്തേന പന ‘‘അഹം തവ സന്തികേ ഏകം ആപത്തിം ആവി കരോമീ’’തി വാ ‘‘ആചിക്ഖാമീ’’തി വാ ‘‘ആരോചേമീ’’തി വാ ‘‘ഏകം ആപത്തിം ആപന്നഭാവം ജാനാഹീ’’തി വാ ‘‘ഏകം ഗരുകാപത്തിം ആവി കരോമീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന വത്തബ്ബം, ഏത്താവതാ അച്ഛന്നാവ ഹോതി. സചേ ‘‘ലഹുകാപത്തിം ആരോചേമീ’’തി വദതി, ഛന്നാവ ഹോതീതി. സങ്ഘാദിസേസവിനിച്ഛയോ.

സങ്ഘാദിസേസനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.