൧. പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧-൨. ഇദാനി തേ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗത്തയേ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതാനം വസേന തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ, തയോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ, തയോ പണ്ഡകാ, തയോ പുരിസാതി പാരാജികവത്ഥുഭൂതാനം നിമിത്താനം നിസ്സയാ ദ്വാദസമത്താ ഹോന്തി, തേസം വച്ചമഗ്ഗപ്പസ്സാവമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന തയോ മഗ്ഗാ. തത്ഥ മനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ, അമനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ, തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ തയോതി നവ, തഥാ മനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകാദീനം. മനുസ്സപണ്ഡകാദീനം പന വച്ചമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ, തഥാ മനുസ്സപുരിസാദീനന്തി സബ്ബേസം വസേന തിംസ മഗ്ഗാ ഹോന്തി. തേ സബ്ബേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഇധ ‘‘മഗ്ഗത്തയേ’’തി വുത്തം, തസ്മിം മഗ്ഗത്തയേതി അത്ഥോ. അനിക്ഖിത്തസിക്ഖോതി ഭിക്ഖുഭാവതോ ചവിതുകാമതാചിത്തേന യഥാലക്ഖണം അപച്ചക്ഖാതസിക്ഖോതി അത്ഥോ. സന്ഥതസന്ഥതേതി വത്ഥാദീസു യേന കേനചി സന്ഥതേ വാ അസന്ഥതേ വാ. അല്ലോകാസേതി മഗ്ഗത്തയസ്സ പകതിവാതേന അസമ്ഫുട്ഠപ്പദേസേ. നിമിത്തന്തി അങ്ഗജാതം. സംസന്ഥതം വാ അസന്ഥതം വാതി അത്തനോ അങ്ഗജാതം വത്ഥാദീനം അഞ്ഞതരേന പടിച്ഛന്നം വാ അപ്പടിച്ഛന്നം വാ. ഉപാദിണ്ണന്തി അനട്ഠകായപ്പസാദം. വുത്തപ്പകാരേ മഗ്ഗത്തയേ പവേസന്തോ ചുതോ പാരാജികോതി സമ്ബന്ധോ. നട്ഠകായപ്പസാദം പന പീളകം വാ ചമ്മഖിലം വാ ലോമം വാ പവേസന്തസ്സ ദുക്കടം, മനുസ്സാനം പന ജീവമാനകസരീരേ അക്ഖിനാസാകണ്ണച്ഛിദ്ദവത്ഥികോസേസു സത്ഥകാദീഹി കതവണേ വാ മേഥുനരാഗേന തിലബീജമത്തമ്പി അങ്ഗജാതം പവേസന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, അവസേസസരീരേസു ഉപകച്ഛകാദീസു ച ദുക്കടം. തിരച്ഛാനഗതാനം ഹത്ഥിഅസ്സഗോണഗദ്രഭഓട്ഠമഹിംസാദീനം നാസായ ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ തേസം വത്ഥികോസേസു. സബ്ബേസമ്പി തിരച്ഛാനഗതാനം അക്ഖികണ്ണവണേസു ദുക്കടം, തഥാ തേസം അവസേസസരീരേസുപി.

ഇദാനി പവേസനം നാമ ന കേവലം അത്തുപക്കമേനേവ ഹോതി, ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികാദീനം പന വസേന പരൂപക്കമേനാപി ഹോതി, തത്ഥാപി സേവനചിത്തേ സതി പാരാജികോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യോ ഭിക്ഖു പവേസനപവിട്ഠഠിതഉദ്ധാരണക്ഖണേസു സാദിയതി, തസ്മിം ഖണേ സേവനചിത്തം ഉപട്ഠപേതി, സോപി പാരാജികോ ഹോതി. യോ പന ഭിക്ഖു സബ്ബസോ അസാദിയന്തോ ആസീവിസമുഖം അങ്ഗാരകാസുഞ്ച പവിട്ഠം വിയ മഞ്ഞതി, സോ നിപ്പരാധോ ഹോതി. ഏത്ഥ ഠിതം നാമ സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയപ്പവത്തി.

പഠമം.

൩-൪. ഇദാനി ദുതിയം ദസ്സേതും ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തിആദീനം പദാനം ‘‘അദിന്നം ഥേയ്യചിത്തേന ഭവേ പാരാജികോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ആദിയേയ്യാതി ആരാമാദിം അഭിയുഞ്ജിത്വാ യോ ഭിക്ഖു ഗണ്ഹേയ്യ, സോ ഭവേ പാരാജികോതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. ഹരേയ്യാതി വേതനേന വാ മിത്തഭാവേന വാ അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോ പുന ഥേയ്യചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ‘‘സീസേ ഭാരം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതീ’’തിആദിനാ ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. അവഹരേയ്യാതി ‘‘ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡം ‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’ന്തി വുച്ചമാനോ ‘നാഹം ഗണ്ഹാമീ’’തിആദിനാ അവഹരേയ്യ. ഇരിയാപഥം കോപേയ്യാതി ‘‘സഹഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീ’’തി തേനേവ പുരിസേന തം നേതും തസ്സ ഗമനപഥം വാരേത്വാ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന തം സന്തജ്ജേത്വാ നേതി, ഏവം നേന്തസ്സ തസ്സ പുരിസസ്സ പഠമപാദേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാരാജികം. ‘‘ഥലട്ഠം ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതീ’’തിആദിനാ ഠാനാ ചാവേയ്യ. പരികപ്പിതട്ഠാനം വാ സുങ്കഘാതം വാ അതിക്കാമേന്തോ സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യ. യം കിഞ്ചി പരപരിഗ്ഗഹിതം സസ്സാമികം ഭണ്ഡം തേഹി സാമികേഹി കായേന വാ വാചായ വാ ന ദിന്നന്തി അദിന്നം.

ഇദാനി ന ഇമിനാവ ആകാരേന അവഹാരകോ പാരാജികോ ഹോതി, അഞ്ഞഥാപി ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഥേയ്യാവഹാരകോ ച ബലാവഹാരകോ ച കുസാവഹാരകോ ച പടിച്ഛന്നാവഹാരകോ ച പരികപ്പാവഹാരകോ ച ഭവേ പാരാജികോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഥേയ്യാവഹാരോ നാമ സന്ധിച്ഛേദാദീഹി വാ കംസകൂടമാനകൂടതുലാകൂടാദീഹി വാ വഞ്ചേത്വാ ഗഹണം. പസയ്ഹാവഹാരോ ബലാവഹാരോ. കുസസങ്കമനം കത്വാ പരകോട്ഠാസഗ്ഗഹണം കുസാവഹാരോ. പരഭണ്ഡം പംസുആദിനാ പടിച്ഛാദേത്വാ സാമികേസു അപസ്സിത്വാ ഗതേസു പച്ചാഗന്ത്വാ ഗഹണം പടിച്ഛന്നാവഹാരോ. പരികപ്പാവഹാരോ പന ദുവിധോ ഭണ്ഡോകാസവസേന. തത്ഥ ‘‘സാടകോ ചേ, ഗണ്ഹിസ്സാമി, സുത്തഞ്ചേ, ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഭണ്ഡം പരികപ്പേത്വാ അന്ധകാരേ പസിബ്ബകം ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ചേ സാടകോ ഹോതി, ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം. സചേ സുത്തം ഹോതി, രക്ഖതി, പുന ‘‘സുത്ത’’ന്തി ഞത്വാപി ‘‘യം ലദ്ധം, തം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം, അയം ഭണ്ഡപരികപ്പോ. ഓകാസപരികപ്പോ ഗബ്ഭദ്വാരപ്പമുഖവിഹാരാദീനം വസേന പരിച്ഛേദം കരോതി ‘‘സചേ മം ഏത്ഥന്തരേ പസ്സന്തി, ദസ്സാമി, നോ ചേ പസ്സന്തി, ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛാമീ’’തി, തസ്സ തം പരികപ്പിതപരിച്ഛേദം അതിക്കമന്തസ്സ പദവാരേന പാരാജികം വേദിതബ്ബം, അയം ഓകാസപരികപ്പോ.

ഇദാനി ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനേ വിനിച്ഛയനയം ദസ്സേതും ‘‘ഭണ്ഡകാലഗ്ഘദേസേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥാതി അദിന്നാദാനേ. നിച്ഛയോതി വിനിച്ഛയോ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. തത്ഥ കേനചി ഭിക്ഖുനാ ‘‘മയാ ഇദം നാമ ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തേന ഗഹിത’’ന്തി വുത്തേ വിനയധരേന സഹസാവ തം ആപത്തിം അനാരോപേത്വാ തസ്സ ഭണ്ഡസ്സ സാമികഅസ്സാമികഭാവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ യദി സസ്സാമികം, തസ്സ ഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘവസേന ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സചേ നിരാലയകാലേ ഗഹിതം, പാരാജികേന ന കാരേതബ്ബോ, അയം ഭണ്ഡവസേന വിനിച്ഛയോ.

കാലോതി അവഹാരകാലോ. തദേവ ഹി ഭണ്ഡം കദാചി മഹഗ്ഘം ഹോതി, കദാചി അപ്പഗ്ഘം, തസ്മാ യസ്മിം കാലേ അവഹടം, തസ്മിം കാലേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ, അയം കാലവസേന വിനിച്ഛയോ.

അഗ്ഘോതി ഭണ്ഡഗ്ഘോ. നവഭണ്ഡസ്സ ഹി യോ അഗ്ഘോ, സോ പച്ഛാ പരിഹായതി, തസ്മാ സബ്ബദാ ഭണ്ഡം പകതിഅഗ്ഘവസേനേവ ന കാരേതബ്ബം, അയം അഗ്ഘവസേന വിനിച്ഛയോ. ദേസോതി അവഹാരദേസോ. ഭണ്ഡുട്ഠാനദേസേ ഹി ഭണ്ഡം അപ്പഗ്ഘം ഹോതി, അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘം, തസ്മാ യസ്മിം ദേസേ ഭണ്ഡം അവഹടം, തസ്മിംയേവ ദേസേ അഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ, അയം ദേസവസേന വിനിച്ഛയോ.

പരിഭോഗേനപി സാടകാദികസ്സ ഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ പരിഹായതി, തസ്മാ തസ്സ പരിഭോഗവസേന പരിഹീനാപരിഹീനഭാവോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ, അയം പരിഭോഗവസേന വിനിച്ഛയോ.

ദുതിയം.

൫. ഇദാനി തതിയം ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മനുസ്സവിഗ്ഗഹന്തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നം കലലരൂപം ആദിം കത്വാ പകതിയാ വീസതിവസ്സസതായുകസ്സ സത്തസ്സ യാവ മരണകാലാ ഏത്ഥന്തരേ അനുപുബ്ബേന വുദ്ധിപ്പത്തോ അത്തഭാവോ, ഏസോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ നാമ, ഏവരൂപം മനുസ്സവിഗ്ഗഹന്തി അത്ഥോ. ചിച്ചാതി വധകചേതനാവസേന സഞ്ചേതേത്വാ പകപ്പേത്വാ അഭിവിതരിത്വാ വീതിക്കമോതി അത്ഥോ. ജീവിതാ വാ വിയോജയേതി വുത്തപ്പകാരം മനുസ്സവിഗ്ഗഹം കലലകാലേപി താപനമദ്ദനേഹി വാ ഭേസജ്ജസമ്പദാനേന വാ തതോ വാ ഉദ്ധമ്പി തദനുരൂപേന ഉപക്കമേന സന്തതിവികോപനവസേന യോ ജീവിതാ വിയോജേയ്യ, സോ ചുതോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ‘‘സത്ഥഹാരകം വാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹരതീതി ഹാരകം, കിം ഹരതി? ജീവിതം, ഹരിതബ്ബന്തി വാ ഹാരകം, ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബന്തി അത്ഥോ, സത്ഥഞ്ച തം ഹാരകഞ്ചാതി സത്ഥഹാരകം. അസ്സാതി മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ. യഥാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ തം അസിആദിസത്ഥം പടിലഭതി, തഥാ സയം മരണചേതനോ മരണാധിപ്പായോ ഹുത്വാ ഉപനിക്ഖിപേയ്യ. സോപി ചുതോ ഭവേതി അത്ഥോ. ഏതേന ഥാവരപ്പയോഗം ദസ്സേതി.

൬-൭. ഇദാനി ‘‘മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തിആദിവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഗാഹേയ്യ മരണൂപായം, വദേയ്യ മരണേ ഗുണ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘സത്ഥം വാ ആഹര, വിസം വാ ഖാദ, രജ്ജുയാ വാ ഉബ്ബന്ധിത്വാ കാലം കരോഹീ’’തിആദിനാ നയേന മരണത്ഥായ ഉപായം ഗാഹേയ്യ. മരണസംവണ്ണനാ പനേത്ഥ ബഹുവിധാ ‘‘കായേന സംവണ്ണേതി, വാചായ കായവാചായ ദൂതേന ലേഖായ വാ സംവണ്ണേതീ’’തി വുത്തത്താ. തത്ഥ കായേന സംവണ്ണേതി നാമ കായേന വിഞ്ഞാപേതി. ‘‘യോ പപാതേ പപതനാദീനി കത്വാ മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതി, യസം വാ ലഭതി, സഗ്ഗം വാ ഗച്ഛതീ’’തിആദിനാ നയേന സംവണ്ണേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. തസ്സ വചനം സുത്വാ കോചി ‘‘മരിസ്സാമീ’’തി ദുക്ഖം വേദനം ഉപ്പാദേതി, ഥുല്ലച്ചയം. മരതി ചേ, പാരാജികം. ഏവം സേസേസുപി. ദൂതേന സംവണ്ണനായം പന ദൂതസ്സ സാസനം ആരോചാപേതി ‘‘ഏവം ആരോചേഹീ’’തി, ‘‘യോ ഏവം മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതീ’’തി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. ലേഖായ സംവണ്ണേതി നാമ ഗിരിപബ്ബതപുരാണാദിലേഖം ലിഖതി, ‘‘യോ ഏവം മരതീ’’തിആദി വുത്തനയമേവ. ഏത്ഥാപി യോ മരണൂപായം വാ ഗാഹേയ്യ, മരണേ വാ ഗുണം വദേയ്യ, സോ ചുതോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ.

ഇദാനി പന ഇമസ്സ മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ ഛബ്ബിധേ പയോഗേ ദസ്സേതും ‘‘പയോഗാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സാഹത്ഥികനിസ്സഗ്ഗികആണത്തികഥാവരഇദ്ധിമയവിജ്ജാമയാനം വസേന തസ്സ മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ ഛപ്പയോഗാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ സാഹത്ഥികോതി സയം മാരേന്തസ്സ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണം. നിസ്സഗ്ഗികോതി ദൂരേ ഠിതം മാരേതുകാമസ്സ കായാദീഹി ഉസുസത്തിയന്തപാസാണാദീനം നിസ്സജ്ജനം. ആണത്തികോതി ‘‘അസുകം നാമ മാരേഹീ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേന്തസ്സ ആണാപനം. ഥാവരോതി ഓപാതക്ഖണനം, അപസ്സേനസംവിധാനം, അസിആദീനം ഉപനിക്ഖിപനം, തളാകാദീസു വിസസമ്പയോജനം, രൂപൂപഹാരോതി ഏവമാദി. കമ്മവിപാകജായ ഇദ്ധിയാ പയോജനം ഇദ്ധിപയോഗം. മാരണത്ഥായ വിജ്ജാനം പരിജപ്പനം വിജ്ജാമയോതി.

ഇദാനി ഇമേസു ഛസു പയോഗേസു ആണത്തിയം സങ്കേതവിസങ്കേതതം ദസ്സേതും ‘‘കാലവത്ഥാവുധിരിയാപഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കാലോതി പുബ്ബണ്ഹസായന്ഹാദികാലോ ച യോബ്ബനഥാവരിയാദികാലോപി ച. ഇമേസു യം കിഞ്ചി കാലം നിയമേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ കാലേ മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ സചേ തസ്മിംയേവ കാലേ മാരേതി, ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം. സചേ നിയമിതകാലതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ മാരേതി, ആണാപകോ മുച്ചതി. വത്ഥൂതി മാരേതബ്ബോ പുഗ്ഗലോ. സചേ ആണത്തോ തമേവ മാരേതി, ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം. അഥ അഞ്ഞം മാരേതി, ആണാപകോ മുച്ചതി. ഏവം സേസേസുപി വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ആവുധന്തി അസിആദി. ഇരിയാപഥോതി മാരേതബ്ബസ്സ ഗമനം വാ നിസജ്ജാ വാതി ഏവമാദികോ. കിരിയാവിസേസോതി വിജ്ഝനം വാ ഛേദനം വാ ഭേദനം വാ സൂലാരോപനം വാതി ഏവമാദികോ. ഓകാസോതി ഗാമോ വാ വനം വാ ഗേഹം വാതി ഏവമാദികോ. ഇമേസു യഥാ യഥാ വധകോ ആണത്തോ, തഥാ തഥാ കതേ ആണാപകസ്സ ആപത്തി, അഞ്ഞഥാ കതേ വിസങ്കേതോ ഹോതി. ആണത്തിയം പന അയം വിസേസോ ‘‘അധിട്ഠായാതി അധിട്ഠഹിത്വാ ആണാപേതി ‘ഏവം വിജ്ഝ, ഏവം പഹര, ഏവം ഘാതേഹീ’’തി വുത്തായ പാളിയാ ലബ്ഭതീതി ഞാതബ്ബോ.

തതിയം.

൮-൯. ഇദാനി ചതുത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഝാനാദിഭേദ’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ‘‘ഝാനം വിമോക്ഖോ സമാധി സമാപത്തി ഞാണദസ്സനം മഗ്ഗഭാവനാ ഫലസച്ഛികിരിയാ കിലേസപ്പഹാനം വിനീവരണതാ ചിത്തസ്സ സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരതീ’’തി ഏവം വുത്തം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അത്തനി നത്ഥിതായ നോസന്തം ‘‘മയി അത്ഥീ’’തി അത്തനി വാ തം ‘‘അഹം ഏത്ഥ സന്ദിസ്സാമീ’’തി അത്താനം വാ തത്ഥ ഉപനേത്വാ ദീപേന്തോ ചുതോ ഭവേ. കോട്ഠാസം വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഝാനലാഭീ, വിമോക്ഖലാഭീ, സമാധിലാഭീ, സമാപത്തിലാഭീമ്ഹീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന കോട്ഠാസതോ വാതി അത്ഥോ. ഏകേകം വാതി ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ഏകേകം വാതി അത്ഥോ. ‘‘അതീതഭവേ സോതാപന്നോമ്ഹീ’’തി വദതോ അതീതഭവം സന്ധായ കഥിതത്താ പാരാജികം നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഭവസ്സിത’’ന്തി വുത്തം, തസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭവനിസ്സിതം കത്വാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞാപദേസരഹിതന്തി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ’’തിആദിനാ നയേന അഞ്ഞാപദേസം വിനാതി അത്ഥോ. ഏവം ദീപേന്തോ ഹി ഥുല്ലച്ചയമാപജ്ജതി. ദീപേന്തോതി ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിം, സമാപജ്ജാമി, സമാപന്നോ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീമ്ഹി, വസീമ്ഹി, സച്ഛികതം അസ്സാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ദീപേന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘അധിഗതോ’’തി മാനോ അധിമാനോ, സോ യസ്സ നത്ഥി, സോ അനധിമാനികോ. കേന ഏവം ദീപേന്തോതി ചേ? തം ദസ്സേതും ‘‘കായേന വാചാ’’തിആദി വുത്തം, കായേന വാ വാചായ വാ തദുഭയേന വാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞത്തിപഥേതി യത്ഥ ഠിതോ മനുസ്സജാതികോ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ തസ്സ വചനം പകതിസോതേന സുത്വാ സമനന്തരമേവ ‘‘ഇമം നാമ ഏസ വദതീ’’തി ജാനാതി, തത്ഥ ഠത്വാ ദീപേന്തോ ചുതോ ഭവേ, ന ദേവബ്രഹ്മാദീസു അഞ്ഞതരേന ഞാതേതി അത്ഥോ.

ചതുത്ഥം.

൧൦. ഇദാനി ചതുന്നമ്പി സാധാരണവിനിച്ഛയം വത്തും ‘‘പാരാജികേതേ ചത്താരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥായം സങ്ഖേപോ – ചത്താരോപി ഏതേ പാരാജികാ ‘‘ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാ’’തി ഏവം വുത്തസംവാസസ്സ അഭബ്ബതായ അസംവാസാ, യഥാപുരേ പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ ച അനുപസമ്പന്നകാലേ ച അസംവാസികാ, ഏവം പച്ഛാ പാരാജികം ആപന്നാപി അസംവാസാതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – അഭബ്ബാ ഭിക്ഖുഭാവായ പുന തേന അത്തഭാവേന ഉപസമ്പദായ അവത്ഥുതായ ഉപസമ്പന്നാ ഭവിതുമ്പി അഭബ്ബാതി അത്ഥോ. കിം വിയാതി ചേ? സീസച്ഛിന്നോവ ജീവിതും, യഥാപി സീസച്ഛിന്നോ തേന അത്തഭാവേന പുന ജീവിതും അഭബ്ബോ, ഏവമിമേ ചത്താരോതി അധിപ്പായോ.

൧൧. ഇദാനി ഇമേസു ചതൂസു പാരാജികേസു യേ പരിയായാണത്തീഹി സമ്ഭവന്തി, തേ ദസ്സേതും ‘‘പരിയായോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പരിയായോതി മരണാധിപ്പായസ്സ കായപയോഗോ വാ വചീപയോഗോ വാ. തസ്മാ ‘‘യോ ഈദിസേ മുഹുത്തേ സത്ഥം വാ ആഹരിത്വാ വിസം വാ ഖാദിത്വാ സോബ്ഭാദീസു വാ പപതിത്വാ മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതി, യസം വാ ലഭതീ’’തിആദിനാ നയേന മരണം അഭിനന്ദന്തോ ‘‘ഇദം സുത്വാ യോ കോചി മരതൂ’’തി യോ പരിയായേന വദതി, തം സുത്വാ സചേ കോചി തഥാ മരതി, പാരാജികം. നിയമിതേന പന യം സന്ധായ വുത്തം, തസ്സേവ മരണേ പാരാജികം. ആണത്തി പന വുത്തത്ഥായേവ. തതിയേ മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികേ ലബ്ഭതീതി സമ്ബന്ധോ. ദുതിയേ പന അദിന്നാദാനേ ആണത്തി ഏവ ലബ്ഭതി, ന പരിയായോതി അത്ഥോ. കസ്മാ നം പരിയായേന നാപജ്ജതീതി? യഥാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹേ ‘‘മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തി വുത്തം, തഥാ ഇധ അദിന്നാദാനേ ‘‘വണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തി അവുത്തത്താ. സേസേസൂതി പഠമചതുത്ഥേസു പരിയായാണത്തിദ്വയം ന ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ.

൧൨. ഇദാനി ചതൂസുപി യഥാസമ്ഭവം അങ്ഗഭേദം ദസ്സേതും ‘‘സേവേതുകാമതാചിത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മേഥുനധമ്മസ്സാതി മേഥുനധമ്മപാരാജികസ്സ. ബുധാതി വിനയധരാ.

൧൩. മനുസ്സസന്തി മനുസ്സസന്തകതാ. ഏതേന പേതതിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹേസു അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി. തഥാസഞ്ഞീതി മനുസ്സസന്തകവസേന പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞീതി അത്ഥോ. വത്ഥുനോ ഗരുതാതി പഞ്ചമാസകം വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകം വാ തദഗ്ഘനകം ഭണ്ഡം വാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അവഹാരോ ചാതി പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരേസു യേന കേനചി അവഹാരോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അദിന്നാദാനഹേതുയോതി അദിന്നാദാനപാരാജികസ്സ ഏതാനി പഞ്ച അങ്ഗാനീതി അധിപ്പായോ.

൧൪. പാണോ മാനുസ്സകോതി മനുസ്സജാതികപാണോ. തസ്മിം പാണേ പാണസഞ്ഞിതാ. ഘാതചേതനാതി വധകചേതനാ. പയോഗോതി തംസമുട്ഠിതോ സാഹത്ഥികാദീനം ഛന്നം പയോഗാനം അഞ്ഞതരപയോഗോ. തേന പയോഗേന മരണം. പഞ്ചേതേ വധഹേതുയോതി മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനീതി അത്ഥോ.

൧൫. അസന്തതാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ അത്തനി അസന്തതാ ചാതി അത്ഥോ. പാപമിച്ഛതായാരോചനാതി ഇമിനാ യോ കേവലം പാപമിച്ഛതം വിനാ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ ഭണതി, തസ്സ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി. തസ്സാതി യസ്സ ആരോചേതി, തസ്സ മനുസ്സജാതിതാ ച. ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു അരഹാ’’തിആദിനാ (പരി. ൧൬൦, ൩൩൬) നാഞ്ഞാപദേസോ ച. തദേവാതി തദാ ഏവ തങ്ഖണേയേവ ജാനനം. അസന്തദീപനേതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനപാരാജികേതി അത്ഥോ.

൧൬. ഇദാനി ‘‘പാരാജികാ ച ചത്താരോ’’തി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതേഹി സദ്ധിം സമോധാനേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അസാധാരണാ ചത്താരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ വജ്ജപ്പടിച്ഛാദികാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ അട്ഠവത്ഥുകാതി ഇമേ ചത്താരോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണാ നാമ. ഏതാസു ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ നാമ യാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന അവസ്സുതാ തേനേവ രാഗേന അവസ്സുതസ്സ മനുസ്സപുരിസസ്സ അക്ഖകാനം അധോ, ജാണുമണ്ഡലാനം കപ്പരാനഞ്ച ഉപരി യേന കേനചി സരീരാവയവേന ആമസനാദിം സാദിയതി, തസ്സാ അധിവചനം. യാ പന ഭിക്ഖുനീ അഞ്ഞിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികസങ്ഖാതം വജ്ജം ജാനം പടിച്ഛാദേതി, സാ വജ്ജപ്പടിച്ഛാദികാ നാമ. സമഗ്ഗേന പന സങ്ഘേന ഉക്ഖിത്തം ഭിക്ഖും യാ ഭിക്ഖുനീ യംദിട്ഠികോ സോ ഹോതി, തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഗഹണവസേന അനുവത്തതി, സാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ നാമ. യാ പന കായസംസഗ്ഗരാഗേന തിന്താ തഥാവിധസ്സേവ പുരിസസ്സ ഹത്ഥഗ്ഗഹണം വാ സങ്ഘാടികണ്ണഗ്ഗഹണം വാ സാദിയതി, കായസംസഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ അസദ്ധമ്മസ്സ പടിസേവനത്ഥായ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ സന്തിട്ഠതി വാ, തത്ഥ ഠത്വാ സല്ലപതി വാ, സങ്കേതം വാ ഗച്ഛതി, പുരിസസ്സ ആഗമനം വാ സാദിയതി, കേനചി വാ പടിച്ഛന്നോകാസം പവിസതി, ഹത്ഥപാസേ ഠത്വാ കായം ഉപസംഹരതി, അയം അട്ഠവത്ഥുകാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

അഭബ്ബകാ ഏകാദസാതി ഏത്ഥ പണ്ഡകോ ഥേയ്യസംവാസകോ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ തിരച്ഛാനഗതോ മാതുഘാതകോ പിതുഘാതകോ അരഹന്തഘാതകോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ സങ്ഘഭേദകോ ലോഹിതുപ്പാദകോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോതി ഇമേ ഏകാദസ അഭബ്ബപുഗ്ഗലാ നാമ. വിബ്ഭന്താ ഭിക്ഖുനീതി യദാ ഭിക്ഖുനീ വിബ്ഭമിതുകാമാ ഹുത്വാ സേതവത്ഥം വാ കാസായമേവ വാ ഗിഹിനിവാസനാകാരേന നിവാസേതി, തദാ പാരാജികമാപന്നാ നാമ ഹോതി, പുന ഉപസമ്പദം ന ലഭതി, സാ ച പാരാജികാതി അത്ഥോ. മുദുപിട്ഠികോ നാമ കതപരികമ്മായ മുദുകായ പിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. സോ ഏത്താവതാ ന പാരാജികോ, അഥ ഖോ യദാ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അത്തനോ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖമഗ്ഗവച്ചമഗ്ഗേസു അഞ്ഞതരം പവേസേതി, തദാ പാരാജികോ ഹോതി.

൧൭-൧൮. ലമ്ബീതി അങ്ഗജാതസ്സ ദീഘത്താ ഏവം വുത്തോ. സോപി യദാ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അത്തനോ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖേ വാ വച്ചമഗ്ഗേ വാ പവേസേതി, തദാ പാരാജികോ ഹോതി. മുഖേന ഗണ്ഹന്തോതി ഏത്ഥ യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ പരസ്സ സുത്തസ്സ വാ പമത്തസ്സ വാ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖേന ഗണ്ഹാതി, സോ ചാതി അത്ഥോ. തത്ഥേവാതി പരസ്സ അങ്ഗജാതേവാതി അത്ഥോ. യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ പരസ്സ അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ദിസ്വാ അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗേന തസ്സ ഉപരി നിസീദതി, തം അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗം പവേസേതി, സോ ചാതി അത്ഥോ. ഏതേ ചത്താരോ അനുലോമികാ മേഥുനസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. കഥമിതി ചേ? മഗ്ഗേ മഗ്ഗപ്പവേസനസദിസതായ, ന ഉഭിന്നം രാഗവസേന സദിസഭാവൂപഗതാനം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിസദിസതായ. ഇധാഗതാ ചത്താരോതി മേഥുനധമ്മാദിവസേന പാരാജികാ ചത്താരോ ചാതി ഏവം സമോധാനതോ ചതുവീസതി പാരാജികാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാഹ – മാതുഘാതകപിതുഘാതകഅരഹന്തഘാതകാ തതിയപാരാജികം ആപന്നാ, ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ലമ്ബീആദയോ ചത്താരോ പഠമപാരാജികം ആപന്നായേവാതി കത്വാ കുതോ ചതുവീസതീതി? അധിപ്പായോ പനേത്ഥ അത്ഥി, മാതുഘാതകാദയോ ഹി ചത്താരോ ഇധ അനുപസമ്പന്നായേവ അധിപ്പേതാ, ലമ്ബീആദയോ ചത്താരോ കിഞ്ചാപി പഠമപാരാജികേന സങ്ഗഹിതാ, യസ്മാ ഏകേന പരിയായേന മേഥുനധമ്മം അപ്പടിസേവിനോപി ഹോന്തി, തസ്മാ വിസും വുത്താതി. പാരാജികവിനിച്ഛയോ.

പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.