൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ

൪. പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അങ്ഗേസു ന മോക്ഖാധിപ്പായതാ വിയ അമരണാധിപ്പായതാ വത്തബ്ബാതി ചേ? ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? യോ ഭിക്ഖു സയം പഹാരം ദാതുകാമോ, സോ അധിപ്പായേന തസ്സ മരണേ പയോഗവിരഹോവാതി കത്വാ അമരണാധികാരത്താ കേവലം അമരണാധിപ്പായോ ഏവ സോതി താ വിയ താ ന വുത്താ. മോക്ഖാധിപ്പായസ്സ പന കോപോ നത്ഥി, തസ്മാ അനാപത്തീതി വുത്തം.

പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തലമേവ തലസത്തികം. ‘‘പോഥനസമത്ഥട്ഠേന സത്തിക’’ന്തി ഏകേ. യസ്മാ പഹരിതുകാമതായ പഹരതോ പുരിമേന പാചിത്തിയം, കേവലം ഉച്ചാരേതുകാമതായ ഉഗ്ഗിരണമത്തേ കതേ ഇമിനാ പാചിത്തിയം. ഇമിനാ പന വിരജ്ഝിത്വാ പഹാരോ ദിന്നോ, തസ്മാ നപഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ ദുക്കടം. കിമിദം ദുക്കടം പഹാരപച്ചയാ, ഉദാഹു ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാതി? പഹാരപച്ചയാ ഏവ ദുക്കടം, പുരിമം ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി സദുക്കടം പാചിത്തിയം യുജ്ജതി. പുരിമഞ്ഹി ഉഗ്ഗിരണം, പച്ഛാ പഹാരോ. ന ച പച്ഛിമം പഹാരം നിസ്സായ പുരിമം ഉഗ്ഗിരണം അനാപത്തിവത്ഥുകം ഭവിതുമരഹതീതി നോ തക്കോതി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൪൫൬) ആചരിയോ.

തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പരോ കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേതു വാ, മാ വാ, തം അപ്പമാണം. ‘‘കുക്കുച്ചുപാദന’’ന്തി തതിയമങ്ഗം തസ്സ അധിപ്പായവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉപസ്സുതിന്തി യഥാ ഉപകുജ്ഝം ‘‘സമീപകുജ്ഝ’’ന്തി വുച്ചതി, തഥാ ഉപസ്സുതി ‘‘സമീപസ്സുതീ’’തി വേദിതബ്ബാ. യത്ഥ ഠിതോ സുണാതി, തം ഠാനന്തി അത്ഥോ. സുതീതി പനേത്ഥ പരേസം വചനസദ്ദോ ച. സോ ഹി സുയ്യതീതി സുതി നാമ. ഉപസുയ്യതി വാ ഏത്ഥാതി ഉപസ്സുതി. ഓകാസോ ഹി സുതി നാമ. ഇമേസം സുത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘വചന’’ന്തി പാഠസേസോ.

സമുട്ഠാനാദീനി അതീതദ്വയസദിസാനീതി ന ഗഹേതബ്ബാനി. ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം. സിയാ കിരിയം ഗന്ത്വാ സവനേ. സിയാ അകിരിയം ഠിതട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ വദന്താനം അജാനാപനവസേന സമുട്ഠാനതോ. ‘‘സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദന’’ന്തി ലിഖിതം.

ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കമ്മപ്പടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജനകേന പന ചീവരം കരോന്തസ്സ സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനായം (ചൂളവ. ൩൨൮) വുത്തപ്പഭേദാനി സൂചിആദീനി അനപലോകേത്വാപി ദാതബ്ബാനി. തതോ അതിരേകം ദേന്തേന അപലോകനകമ്മം കാതബ്ബം. ഏവം കതം പന അപലോകനം കമ്മലക്ഖണമേവാതി അധിപ്പായോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ കമ്മലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. ഗാമസീമാവിഹാരേസു ഓസാരണാദീനി സങ്ഘകമ്മാനിയേവ ന വട്ടന്തി. വിസ്സജ്ജിയവേഭങ്ഗിയാനി പന വട്ടന്തി. ‘‘സങ്ഘസ്സ സന്തക’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ അവത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ സങ്ഘസ്സ സന്തക’’ന്തി അപലോകേതബ്ബന്തി ച, ‘‘സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദന’’ന്തി പാഠോതി ച ലിഖിതം.

കമ്മപ്പടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സന്നിപാതം അനാഗന്ത്വാ ചേ ഛന്ദം ന ദേതി, അനാപത്തീതി ഏകേ. ദുക്കടന്തി ഏകേ ധമ്മകമ്മന്തരായകരണാധിപ്പായത്താ.

ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അകപ്പിയേന വാതി സുവണ്ണരജതമയമഞ്ചാദിനാ. കപ്പിയമഞ്ചോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോതി ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി ദിന്നം സന്ധായ വുത്തം, തേഹി പന ‘‘വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി വുത്തേ സുവണ്ണരജതമയാദിഅകപ്പിയമഞ്ചാപി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാതി ച, ‘‘അരഞ്ജരോ ബഹുഉദകഗണ്ഹനകോ’’തി ച, ‘‘സങ്ഘികപഅഭോഗേന വാതി സചേ ആരാമികാദയോ പടിസാമേത്വാ പടിദേന്തി, പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി ച, ‘‘കംസലോഹാദിഭാജനം സങ്ഘസ്സ ദിന്നമ്പി പാരിഹാരിയം ന വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) സമന്തപാസാദികായം വുത്തത്താ അത്തനോ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ പടിസാമിതും ന ലഭതീതി ച, ‘‘വേധകോ കായബന്ധനസ്സാതി വദന്തീ’’തി ച, ‘‘ഹിങ്ഗു ഹിങ്ഗുലിഹരിതാലമനോസിലാ അഞ്ജനാനീ’’തി പാഠോതി ച, ‘‘ദാരുമയോ വാ…പേ… അപാദകോപി സമുഗ്ഗോ’’തി പാഠോതി ച, ‘‘ദാരുമയോ തുമ്ബോതി ദാരുമയോ ഉദകതുമ്ബോ’’തി ച, ‘‘ഥമ്ഭതുലാസോപാനഫലകാദീസൂ’’തി ച ലിഖിതം.

ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഏകോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തകസ്സ ദാതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ ദാനം നിവാരേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദാപേതി, അനാപത്തി. തഥാ സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനം കരോന്തസ്സ ദാപേതി, അത്തനോ നിസ്സിതകാ ഇത്ഥന്നാമസ്സ പത്തം ദാതുകാമാ ആപുച്ഛന്തി, ‘‘വിസഭാഗോ ഏസോ, സഭാഗസ്സ ദേഹീ’’തി വദതി. അനാപത്തി അത്തനോ ഭാരഭൂതത്താ. തസ്സ പന ദാതുകാമം അഞ്ഞസ്സ ദാപേതി, ആപത്തി ഏവ. സബ്ബത്ഥ ആപുച്ഛിത്വാ ദാതുകാമം യഥാസുഖം വിചാരേതും ലഭതി.

പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സഹധമ്മികവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.