പാചിത്തിയകണ്ഡം
൪. ഭോജനവഗ്ഗോ
൨. ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ദേവദത്തോ കാലേ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, തപ്പച്ചയാ ഭഗവതാ ‘‘ഗണഭോജനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൦൯) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം. പദഭാജനേ പന ‘‘നിമന്തിതാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി (പാചി. ൨൧൮) നിമന്തനമേവ ഗഹേത്വാ വിഭത്തം. അന്ധകട്ഠകഥായം പന വത്ഥുവസേന വിഞ്ഞത്തിയാ യാചനമ്പി വുത്തന്തി ലിഖിതം. കസ്മാ? പരിവാരേ ഏവ ‘‘ഗണഭോജനം ദ്വീഹാകാരേഹി പസവതി വിഞ്ഞത്തിതോ വാ നിമന്തനതോ വാ’’തി (പരി. ൩൨൨) വുത്തത്താ. തസ്മാ അട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ പാകടത്താ പദഭാജനേ ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘‘ഏകതോ ഗണ്ഹന്തീ’തി ച ഗഹിതഭത്താപി അഞ്ഞേ യാവ ഗണ്ഹന്തി, താവ ചേ തിട്ഠന്തി, ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി ഏവ നാമാ’’തി ച, ‘‘യോ കോചി പബ്ബജിതോതി സഹധമ്മികേസു, തിത്ഥിയേസു വാതി അത്ഥോ’’തി ച, ‘‘സമയാഭാവോതി സത്തന്നം അനാപത്തിസമയാനം അഭാവോ’’തി ച, ‘‘സമയലദ്ധകേന സഹ ചത്താരോ ഹോന്തീ’’തി ച, ‘‘സമയലദ്ധകോ സയമേവ മുച്ചതി, സേസാനം ഗണപൂരകത്താ ആപത്തികരോ ഹോതീ’’തി ച ലിഖിതം.
ഏത്ഥാഹ – ‘‘പടിഗ്ഗഹണമേവ ഹേത്ഥ പമാണ’’ന്തി വുത്തം, അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘ഗണഭോജനം നാമ യത്ഥ ചത്താരോ…പേ… ഭുഞ്ജന്തീ’’തി (പാചി. ൨൧൮) വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – തത്ഥ ‘‘ഭുഞ്ജന്തീ’’തി പടിഗ്ഗഹണനിയമവചനം. ന ഹി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം ഭിക്ഖൂ ഭുഞ്ജന്തീതി.
ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
അഞ്ഞത്ര സമയാതി പന നിമന്തനതോ പസവനതോ ഭോജനാപേക്ഖം പാചിത്തിയന്തി ഏകേ. ഏകോ ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഭത്തം ലഭതി, തമഞ്ഞോ ചൂപാസകോ നിമന്തേത്വാ ഘരേ നിസീദാപേസി, ന ച താവ ഭത്തം സമ്പജ്ജതി. സചേ സോ ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധഭത്തം ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി. കസ്മാതി ചേ? ‘‘പരമ്പരഭോജനം നാമ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന ഭോജനേന നിമന്തിതോ തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ഏതം പരമ്പരഭോജനം നാമാ’’തി (പാചി. ൨൨൭) വുത്തത്താ. പഠമകഥിനസദിസാനി, ഇദം പന കിരിയാകിരിയ’’ന്തി പാഠോ.
പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ദ്വത്തിപത്തപൂരാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി തഥാനീതപൂവേഹി അത്ഥികേന ഉക്കട്ഠപത്തപ്പമാണവസേന ഗഹേതബ്ബാ. ‘‘മാ ഖോ ത്വം ഏത്ഥ പടിഗ്ഗണ്ഹീ’’തി അപാഥേയ്യാദിഅത്ഥായ സജ്ജിതസഞ്ഞായ അതിരേകപ്പടിഗ്ഗഹണേന ആരോചനേ, അസംവിഭാഗേ ച ന മുച്ചതി അചിത്തകത്താ സിക്ഖാപദസ്സ. അഥ ഉഗ്ഗഹിതകം ഗണ്ഹാതി, ന മുച്ചതി ഏവ. അസംവിഭാഗേ പന അനാപത്തി അകപ്പിയത്താ. അചിത്തകതാ പണ്ണത്തിജാനനാഭാവേനേവ, ന വത്ഥുജാനനാഭാവേനാതി ഏകേ. ‘‘ന പാഥേയ്യാദിഅത്ഥായ സജ്ജിതഭാവജാനന’’ന്തി അങ്ഗേസു അവുത്തത്താ സചേ സഞ്ചിച്ച ന വദതി, പാചിത്തിയന്തി പോരാണാ വദന്തി. അതിരേകപ്പടിഗ്ഗഹണന്തി തത്ഥ പഞ്ചമംവ അങ്ഗം വുത്തം, തസ്മാ അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ ന പാചിത്തിയം, കത്തബ്ബാകരണതോ പന ദുക്കടം. അഞ്ഞഥാ കിരിയാകിരിയം ഇദം ആപജ്ജതി. അനിവാരണം, അനാരോചനം വാ ഛട്ഠമങ്ഗം വത്തബ്ബം സിയാ.
കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഠമപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ഭുത്താവീ പവാരണം നാമ പഞ്ചങ്ഗികം. തേസു ‘‘അസനം പഞ്ഞായത്തീ’’തി ഏതേനേവ ‘‘ഭുത്താവീ’’തി ഏതസ്സ സിദ്ധത്താ വിസും അത്ഥസിദ്ധി ന ദിസ്സതി. ദിസ്സതി ചേ, അങ്ഗാനം ഛക്കത്തദസ്സനന്തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൨൩൮-൨൩൯) ലിഖിതം. ‘‘ഭോജനം പഞ്ഞായതീ’’തി അഭിഹടം സന്ധായ വുത്തം.
കോട്ടേത്വാ കതചുണ്ണമ്പീതി പി-കാരേന കുണ്ഡകം സമ്പിണ്ഡേതി. സമപാകഭജ്ജിതാനം പന ആതപസുക്ഖാനം വാ കുണ്ഡകം വാ യേ കേചി തണ്ഡുലാ വാതി ഏത്തകമേവ വുത്തത്താ സമപാകഭജ്ജിതാനം വീഹീനം, വീഹിപലാസാനം വാ തണ്ഡുലചുണ്ണം പവാരേതി. തഥാ ഖരപാകഭജ്ജിതാനം കുണ്ഡകമ്പി പവാരേതി. ഭജ്ജിതസത്തുയോ പിണ്ഡേത്വാ കതോ അപക്കസത്തുമോദകോപി പവാരേതീതി ലിഖിതം. സചേ അവസിട്ഠം നത്ഥി, ന പവാരേതി. കസ്മാ? അസനസങ്ഖാതസ്സ വിപ്പകതഭോജനസ്സ അഭാവതോ.
അകപ്പിയമംസം പന കിഞ്ചാപി പടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠാനേ ഠിതം, ഖാദിയമാനം പന മംസഭാവം ന ജഹാതി, തസ്മാ പവാരേതി. ഭോജനസാലായ ഭുഞ്ജന്തോ ചേ അത്തനോ അപാപുണനകോട്ഠാസം അഭിഹടം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. കാമം പടിക്ഖിപതി, പത്തേ പന ആരാമികാ ആകിരന്തി, തം ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. ഇദഞ്ഹി ബുദ്ധപ്പടികുട്ഠായ അനേസനായ ഉപ്പന്നേയേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. യഥാ ഹി സങ്ഘതോ ലദ്ധം പിണ്ഡം ദുസ്സീലോ ദേതി, തഞ്ചേ പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി, ഏവംസമ്പദമിദന്തി ച, വിഭാഗോ ലജ്ജീ ചേ ദേതി, തം സോ ന അജ്ഝോഹരിതുകാമതായ പടിക്ഖിപതി, പവാരേതീതി ച, ‘‘സമംസരസം സമച്ഛരസ’’ന്തി ആപജ്ജനതോ ‘‘മംസരസ’’ന്തി വുത്തേ പന പടിക്ഖിപതോ ഹോതി, ‘‘മംസസ്സ രസം മംസരസ’’ന്തി അയം വിഗ്ഗഹോ നാധിപ്പേതോതി ച വുത്തം. ഭത്തമിസ്സകം യാഗും ആഹരിത്വാ ‘‘യാഗും ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, ന പവാരേതി. ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ പവാരേതി. കസ്മാ? യേനാപുച്ഛിതോ, തസ്സ അത്ഥിതായ. ഏത്ഥ പന ‘‘യാഗുമിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, തത്ര ചേ യാഗു ബഹുതരാ വാ ഹോതി, സമസമാ വാ. ഭത്തം മന്ദം, ന പവാരേതി. യാഗു ചേ മന്ദാ, ഭത്തം ബഹുതരം, പവാരേതി. ഇദഞ്ച സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തത്താ ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതും. കാരണം പനേത്ഥ ദുദ്ദസം. ‘‘ഭത്തമിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി. തത്ര ഭത്തം ബഹുതരം വാ സമകം വാ അപ്പതരം വാ ഹോതി, പവാരേതി ഏവ. ഭത്തം വാ യാഗും വാ അനാമസിത്വാ ‘‘മിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി. തത്ര ചേ ഭത്തം ബഹുതരം, സമകം വാ ഹോതി, പവാരേതി. അപ്പതരം ന പവാരേതി. തം സബ്ബം വീമംസിതബ്ബന്തി.
ഫലം വാ കന്ദമൂലാദി വാ പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി കപ്പിയം അകതന്തി ഏത്ഥ കപ്പിയം അകാരാപിതേഹി കദലിഫലാദീഹി സദ്ധിം അതിരിത്തം കാരാപേത്വാപി തം കദലിഫലാദിം ഠപേത്വാ അവസേസം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. അമിസ്സകരസത്താ പുന താനി കപ്പിയം കാരാപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഭാജനേ ഠപേത്വാ കാരേത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. കസ്മാ? പുബ്ബേ തേസു വിനയകമ്മസ്സ അനാരുള്ഹത്താതി വദന്തി.
പത്തേ രജം പതിതം അപ്പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി. തസ്മാ പടിഗ്ഗഹേത്വാവ ഭിക്ഖാ ഗണ്ഹിതബ്ബാ. ‘‘അപടിഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹതോ വിനയദുക്കട’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൬൫) വുത്തത്താ ഏതമഞ്ഞേസമ്പി ന വട്ടതീതി വദന്തി. ‘‘തം പന പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏവമേവ. ഇമസ്മിം പന ‘‘അതിരിത്തം കതം അനതിരിത്തകതം ഹോതീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏവമേവ. ഇമസ്മിം പന ‘‘അതിരിത്തം കതം, അനതിരിത്തം കതം ഹോതീ’’തിആദീഹി ഉപപരിക്ഖിത്വാ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി ദീപിതം. അലമേതം സബ്ബന്തി ഇദമ്പി തേ അധികം, ഇതോ അഞ്ഞം ന ലച്ഛസീതി അത്ഥോ.
ആഹാരത്ഥായാതി വികാലേ ഏവാതി ഏകേ. ‘‘പഠമകഥിനസദിസാനി. ഇദം പന കിരിയാകിരിയ’’ന്തി പാഠോ. കായകമ്മം അജ്ഝോഹരണതോ. വചീകമ്മം വാചായ ‘‘അതിരിത്തം കരോഥ, ഭന്തേ’’തി അകാരാപനതോതി വേദിതബ്ബം.
പഠമപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. ദുതിയപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘ഭുത്തസ്മിം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൪൩) മാതികായം വുത്തത്താ ‘‘ഭോജനപരിയോസാനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം, ന അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ.
ദുതിയപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. വികാലഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ജമ്ബുദീപസ്സ കാലേന പരിച്ഛേദോതി ഏവം കിര.
വികാലഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘ദുദ്ധോതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന ഇധ വുത്തത്താ, ‘‘ദുദ്ധോതം പത്തം ധോവിത്വാ പുന
തത്ഥ അച്ഛോദകം വാ ആസിഞ്ചിത്വാ, അങ്ഗുലിയാ വാ ഘംസിത്വാ നിസ്നേഹഭാവോ ജാനിതബ്ബോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൫൩) സമന്തപാസാദികായം വുത്തത്താ ച മത്തികാപത്തസ്സ കപാലേന പീതോ സ്നേഹോ സന്നിധിം കരോതീതി സിദ്ധന്തി ലിഖിതം. സയം പടിഗ്ഗഹേത്വാ അപരിച്ചത്തമേവാതി ഏത്ഥ അപരിച്ചത്തം നാമ അനുപസമ്പന്നാനം നിരപേക്ഖഅപരിച്ചത്തം അവിജഹിതം. ‘‘പടിഗ്ഗഹണന്തി ഏത്ഥ പടിഗ്ഗഹിതഭാവമവിജഹിതമേവ സന്നിധിം ജനേതീ’’തി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ, തം ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാചി. ൨൫൫) പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. തസ്സ പന പുന പടിഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചാഭാവതോ വീമംസിതബ്ബം.
സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘തേസം മംസഞ്ച ഖീരദധീനി ച ഇധ അധിപ്പേതാനീ’’തി ഇദം പാചിത്തിയവത്ഥുപരിച്ഛേദോ, ന പന കപ്പിയഖീരാദിപരിച്ഛേദോ, തസ്മാ യസ്സ കസ്സചി ഖീരാദീനി വട്ടന്തീതി ച, ‘‘മഹാനാമസിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോ’’തി സങ്ഘവസേന പവാരിതേ ഭേസജ്ജത്ഥായ സപ്പിആദിഭേസജ്ജപഞ്ചകം വിഞ്ഞാപേതി ചേ, തത്ഥ ‘‘ന ഭേസജ്ജകരണീയേന ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേതീ’’തി ഏത്ഥ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘തേന പാചിത്തിയ’’ന്തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൨൬൧) ച ലിഖിതം.
പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘സരീരാവയവേനാ’’തി വുത്തത്താ മുഖേന പടിഗ്ഗഹണം അനുഞ്ഞാതം. ‘‘ചിഞ്ചാദിപത്തേസു ഭൂമിയം അത്ഥതേസു ന വട്ടതി, കല്ലഖേത്തേ തത്ഥ വട്ടതീ’’തി ച, ‘‘സാമം ഗഹേത്വാ’’തി ഇമിനാ ന കേവലം സപ്പദട്ഠംയേവ, അഞ്ഞമ്പി ദട്ഠം വിസേസേതി. സാമം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി ച ലിഖിതം.
ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ഭോജനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.
൫. അചേലകവഗ്ഗോ
൧. അചേലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
അചേലകാദയോ യസ്മാ, തിത്ഥിയാവ മതാ ഇധ;
തസ്മാ തിത്ഥിയനാമേന, തികച്ഛേദോ കതോ തതോ.
അതിത്ഥിയസ്സ നഗ്ഗസ്സ, തഥാ തിത്ഥിയലിങ്ഗിനോ;
ഗഹട്ഠസ്സാപി ഭിക്ഖുസ്സ, കപ്പതീതി വിനിച്ഛയോ.
അതിത്ഥിയസ്സ ചിത്തേന, തിത്ഥിയസ്സ ച ലിങ്ഗിനോ;
സോതാപന്നാദിനോ ദാതും, കപ്പതീതീധ നോ മതി.
അചേലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. സഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
അനുപവിസിത്വാ നിസീദനചിത്തേന സചിത്തകതാതി വേദിതബ്ബാ.
സഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪-൫. രഹോപടിച്ഛന്നരഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ചതുത്ഥം പഠമാനിയതേ, പഞ്ചമം ദുതിയാനിയതേ വുത്തനയമേവ. ഇധ പഞ്ചമം ഉപനന്ദസ്സ ചതുത്ഥം ഹോതി.
രഹോപടിച്ഛന്നരഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. ചാരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
സഭത്തോ സമാനോതി നിമന്തനഭത്തോതി പോരാണാ. സന്തം ഭിക്ഖും, അനാപുച്ഛാ, പുരേഭത്തം പച്ഛാഭത്തം, അഞ്ഞത്ര സമയാതി അയമേത്ഥ ചതുബ്ബിധാ അനുപഞ്ഞത്തി. തത്ഥ സമയാ ദ്വേ സമയാ. ഭത്തിയഘരന്തി നിമന്തിതസ്സ ഘരം വാ സലാകാഭത്താദിദായകാനം വാ ഘരം. ‘‘സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനി, ഇദം പന കിരിയാകിരിയ’’ന്തി പാഠോ, ‘‘ഇധ നിമന്തനാ അകപ്പിയനിമന്തനാ’’തി ഏകേ.
പുരേഭത്തഞ്ച പിണ്ഡായ, ചരിത്വാ യദി ഭുഞ്ജതി;
സിയാ പരമ്പരാപത്തി, പച്ഛാഭത്തം ന സാ സിയാ.
പച്ഛാഭത്തഞ്ച ഗമികോ, പുബ്ബഗേഹം യദി ഗച്ഛേ;
ഏകേ ആപത്തിയേവാതി, അനാപത്തീതി ഏകച്ചേ.
കുലന്തരസ്സോക്കമനേ, ആപത്തിമതയോ ഹി തേ;
സമാനഭത്തപച്ചാസാ, ഇതി ആഹു ഇധാപരേ.
മതാ ഗണികഭത്തേന, സമേന്തി നം നിമന്തനേ;
വിസ്സജ്ജനം സമാനന്തി, ഏകേ സമ്മുഖതാപരേ.
സന്നിട്ഠാനത്ഥികേഹേവ, വിചാരേതബ്ബഭേദതോ;
വിഞ്ഞൂ ചാരിത്തമിച്ചേവ, സിക്ഖാപദമിദം വിദൂ. (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൨൯൪);
ചാരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. മഹാനാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
പണീതഭോജനസിക്ഖാപദേ ‘‘മഹാനാമസിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) യം വുത്തം, തസ്സത്ഥോ സങ്ഘവസേന പവാരിതേ ഭേസജ്ജത്ഥായ സപ്പിആദിഭേസജ്ജപഞ്ചകം വിഞ്ഞാപേതി ചേ, ‘‘നഭേസജ്ജേന കരണീയേന ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേതീ’’തി (പാചി. ൩൦൯) വചനേന പാചിത്തിയന്തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൩൧൦) ലിഖിതം. ‘‘തയാ ഇമിനാവ പവാരിതമ്ഹാ, അമ്ഹാകഞ്ച ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച അത്ഥോ’’തി യഥാഭൂതം ആചിക്ഖിത്വാ വിഞ്ഞാപേതും ഗിലാനോവ ലഭതി, ന ഇതരോതി ച, ‘‘അഞ്ഞസ്സ അത്ഥായാ’’തി അസ്സ ഞാതകപ്പവാരിതേ, അത്തനോ വാ ഞാതകപ്പവാരിതേതി അത്ഥോതി ച, ‘‘അപരിയന്തപ്പവാരണായ പവാരിതേ’’തി സങ്ഘവസേന, പുഗ്ഗലവസേന ച പവാരേത്വാ ദായകാ. തസ്മാ ‘‘സങ്ഘപ്പവാരണതാ’’തി വത്വാ ‘‘പുഗ്ഗലപ്പവാരണതാ’’തി ന വുത്തന്തി ച, ‘‘പരിയന്താതിക്കമോ’’തി വചനേന ഗിലാനോ ഗഹിതോ, തസ്മാ ‘‘ഗിലാനാഗിലാനതാ’’തി ന വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ‘‘സങ്ഘപ്പവാരണായ പവാരണതാ’’തി പാഠോതി ച ലിഖിതം, വീമംസിതബ്ബം.
മഹാനാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ഹത്ഥിആദീസു ഏകമേകന്തി അന്തമസോ ഏകപുരിസാരുള്ഹഹത്ഥിമ്പി, ഏകം സരഹത്ഥം പുരിസമ്പി. സമുട്ഠാനാദീനി ഏളകലോമസദിസാനി, ഇദം പന ലോകവജ്ജം, അകുസലചിത്തം തിവേദന’’ന്തി പാഠോ.
ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. സേനാവാസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
കേനചി പലിബുദ്ധസ്സാതി വേരികേന വാ ഇസ്സരേന വാ കേനചി രുദ്ധസ്സ. സേനാപരിക്ഖേപേന വാ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനേന വാ സഞ്ചരണട്ഠാനപരിയന്തേന വാ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാ.
സേനാവാസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
അചേലകവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.
൬. സുരാപാനവഗ്ഗോ
൧. സുരാപാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘സുരാ’’തി വാ ‘‘ന വട്ടതീ’’തി വാ ജാനിത്വാ പിവനേ അകുസലമേവാതി ലിഖിതം. അകുസലചിത്തന്തി യേഭുയ്യേന തം സന്ധായ കിര വുത്തം. അഥ കസ്മാ വിനയട്ഠകഥായം ‘‘അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൨൯) വുത്തന്തി ചേ? സചിത്തകപക്ഖേ അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായാതി.
സുരാപാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. അങ്ഗുലിപതോദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
കായസംസഗ്ഗസങ്ഘാദിസേസാപത്തിഭാവേ സമാനേപി ഭിക്ഖുനിയാപി അനുപസമ്പന്നേപി ദുക്കടം, ഉപസമ്പന്നേ ഏവ പാചിത്തിയന്തി ഏവം പുഗ്ഗലാപേക്ഖം ദസ്സേതും ‘‘അങ്ഗുലിപതോദകേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം. സതി കരണീയേതി ഏത്ഥ പുരിസം സതി കരണീയേ ആമസതോതി അധിപ്പായോ, ന ഇത്ഥിം.
അങ്ഗുലിപതോദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ഹസധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘ചിക്ഖല്ലം വാ’’തി വചനതോ സക്ഖരമ്പി ഖിപനകീളായ കീളതോ ദുക്കടമേവ. ഉപരിഗോപ്ഫകേ പാചിത്തിയം, അഞ്ഞത്ഥ ദുക്കടന്തി പാചിത്തിയവത്ഥുഅത്ഥവസേന ‘‘ഉദകേ ഹസധമ്മേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം.
ഇദം സഞ്ഞാവിമോക്ഖം ചേ, തികപാചിത്തിയം കഥം;
കീളിതംവ അകീളാതി, മിച്ഛാഗാഹേന തം സിയാ.
ഏത്താവതാ കഥം കീളാ, ഇതി കീളായം ഏവായം;
അകീളാസഞ്ഞീ ഹോതേത്ഥ, വിനയത്ഥം സമാദയേ.
ഏകന്താകുസലോ യസ്മാ, കീളായാഭിരതമനോ;
തസ്മാ അകുസലം ചിത്തം, ഏകമേവേത്ഥ ലബ്ഭതീതി. (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൩൩൬);
ഹസധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. അനാദരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
തസ്സ വചനന്തി ‘‘അയം ഉക്ഖിത്തകോ വാ വമ്ഭിതോ വാ ഗരഹിതോ വാ ഇമസ്സ വചനം അകതം ഭവിസ്സതീ’’തി അനാദരിയം കരോതി. ധമ്മന്തി കഥായം ധമ്മോ നസ്സേയ്യ വാ വിനസ്സേയ്യ വാ അന്തരധായേയ്യ വാ, തം വാ അസിക്ഖിതുകാമോ അനാദരിയം കരോതി. ‘‘ലോകവജ്ജം അതിക്കമിത്വാ ‘ഇദം അമ്ഹാകം ആചരിയുഗ്ഗഹോ’തി വദന്തസ്സ ന വട്ടതീ’’തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൩൪൪) ലിഖിതം.
അനാദരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. ജോതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘വിസിബ്ബനാപേക്ഖോ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞസ്സ വട്ടതി, അഞ്ഞേസഞ്ച.
ജോതിനേകമനേകേ വാ, ജാലേന്തി മുനയോ സഹ;
ഏകോ സോപേതി നാനേകോ, അധിപ്പായവിസേസതോ.
ജോതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
മോരക്ഖിമണ്ഡലമങ്ഗുലപിട്ഠീനന്തി ന ഏകന്തതോ, അധികം, ഓരഞ്ചാതി വദന്തി. ഏകകോണേപി വട്ടതി, ഏവം യത്ഥ കത്ഥചി ഏകബിന്ദുപി വട്ടതീതി.
ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. വികപ്പനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനി, ഇദം പന കിരിയാകിരിയ’’ന്തി പാഠോ. ഏത്ഥ പരിഭോഗേന കായകമ്മം. അപച്ചുദ്ധരണേന വചീകമ്മം.
വികപ്പനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. അപനിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
സസൂചികേ സൂചിഘരേ സൂചിഗണനായ ആപത്തിയോതി പോരാണാ.
അപനിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
സുരാപാനവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.
൭. സപ്പാണകവഗ്ഗോ
൧. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
വത്ഥുഗണനായ കമ്മബന്ധഗണനാചേതനാമാരണാനം, ന കമ്മബന്ധഗണനായ ചേതനാമാരണാ. ഏത്ഥ ഏകചേതനായ ബഹുപാണകാ മരന്തീതി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.
സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
സപ്പാണകന്തി പാണകാനം മരണവസേന പാചിത്തിയം, ന സപ്പാണകഉദകപരിഭോഗവസേന പാചിത്തിയം, തസ്മാ ഏവ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. അസുദ്ധചിത്തത്താ പാചിത്തിയം, സുദ്ധചിത്തേ അനാപത്തി. പദീപുജ്ജലനേ വിയ പണ്ണത്തിവജ്ജതാ വുത്താതി ലിഖിതം.
ജലേ പക്ഖിപനം പുബ്ബം, ജലപ്പവേസനം ഇദം;
ഏവം ഉഭിന്നം നാനാത്തം, ഞേയ്യം ഞാണവതാ സദാതി. (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൩൮൭)
സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
അഞ്ഞം ഉപസമ്പാദേതീതി –
ഉപജ്ഝായോ സചേ സാമം, കമ്മവാചഞ്ച സാവേതി;
കമ്മം രുഹതി ഇച്ചേകേ, നേതി വിനയകോവിദോ.
ദുക്കടം വിഹിതം യസ്മാ, ആചരിയസ്സ ഗണസ്സ ച;
തസ്മാ ഭിന്നാവ ആചരിയ-ഉപജ്ഝായാ വിസും ഇധാതി.
ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ഇധ ഏകതോഉപസമ്പന്നാ, സിക്ഖമാനാ, സാമണേരീതി ഇമാ തിസ്സോപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, ഇമാസം പന തിസ്സന്നം സമയോ രക്ഖതി, അയമിമാസം, മാതുഗാമസ്സ ച വിസേസോതി വേദിതബ്ബം.
സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സട്ഠേനാതി ലദ്ധിനാനാസംവാസകം സന്ധായാ’’തി ലിഖിതം. തിചിത്തന്തി ഏത്ഥ വിപാകാബ്യാകതചിത്തേന സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ സചിത്തകത്താ സിക്ഖാപദസ്സ കിരിയാബ്യാകതം സന്ധായ ന യുജ്ജതി.
ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. കണ്ടകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
‘‘അയം സമണുദ്ദേസോ പാരാജികോ ഹോതി. സചേ തം ദിട്ഠിം പടിനിസ്സജ്ജതി, സങ്ഘസ്സ ആരോചേത്വാ സങ്ഘാനുമതിയാ പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തം ന യുത്തം. ദണ്ഡകമ്മനാസനാ ഹി ഇധാധിപ്പേതാ. യദി സോ പാരാജികോ ഹോതി, ലിങ്ഗനാസനാ നാമ സിയാ. ‘‘തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി ച ദിട്ഠി സത്ഥരി അസത്ഥാദിദിട്ഠി ന ഹോതി. സചേ സാ യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, സോ പാരാജികോ ഹോതി, തസ്മിമ്പി ഏവമേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം, സംവരേ അതിട്ഠന്തോ ലിങ്ഗനാസനായ നാസേതബ്ബോതി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൪൨൮) ആചരിയസ്സ തക്കോ.
കണ്ടകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
സപ്പാണകവഗ്ഗോ സത്തമോ.
൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ
൪. പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
അങ്ഗേസു ന മോക്ഖാധിപ്പായതാ വിയ അമരണാധിപ്പായതാ വത്തബ്ബാതി ചേ? ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? യോ ഭിക്ഖു സയം പഹാരം ദാതുകാമോ, സോ അധിപ്പായേന തസ്സ മരണേ പയോഗവിരഹോവാതി കത്വാ അമരണാധികാരത്താ കേവലം അമരണാധിപ്പായോ ഏവ സോതി താ വിയ താ ന വുത്താ. മോക്ഖാധിപ്പായസ്സ പന കോപോ നത്ഥി, തസ്മാ അനാപത്തീതി വുത്തം.
പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
തലമേവ തലസത്തികം. ‘‘പോഥനസമത്ഥട്ഠേന സത്തിക’’ന്തി ഏകേ. യസ്മാ പഹരിതുകാമതായ പഹരതോ പുരിമേന പാചിത്തിയം, കേവലം ഉച്ചാരേതുകാമതായ ഉഗ്ഗിരണമത്തേ കതേ ഇമിനാ പാചിത്തിയം. ഇമിനാ പന വിരജ്ഝിത്വാ പഹാരോ ദിന്നോ, തസ്മാ നപഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ ദുക്കടം. കിമിദം ദുക്കടം പഹാരപച്ചയാ, ഉദാഹു ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാതി? പഹാരപച്ചയാ ഏവ ദുക്കടം, പുരിമം ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി സദുക്കടം പാചിത്തിയം യുജ്ജതി. പുരിമഞ്ഹി ഉഗ്ഗിരണം, പച്ഛാ പഹാരോ. ന ച പച്ഛിമം പഹാരം നിസ്സായ പുരിമം ഉഗ്ഗിരണം അനാപത്തിവത്ഥുകം ഭവിതുമരഹതീതി നോ തക്കോതി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൪൫൬) ആചരിയോ.
തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
പരോ കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേതു വാ, മാ വാ, തം അപ്പമാണം. ‘‘കുക്കുച്ചുപാദന’’ന്തി തതിയമങ്ഗം തസ്സ അധിപ്പായവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.
സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
ഉപസ്സുതിന്തി യഥാ ഉപകുജ്ഝം ‘‘സമീപകുജ്ഝ’’ന്തി വുച്ചതി, തഥാ ഉപസ്സുതി ‘‘സമീപസ്സുതീ’’തി വേദിതബ്ബാ. യത്ഥ ഠിതോ സുണാതി, തം ഠാനന്തി അത്ഥോ. സുതീതി പനേത്ഥ പരേസം വചനസദ്ദോ ച. സോ ഹി സുയ്യതീതി സുതി നാമ. ഉപസുയ്യതി വാ ഏത്ഥാതി ഉപസ്സുതി. ഓകാസോ ഹി സുതി നാമ. ഇമേസം സുത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘വചന’’ന്തി പാഠസേസോ.
സമുട്ഠാനാദീനി അതീതദ്വയസദിസാനീതി ന ഗഹേതബ്ബാനി. ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം. സിയാ കിരിയം ഗന്ത്വാ സവനേ. സിയാ അകിരിയം ഠിതട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ വദന്താനം അജാനാപനവസേന സമുട്ഠാനതോ. ‘‘സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദന’’ന്തി ലിഖിതം.
ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.