൫. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സഞ്ചരണം സഞ്ചരോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചരീ, സഞ്ചരണസീലോതി വാ സഞ്ചരീ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരിത്തം, സഞ്ചരണന്തി അത്ഥോ. തഞ്ച പരതോ ‘‘ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസമതി’’ന്തിആദിവചനതോ ഇത്ഥിപുരിസാനം വേമജ്ഝേതി ആഹ ‘‘ഇത്ഥിപുരിസാനം അന്തരേ സഞ്ചരണഭാവ’’ന്തി. പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണാനീതി ഏത്ഥ പടിഗ്ഗണ്ഹനം നാമ പുരിസേന വാ ഇത്ഥിയാ വാ ഉഭിന്നം മാതാദീഹി വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ഏവം ഭണാഹീ’’തി വുത്തേ തേസം വചനം ‘‘സാധൂ’’തി വാ ‘‘ഹോതൂ’’തി വാ ‘‘ഭണാമീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന വചീഭേദം കത്വാ, സീസകമ്പനാദീഹി വാ സമ്പടിച്ഛനം. വീമംസനം നാമ വുത്തപ്പകാരേന സാസനം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തേസം അവസ്സം ആരോചനകാനം മാതാപിതുഭാതാഭഗിനിആദീനം വാ സന്തികം ഗന്ത്വാ തസ്സ സാസനസ്സ ആരോചനം. പച്ചാഹരണം നാമ തേന ഗന്ത്വാ ആരോചിതേ സാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛതു വാ, മാ വാ, ലജ്ജായ വാ തുണ്ഹീ ഹോതു, പുന ആഗന്ത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തസ്സാ പവത്തിയാ ആരോചനം. ആപജ്ജേയ്യാതി പടിപജ്ജേയ്യ.

ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസമതിം പുരിസസ്സ വാ ഇത്ഥിമതിന്തി ഏത്ഥ ‘‘ആരോചേയ്യാ’’തി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ജായാഭാവേതി ഭരിയാഭാവേ. ജാരഭാവേതി പതിഭാവേ, നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തസ്മാ ഭരിയാഭാവനിമിത്തം പതിഭാവനിമിത്തം, ഭരിയാഭാവഹേതു പതിഭാവഹേതു, ഭരിയാഭാവപച്ചയാ പതിഭാവപച്ചയാ ആരോചേതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ‘‘ജായത്തനേ ആരോചേതീ’’തിആദീസുപി. ‘‘ജായത്തനേ വാ ജാരത്തനേ വാ’’തി ഹി ഇദം യദത്ഥം തം തേസം മതിം ആരോചേതി, തം ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇദാനി പന പദഭാജനിയം (പാരാ. ൩൦൨) വുത്തനയേനാപി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. കിഞ്ചാപി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പദഭാജനിയം വുത്തം, ‘‘ജായത്തനേ വാ ജാരത്തനേ വാ’’തി പന നിദ്ദേസസ്സ ഉഭയലിങ്ഗസാധാരണത്താ പുരിസലിങ്ഗവസേനാപി യോജേത്വാ വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേനാ’’തിആദി. മുഹുത്തികാതി ഗണികാ. ‘‘അന്തമസോ തങ്ഖണികായപീ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേനാ’’തിആദി.

അഞ്ഞത്ര നാലംവചനീയായാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൩൯-൩൪൦) ദേസചാരിത്തവസേന പണ്ണദാനാദിനാ അപരിച്ചത്തം ഠപേത്വാ. സഞ്ചരിത്തവസേന ഭിക്ഖുനാ വചനീയാ ന ഹോതീതി നാലംവചനീയാ, തം ഠപേത്വാതി കേചി. അപ്പേന വാ ബഹുനാ വാ ധനേന കീതാ ധനക്കീതാ. യസ്മാ പന സാ ന കീതമത്തായേവ ഭരിയാ, സംവാസത്ഥായ പന കീതത്താ ഭരിയാ, തസ്മാസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘ധനേന കിണിത്വാ വാസേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തം. ഛന്ദവാസിനീതി ഛന്ദേന അത്തനോ രുചിയാ വസതീതി ഛന്ദവാസിനീ. യസ്മാ പന സാ ന അത്തനോ ഛന്ദമത്തേനേവ ഭരിയാ ഹോതി, പുരിസേന പന സമ്പടിച്ഛിതത്താ, തസ്മാസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘പിയോ പിയം വാസേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തം. ആദിസദ്ദേന ‘‘ഭോഗവാസിനീ, പടവാസിനീ, ഓദപത്തകിനീ, ഓഭടചുമ്ബടാ, ദാസീ ച ഭരിയാ ച, കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച, ധജാഹടാ, മുഹുത്തികാ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) ഇമേസം അട്ഠന്നം ആകാരാനം ഗഹണം. യഥാ ച ‘‘ഛന്ദവാസിനീ’’തിആദീസു അഞ്ഞതരവസേന വദതോ വിസങ്കേതോ നത്ഥി, ഏവം പാളിയം അവുത്തേസുപി ‘‘ഹോഹി കിര ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ, ജായാ, പജാപതി, പുത്തമാതാ, ഘരണീ, ഘരസാമിനീ, ഭത്തരന്ധികാ, സുസ്സൂസികാ, പരിചാരികാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൦൫) ഏവമാദീസു സംവാസപരിദീപകേസു വചനേസു അഞ്ഞതരവസേന വദന്തസ്സാപി വിസങ്കേതോ നത്ഥി, തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ ആപത്തിയേവ.

മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹീതി ഏത്ഥ മാതുരക്ഖിതാ നാമ മാതരാ രക്ഖിതാ, യഥാ പുരിസേന സഹ സംവാസം ന കപ്പേതി, ഏവം മാതരാ രക്ഖിതാതി അത്ഥോ. തേനേവസ്സ പദഭാജനേപി ‘‘മാതാ രക്ഖതി ഗോപേതി, ഇസ്സരിയം കാരേതി, വസം വത്തേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തം. പിതുരക്ഖിതാദീസൂതി ‘‘പിതുരക്ഖിതാ, മാതാപിതുരക്ഖിതാ, ഭാതുരക്ഖിതാ, ഭഗിനിരക്ഖിതാ, ഞാതിരക്ഖിതാ, ഗോത്തരക്ഖിതാ, ധമ്മരക്ഖിതാ, സാരക്ഖാ, സപരിദണ്ഡാ’’തി (പാരാ. ൩൦൩) ഏവം വുത്തേസു പിതുരക്ഖിതാദീസു. യഥാ ച ഏത്ഥ, ഏവം ‘‘പിതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹീ’’തിആദീസുപി നയോ വേദിതബ്ബോ.

സങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ ഗിലാനസ്സ വാ കിച്ചേന ഗച്ഛന്തസ്സാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൦) ഏത്ഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥാഗാരം വാ കിഞ്ചി വാ വിപ്പകതം ഹോതി. തത്ഥ കാരുകാനം ഭത്തവേതനത്ഥായ ഉപാസകോ വാ ഉപാസികായ സന്തികം ഭിക്ഖും പഹിണേയ്യ, ഉപാസികാ വാ ഉപാസകസ്സ, ഏവരൂപേന സങ്ഘകിച്ചേന ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തി. ചേതിയകമ്മേ കരിയമാനേപി ഏസേവ നയോ. ഗിലാനസ്സ ഭേസജ്ജത്ഥായപി ഉപാസകേന വാ ഉപാസികായ സന്തികം, ഉപാസികായ വാ ഉപാസകസ്സ സന്തികം പഹിതസ്സ ഗച്ഛതോ അനാപത്തി.

കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ ‘‘ഇത്ഥീ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ ന പേതീ ന തിരച്ഛാനഗതാ. പുരിസോ നാമ മനുസ്സപുരിസോ, ന യക്ഖോ’’തിആദി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൪൧) നത്ഥി, തഥാപി മനുസ്സജാതികാവ ഇത്ഥിപുരിസാ ഇധ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘തേസം മനുസ്സജാതികതാ’’തി. നനാലംവചനീയതാതി യഥാവുത്തനയേന പരിച്ചത്താ അലംവചനീയാ. നിവാരണത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ അലം-സദ്ദോ. ന അലംവചനീയാ നാലംവചനീയാ, ന നാലംവചനീയാ, തസ്സാ ഭാവോ നനാലംവചനീയതാ, ‘‘അലംവചനീയതാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി.

പണ്ണത്തിന്തി, ഇമം സിക്ഖാപദം. കായവികാരേനാതി സീസുക്ഖിപനാദികായവികാരേന. തഥേവ വീമംസിത്വാ തഥേവ പച്ചാഹരന്തസ്സാതി ഹത്ഥമുദ്ദാദിനാ കായവികാരേന വീമംസിത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ തഥേവ ആരോചേന്തസ്സ. ആഗമിസ്സതീതി തവ സന്തികേ ധമ്മസ്സവനാദിഅത്ഥം ആഗമിസ്സതി. കേനചി വുത്തേതി ആസനസാലാദീസു നിസിന്നസ്സ കേനചി പുരിസേന വുത്തേ. സചേ ഹി ഖീണാസവസ്സ മാതാപിതരോ കുജ്ഝിത്വാ അലംവചനീയാ ഹോന്തി, തഞ്ച ഭിക്ഖും ഘരം ഉപഗതം പിതാ വദതി ‘‘മാതാ തേ, താത, മം മഹല്ലകം ഛഡ്ഡേത്വാ ഞാതികുലം ഗതാ, ഗച്ഛ നം മം ഉപട്ഠാതും പേസേഹീ’’തി. സോ ചേ ഗന്ത്വാ തം വത്വാ പുന പിതുനോ തസ്സാ ആഗമനം വാ അനാഗമനം വാ ആരോചേതി, ഏവം ആരോചേന്തസ്സ തസ്സപി കായവാചതോ സമുട്ഠാതി. തേനാഹ ‘‘പണ്ണത്തിം അജാനന്തസ്സ പനാ’’തിആദി. ഖീണാസവസ്സപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദീപേതി. പിതുവചനേനാതി അത്തനോ പിതുവചനേന. ഗന്ത്വാതി തസ്സാ സമീപം ഗന്ത്വാ. പണ്ണത്തിം, അലംവചനീയഭാവഞ്ചാതി ഉഭയം അജാനന്തസ്സപി കായവാചതോ സമുട്ഠാതി. തദുഭയന്തി പണ്ണത്തിം, അലംവചനീയഭാവഞ്ച. യം പന പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാ ഏതേഹേവ തീഹി നയേഹി സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതോ കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. ഇമാനി തീണി പണ്ണത്തിജാനനചിത്തേന ‘‘സചിത്തകസമുട്ഠാനാനീ’’തി വുത്തം, തം അയുത്തം. ന ഹി പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാപി ‘‘നാലംവചനീയാ’’തി മഞ്ഞമാനസ്സ സചിത്തകേഹി സമുട്ഠാനേഹി ആപത്തി സമുട്ഠാതീതി വത്തും യുജ്ജതി വീതിക്കമചേതനായ അസമ്ഭവതോ.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.