൧൩. കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നഗരസ്സാപി ഗാമവിസേസത്താ ഇധ ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ നഗരമ്പി ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘നഗരമ്പി ഗാമേ അന്തോഗധമേവാ’’തി, വാ-സദ്ദേന വാ അനുത്തവികപ്പത്ഥേന ഗഹണന്തി ഏവം വുത്തം. ഏത്ഥ ച അപാകാരപരിക്ഖേപോ സാപണോ നിഗമോ, സപാകാരാപണം നഗരം, തംതംവിപരീതോ ഗാമോതി ഇമേസം തിണ്ണം വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. കുലാനി ദൂസേതീതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദവസേന ചത്താരി കുലാനി വികാരം ആപാദേതി. ദൂസേന്തോ ച ന അസുചികദ്ദമാദീഹി ദൂസേതി, അഥ ഖോ അത്തനോ ദുപ്പടിപത്തിയാ തേസം പസാദം വിനാസേതി. തേനാഹ ‘‘പുപ്ഫദാനാദീഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹരിത്വാ വാ ഹരാപേത്വാ വാ പക്കോസിത്വാ വാ പക്കോസാപേത്വാ വാ സയം വാ ഉപഗതാനം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൩൬-൪൩൭) യസ്സ കസ്സചി അത്തനോ സന്തകസ്സ പുപ്ഫസ്സ കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ദാനം പുപ്ഫദാനം, തം ആദി യേസം തേ പുപ്ഫദാനാദയോ, തേഹി പുപ്ഫദാനാദീഹി. ആദിസദ്ദേന (പാരാ. ൪൩൭) ഫലദാനചുണ്ണമത്തികാദന്തകട്ഠവേളുവേജ്ജികാജങ്ഘപേസനികാനം ഗഹണം. സദ്ധം വിനാസേന്തോതി തഥാ അകരോന്തേസു അഞ്ഞേസു പേസലേസു ഭിക്ഖൂസു അപ്പസാദം അദസ്സനം ഗമേന്തോ. പുപ്ഫദാനാദീഹി ച തേഹി കതസങ്ഗഹേഹി അഞ്ഞേ പേസലേ തഥാ അകരോന്തേ തേ മനുസ്സാ ഇസ്സന്തി ന അല്ലീയന്തീതി സോ തേസം പസാദം വിനാസേതി നാമാതി ദട്ഠബ്ബം. പാപകാ സമാചാരാതി ബുദ്ധപ്പടികുട്ഠത്താ ലാമകാ സമാചാരാ. തേ പന യസ്മാ കുലസങ്ഗഹത്ഥം മാലാവച്ഛരോപനാദയോ ഇധ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ ‘‘മാലാവച്ഛരോപനാദയോ’’തി വുത്തം. ആരാമാദീനമത്ഥായ പന കപ്പിയവോഹാരാദീഹി രോപാപനാദികം വട്ടതി. തത്ഥ മാലാവച്ഛന്തി തരുണപുപ്ഫരുക്ഖം. തരുണകാ ഹി പുപ്ഫരുക്ഖാപി പുപ്ഫഗച്ഛാപി ‘‘മാലാവച്ഛാ’’ത്വേവ വുച്ചന്തി, തസ്സ രോപനം മാലാവച്ഛരോപനം, തം ആദി യേസം തേ മാലാവച്ഛരോപനാദയോ. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ രോപാപനസിഞ്ചനസിഞ്ചാപനഓചിനനഓചിനാപനഗന്ഥനഗന്ഥാപനാനം ഗഹണം.

മാതികായം ദിസ്സന്തീതി യേ പച്ചക്ഖതോ പസ്സന്തി, തേഹി ദിസ്സന്തി. സുയ്യന്തീതി യേ പരതോ സുണന്തി, തേഹി സോതദ്വാരേന സുത്വാ ഉപധാരീയന്തി. ദുട്ഠാനീതി ദൂസിതാനി. അലം തേ ഇധ വാസേനാതി തവ ഇധ വാസേന അലം, മാ ഇധ തവ വാസോ ഹോതൂതി അത്ഥോ. വാരണത്ഥോ ഹി ഇധ അലം-സദ്ദോ. പബ്ബാജനീയകമ്മകതോതി ചോദേത്വാ സാരേത്വാ ആപത്തിം ആരോപേത്വാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇമേ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൩൪) പദഭാജനേ വുത്തായ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവാചായ കതപബ്ബാജനീയകമ്മോ. യസ്മിഞ്ച വിഹാരേ വസതീതി ഗാമതോ ബഹിവിഹാരമാഹ. നേവ തസ്മിം ഗാമേ…പേ… ചരിതും ലഭതീതി സചേപി ഗാമോ വാ നിഗമോ വാ ദ്വാദസയോജനപരമോ ഹോതി, തിയോജനപരമോ ച വിഹാരോ ഹോതി, നേവ തസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ പിണ്ഡായ ചരിതും ലഭതി, ന വിഹാരേ വസിതും. തസ്മിം വിഹാരേ വസന്തേന സാമന്തഗാമേപി പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബം, സാമന്തവിഹാരേപി വസന്തേന തസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബം. സാമന്തവിഹാരേ വസന്തേന പന സാമന്തഗാമേ ചരിതും വട്ടതി. ആപജ്ജിതബ്ബാ ആപത്തിയോതി കുലസങ്ഗഹത്ഥം അത്തനോ സന്തകദാനേ ദുക്കടം, ഇസ്സരവതായ സങ്ഘസന്തകദാനേ ഥുല്ലച്ചയം, പസയ്ഹ ദാനേ പാരാജികന്തി ഇമാ ആപത്തിയോ. മാതികായം ‘‘പക്കമതാ യസ്മാ’’തി പബ്ബാജനീയകമ്മകതസ്സ വത്തവസേന വുത്തം. ആദിമ്ഹി പന പബ്ബാജനീയകമ്മവസേന ദട്ഠബ്ബം. അസ്സജിപുനബ്ബസുകേതി അസ്സജിഞ്ചേവ പുനബ്ബസുകഞ്ച.

കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘാദിസേസനിഗമനവണ്ണനാ

പഠമാപത്തികാതി അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഠമം ആപത്തി ഏതേസന്തി പഠമാപത്തികാ’’തി. വീതിക്കമനക്ഖണേയേവാതി വത്ഥുവീതിക്കമനക്ഖണേയേവ. ഏവ-കാരേന സമനുഭാസനകമ്മക്ഖണം പടിക്ഖിപതി. അഹസ്സ യത്തകോ പരിച്ഛേദോ യാവതീഹം. തേനാഹ ‘‘യത്തകാനി അഹാനീ’’തി. അഹാനീതി ച ദിവസാനീതി അത്ഥോ.

വത്ഥുവസേന വാതി അസുചിമോചനാദിവീതിക്കമമത്തവസേന വാ. ഇദന്തി ഇദം വീതിക്കമം. നാമമത്തവസേന വാ അയം ഇത്ഥന്നാമാ ആപത്തീതി ‘‘അയം സങ്ഘാദിസേസോ നാമ ആപത്തീ’’തി ഏവം വിനാ വത്ഥും നാമവസേന വാ. മത്തസദ്ദേന ചേത്ഥ വത്ഥും പടിക്ഖിപതി. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘നാമഗോത്തവസേന വാ’’തി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമാ ആപത്തീ’’തി വുത്തത്താ. ഇദാനി നം കസ്സചി ന ആരോചേസ്സാമീതി സമ്ബന്ധോ. ധുരം നിക്ഖിപിത്വാതി ആരോചനേ ഉസ്സാഹം ഠപേത്വാ. ന കേവലം വത്ഥുനാമവസേനേവ ആപത്തിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേന്തസ്സേവ, അഥ ഖോ യോപി ഏവം അജാനന്തോ കേവലം ‘‘ആപത്തിം ഛാദേമീ’’തി ആപത്തിസഞ്ഞായ ഛാദേതി, തസ്സപി ഛന്നാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. സചേ പനേത്ഥ അനാപത്തിസഞ്ഞീ വാ ഹോതി, അഞ്ഞാപത്തിക്ഖന്ധസഞ്ഞീ വാ വേമതികോ വാ ഹുത്വാ ‘‘ന ദാനി നം കസ്സചി ആരോചേസ്സാമീ’’തി ഏവം ഛാദേതുകാമോവ ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതീതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. അനാപത്തി പന ആപത്തിസഞ്ഞായപി അനാപത്തിസഞ്ഞായപി ഛാദേന്തേന അച്ഛാദിതാവ ഹോതി. ലഹുകം വാ ‘‘ഗരുകാ’’തി ഗരുകം വാ ‘‘ലഹുകാ’’തി ഛാദേതി, അലജ്ജിപക്ഖേ തിട്ഠതി, ആപത്തി പന അച്ഛന്നാ ഹോതി. ഗരുകം ‘‘ലഹുകാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ദേസേതി, നേവ ദേസിതാ ഹോതി നച്ഛന്നാ.

പകതോ സഭാവഭൂതോ അത്താ അസ്സാതി പകതത്തോ, ന കമ്മേഹി വികതത്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അനുക്ഖിത്തോ സമാനസംവാസകോ’’തി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ന ദാനി നം കസ്സചി ആരോചേസ്സാമീ’’തിആദിനാ വുത്തനേവ നയേന. അഥ ‘‘മയ്ഹം സങ്ഘേന കമ്മം കത’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) അപകതത്തസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. അപകതത്തേന പന പകതത്തസഞ്ഞിനാ വാ പകതത്തേന അപകതത്തസഞ്ഞിനാ വാ ഛാദിതാപി അച്ഛന്നാവ ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ആപജ്ജതി ഗരുകം സാവസേസം;

ഛാദേതി അനാദരിയം പടിച്ച;

ന ഭിക്ഖുനീ നോ ച ഫുസേയ്യ വജ്ജം;

പഞ്ഹാമേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൧);

അയഞ്ഹി പഞ്ഹോ ഉക്ഖിത്തകേന കഥിതോ.

ദസസു അന്തരായേസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. സചേ പന യോ ഭീരുകജാതികതായ അന്ധകാരേ അമനുസ്സചണ്ഡമിഗഭയേന അന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. യസ്സപി പബ്ബതവിഹാരേ വസന്തസ്സ കന്ദരം വാ നദിം വാ അതിക്കമിത്വാ ആരോചേതബ്ബം ഹോതി, അന്തരാമഗ്ഗേ ച ചണ്ഡവാളഅമനുസ്സാദിഭയം അത്ഥി, മഗ്ഗേ അജഗരാ നിപജ്ജന്തി, നദീ പൂരാ ഹോതി, ഏതസ്മിം സതിയേവ അന്തരായേ അന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. അന്തരായികസ്സ പന അന്തരായികസഞ്ഞായ വാ അനന്തരായികസഞ്ഞായ വാ ഛാദയതോ അച്ഛന്നാവ.

ഭിക്ഖുനോതി സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ. സചസ്സ മുഖേ അപ്പമത്തകോ ഗണ്ഡോ വാ ഹോതി, ഹനുകവാതോ വാ വിജ്ഝതി, ദന്തോ വാ രുജ്ജതി, ഭിക്ഖാ വാ മന്ദാ ലദ്ധാ ഹോതി, താവതകേന പന നേവ വത്തും ന സക്കോതി, ന ഗന്തും. അപിച ഖോ ‘‘ന സക്കോമീ’’തി സഞ്ഞീ ഹോതി, അയം പഹു ഹുത്വാ അപ്പഹുസഞ്ഞീ നാമ. ഇമിനാ ഛാദിതാപി അച്ഛാദിതാ. അപ്പഹുനാ പന വത്തും വാ ഗന്തും വാ അസമത്ഥേന പഹുസഞ്ഞിനാ വാ അപ്പഹുസഞ്ഞിനാ വാ ഛാദിതാപി അച്ഛാദിതാവ.

ഇദം ഉത്താനമേവാതി ഇദം അങ്ഗദ്വയം ഉത്താനത്ഥമേവ. സചേ പന ‘‘ഛാദേസ്സാമീ’’തി ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ പുരേഭത്തേ വാ പച്ഛാഭത്തേ വാ പഠമയാമാദീസു വാ ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമതി, അന്തോഅരുണേയേവ ആരോചേതി, അയം ഛാദേതുകാമോ ന ഛാദേതി നാമ.

യസ്സ പന അഭിക്ഖുകേ ഠാനേ വസന്തസ്സ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമനം ആഗമേന്തസ്സ വാ, സഭാഗസ്സ സന്തികം വാ ഗച്ഛന്തസ്സ അഡ്ഢമാസോപി മാസോപി അതിക്കമതി, അയം നച്ഛാദേതുകാമോ ഛാദേതി നാമ. അയമ്പി അച്ഛന്നാവ ഹോതി.

യോ പന ആപന്നമത്തോവ അഗ്ഗിം അക്കന്തപുരിസോ വിയ സഹസാ അപക്കമിത്വാ സഭാഗട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആവി കരോതി, അയം നച്ഛാദേതുകാമോവ ന ഛാദേതി നാമ. സഭാഗമത്തമേവ പമാണന്തി അവേരിസഭാഗമത്തമേവ പമാണം. അവേരിസഭാഗസ്സ ഹി സന്തികേ ആരോചേതബ്ബം. യോ പന വിസഭാഗോ ഹോതി സുത്വാ പകാസേതുകാമോ, ഏവരൂപസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സപി സന്തികേ ന ആരോചേതബ്ബാ. തത്ഥ പുരേഭത്തം ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതു, പച്ഛാഭത്തം വാ ദിവാ വാ രത്തിം വാ, യാവ അരുണം ന ഉഗ്ഗച്ഛതി, താവ ആരോചേതബ്ബം. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, പടിച്ഛാദനപച്ചയാ ച ദുക്കടം ആപജ്ജതി. സങ്ഖേപതോതി സമാസതോ. വിത്ഥാരതോ പന സമന്തപാസാദികായം വുത്തോതി അധിപ്പായോ.

അകാമാ പരിവത്ഥബ്ബന്തി അപ്പടികമ്മകതായ ആപത്തിയാ സഗ്ഗമോക്ഖാവരണഭാവതോ അനിച്ഛന്തേനാപി പരിവസിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന കാമേനാ’’തിആദി. പരിവാസം സമാദായാതി പരിവാസവത്തം സങ്ഘമജ്ഝേ സമാദിയിത്വാ. യദിപി ചതുബ്ബിധോ പരിവാസോ അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ, പടിച്ഛന്നപരിവാസോ, സുദ്ധന്തപരിവാസോ, സമോധാനപരിവാസോതി, തഥാപി അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ ഇധ ന അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘തത്ഥ പടിച്ഛന്ന…പേ… തിവിധോ പരിവാസോ’’തി. തത്ഥാതി തസ്മിം വാക്യേ. പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ സതി ദാതബ്ബോ പരിവാസോ പടിച്ഛന്നവിസയതായ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ. സുദ്ധന്തതോ പട്ഠായ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ. സമോദഹിത്വാ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ സമോധാനപരിവാസോ.

ഇദാനി തേ തിവിധേയേവ പരിവാസേ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ഹീതി യസ്മാ. ഏകാഹം പടിച്ഛന്നാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നാ. വുത്തനയേനാതി ‘‘ആപത്തി ച ഹോതീ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നന്തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ‘‘ഇതി വാ, ഇതി ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൩, ൧൯൭) വിയ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസട്ഠിയാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം യാചാമീ’’തി ഇമം പാളിസേസം (ചൂളവ. ൧൦൨) സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം പരിവാസം യാചാപേത്വാതി ഏവം യാവതതിയം യാചാപേത്വാ. ഖന്ധകേ ആഗതനയേനാതി സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൯൭ ആദയോ) ആഗതനയേന. തതോതി പക്ഖതോ പട്ഠായ. അതിരേകപക്ഖപ്പടിച്ഛന്നന്തി പക്ഖസ്സ അതിരേകോ അതിരേകപക്ഖോ, തം പടിച്ഛന്നന്തി അത്ഥോ. തതോതി തിംസതിമദിവസതോ പട്ഠായ. മാസപ്പടിച്ഛന്നന്തി സത്താനം ആയും മിനന്തോ വിയ സിയതി അന്തം കരോതീതി മാസോ, തിംസരത്തിന്ദിവോ, തം പടിച്ഛന്നന്തി അത്ഥോ. സംവച്ഛരേ പുണ്ണേതി തം തം സത്തം, ധമ്മപ്പവത്തിഞ്ച സങ്ഗമ്മ വദന്തോ വിയ സരതി പവത്തതീതി സംവച്ഛരോ, ദ്വാദസ മാസാ, തസ്മിം പരിപുണ്ണേ.

വത്ഥുകിത്തനവസേന വാതി നാമേന സഹ വത്ഥുകിത്തനവസേന വാതി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി ഉപരി ‘‘നാമമത്തവസേന വാ’’തി മത്തഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നാമമത്തവസേനാതി വത്ഥുകിത്തനം വിനാ കേവലം നാമസ്സേവ വസേന. തസ്മാതി യസ്മാ ദുവിധേ നാമേ ‘‘ആപത്തീ’’തി സബ്ബസാധാരണം നാമം, തസ്മാ. സുക്കവിസ്സട്ഠീതി സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമായം. ഇതിസദ്ദോ ഹേത്ഥ വചനീയത്ഥം നിദസ്സേതി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠീ’’തി കായസംസഗ്ഗാദീനമ്പി വത്ഥുആദിഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ചാതി വീതിക്കമത്താ വത്ഥു ചേവ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ ഗോത്തഞ്ച. ഗം തായതീതി ഗോത്തം, സജാതിതോ അഞ്ഞത്ഥ കായസംസഗ്ഗാദീസു ഗന്തും അദത്വാ ബുദ്ധിം, വചനഞ്ച രക്ഖതീതി അത്ഥോ. സങ്ഘാദിസേസോതി സങ്ഘാദിസേസോ നാമായം. ഏത്ഥ പന ഇതിസദ്ദോ വചനവചനീയസമുദായം നിദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ചാ’’തി, സജാതിസാധാരണനാമത്താ നാമഞ്ചേവ തേന തേന വീതിക്കമേനാപജ്ജിതബ്ബത്താ ആപത്തി ചാതി അത്ഥോ. ഇദമ്പി നിദസ്സനമത്തമേവ ‘‘ആപത്തിയോ’’തി ഇമസ്സാപി നാമാദിഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ഇതിസദ്ദോ വാ ആദിഅത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കായസംസഗ്ഗന്തിആദിവചനേനാപീ’’തിആദികമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതി.

തയിദം കമ്മവാചായ കേന വചനേന ഗഹിതന്തി അനുയോഗം സന്ധായ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ആപത്തീ’’തി സബ്ബസാധാരണനാമത്താ, വീതിക്കമേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ച നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആപത്തിയോതി വചനേനാപീ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഇദം പരിവാസാദിവിനയകമ്മം വത്ഥുവസേന, ഗോത്തവസേന, നാമവസേന, ആപത്തിവസേന ച കാതും വട്ടതിയേവ, തസ്മാ. ഏതേസൂതി വത്ഥുആദീസു, സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീസു വാ. വത്തം സമാദാതബ്ബന്തി യഥാവുത്തേസു ദ്വീസു പദേസു ഏകേനപി സമാദാതബ്ബം. ദ്വീഹി പന സുസമാദിന്നംയേവ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘സമാദാനേപി ഏസേവ നയോ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ).

ആരോചേത്വാതി –

‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നം, സോഹം സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം അദാസി, സോഹം പരിവസാമി, വേദയാമഹം, ഭന്തേ, ‘വേദയതീ’തി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) –

ഏവമാദിനാ തം തം യോജനാനുരൂപം ആരോചേത്വാ. ഇമഞ്ച പനത്ഥം ഗഹേത്വാ യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതിയേവ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨). ‘‘പുന ആഗതാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേന്തേനാ’’തി ഇദം ആഗന്തുകം ഭിക്ഖും സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ച ഏകസ്സ ആരോചേന്തേന അവസാനേ ‘‘വേദയതീതി മം ആയസ്മാ ധാരേതു’’, ദ്വിന്നം ‘‘ആയസ്മന്താ ധാരേന്തു’’, തിണ്ണം ‘‘ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’’തി വത്തബ്ബം. വത്തഭേദഞ്ച രത്തിച്ഛേദഞ്ച അകത്വാതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ സാദിതബ്ബം പകതത്താനം ഭിക്ഖൂനം അഭിവാദനം പച്ചുപട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൭൫) പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ യാനി ചതുനവുതി വത്താനി വുത്താനി, തേസം ഭേദഞ്ച, യോ ച ‘‘തയോ ഖോ, ഉപാലി, പാരിവാസികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ വിപ്പവാസോ അനാരോചനാ’’തി (ചൂളവ. ൮൩) രത്തിച്ഛേദോ വുത്തോ, തഞ്ച അകത്വാ.

അയം ഹേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – സചേ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) ആഗന്തുകാ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ വാ അവിസ്സമിത്വാ ഏവ വാ വിഹാരമജ്ഝേന ഗച്ഛന്തി, തേസമ്പി ആരോചേതബ്ബം. സചേ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛന്തി, അയഞ്ച ഗതകാലേ ജാനാതി, ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. യേപി അന്തോവിഹാരം അപ്പവിസിത്വാ ഉപചാരസീമം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, അയഞ്ച നേസം ഛത്തസദ്ദം വാ ഉക്കാസിതസദ്ദം വാ ഖിപിതസദ്ദം വാ സുത്വാവ ആഗന്തുകഭാവം ജാനാതി, ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. ഗതകാലേ ജാനന്തേനാപി അനുബന്ധിത്വാ ആരോചേതബ്ബമേവ. സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. യോപി രത്തിംയേവ ആഗന്ത്വാ രത്തിംയേവ ഗച്ഛതി, സോപിസ്സ രത്തിച്ഛേദം കരോതി. അഞ്ഞാതത്താ പന വത്തഭേദദുക്കടം നത്ഥി. സചേ അജാനിത്വാവ അബ്ഭാനം കരോതി, അകതമേവ ഹോതീതി കുരുന്ദിയം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) വുത്തം. തസ്മാ അധികാ രത്തിയോ ഗഹേത്വാ കാതബ്ബം. അയം അപണ്ണകപ്പടിപദാ.

നദിആദീസു നാവായ ഗച്ഛന്തമ്പി പരതീരേ ഠിതമ്പി ആകാസേ ഗച്ഛന്തമ്പി പബ്ബതതലഅരഞ്ഞാദീസു ദൂരേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സചേ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വവത്ഥാനം അത്ഥി, നാവാദീഹി വാ ഗന്ത്വാ, മഹാസദ്ദം കത്വാ വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ വാ ആരോചേതബ്ബം, അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേ വായമന്തോപി സമ്പാപുണിതും വാ സാവേതും വാ ന സക്കോതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം.

അഞ്ഞം കഞ്ചി വിഹാരം ഗതേനപി ഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബമേവ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬). സചേ സബ്ബേ ഏകട്ഠാനേ ഠിതേ പസ്സതി, ഏകട്ഠാനേ ഠിതേനേവ ആരോചേതബ്ബം. അഥ രുക്ഖമൂലാദീസു വിസും വിസും ഠിതാ ഹോന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സഞ്ചിച്ച അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ച ഹോതി, വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം. അഥ വിചിനന്തോ ഏകച്ചേ ന പസ്സതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന ച വത്തഭേദദുക്കടം. സഞ്ചിച്ച അനാരോചേന്തസ്സ പന രത്തിച്ഛേദോ ചേവ ഹോതി, വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം.

തത്ഥേവാതി മാളകസീമായമേവ. മാളകതോ പന ഭിക്ഖൂസു നിക്ഖന്തേസു ഏകസ്സപി സന്തികേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭). മാളകതോ നിക്ഖമിത്വാ സതിം പടിലഭന്തേന സഹ ഗച്ഛന്തസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ സന്തികേ’’തി. സചേ സോപി പക്കന്തോ, അഞ്ഞസ്സ യസ്സ മാളകേ നാരോചിതം, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. പകതത്തട്ഠാനേതി സങ്ഘകമ്മാനം അരഹട്ഠാനേ. ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൯൭) ഭിക്ഖൂനം സജ്ഝായനസദ്ദസവനൂപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം. മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മാതി മഗ്ഗപ്പടിപന്നഭിക്ഖൂനം ഉപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം. ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേതി ദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം. വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേതബ്ബന്തി വുത്തനയേനേവ വത്തം സമാദിയിത്വാ പരിവാസോ ആരോചേതബ്ബോ. ‘‘ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി പന സാമഞ്ഞേന വുത്തം. ആരോചേന്തേന ച സചേ നവകതരോ ഹോതി, ‘‘ആവുസോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ വുഡ്ഢതരോ, ‘‘ഭന്തേ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ കോചി ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന തം ഠാനം ആഗച്ഛതി. സചേ ഏസ നം പസ്സതി, സദ്ദം വാ തസ്സ സുണാതി, ആരോചേതബ്ബം. അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദോ ച. തേനാഹ ‘‘യമ്പി അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പസ്സതി, തസ്സാപി ആരോചേതബ്ബമേവാ’’തി. അഥ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവ, വത്തഭേദോ പന നത്ഥി. ഉട്ഠിതേതി ഉഗ്ഗതേ. യം സബ്ബപഠമം ഭിക്ഖുന്തി വിഹാരതോ നിക്ഖമന്തം വാ ആഗന്തുകം വാ സബ്ബപഠമം യം അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പസ്സതി. തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി അനാരോചേന്തസ്സ ദുക്കടം സിയാ, തം സന്ധായ വുത്തം, ന തു രത്തിച്ഛേദം സന്ധായ. ഇതരഥാ ഹി ‘‘വിഹാരസീമാപരിയാപന്നാനം സബ്ബേസം ആരോചേത്വാ’’തി വദേയ്യ. യാവ രത്തിയോ പൂരേന്തീതി യത്തകാ രത്തിയോ ആപത്തി പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, തത്തകാ രത്തിയോ യാവ പൂരേന്തി, താവ പരിവത്ഥബ്ബം. സമന്തപാസാദികായം പന ‘‘ഏവം യത്തകാനി ദിവസാനി ആപത്തി പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, തത്തകാനി, തതോ അധികതരാനി വാ കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥായ പരിവസിത്വാ’’തി വുത്തം. വിത്ഥാരോതി പപഞ്ചോ.

ഇതരേസു പന ദ്വീസൂതി സുദ്ധന്തപരിവാസോ, സമോധാനപരിവാസോതി ദ്വിന്നം മജ്ഝേ. ഖന്ധകേതി സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൫൬ ആദയോ). ചൂളസുദ്ധന്തോ മഹാസുദ്ധന്തോതി ഏത്ഥ യോ ഉപസമ്പദതോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൪൨) പട്ഠായ അനുലോമക്കമേന വാ ആരോചിതദിവസതോ പട്ഠായ പടിലോമക്കമേന വാ ‘‘അസുകഞ്ച അസുകഞ്ച ദിവസം വാ പക്ഖം വാ മാസം വാ സംവച്ഛരം വാ തവ സുദ്ധഭാവം ജാനാസീ’’തി പുച്ഛിയമാനോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനാമി, ഏത്തകം നാമ കാലം അഹം സുദ്ധോ’’തി വദതി, തസ്സ ദിന്നോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ ‘‘ചൂളസുദ്ധന്തോ’’തി വുച്ചതി.

തം ഗഹേത്വാ പരിവസന്തേന യത്തകം കാലം അത്തനോ സുദ്ധഭാവം ജാനാതി, തത്തകം അപനേത്വാ അവസേസം മാസം വാ ദ്വേമാസം വാ പരിവസിതബ്ബം. സചേ ‘‘മാസമത്തം അസുദ്ധോമ്ഹീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പരിവാസം അഗ്ഗഹേസി, പരിവസന്തോ ച പുന അഞ്ഞം മാസം സരതി, തമ്പി മാസം പരിവസിതബ്ബമേവ, പുന പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥി. അഥ ‘‘ദ്വേമാസം അസുദ്ധോമ്ഹീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ അഗ്ഗഹേസി, പരിവസന്തോ ച ‘‘മാസമത്തമേവാഹം അസുദ്ധോമ്ഹീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കരോതി, മാസമേവ പരിവസിതബ്ബം, പുന പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥി. അയഞ്ഹി സുദ്ധന്തപരിവാസോ ഉദ്ധമ്പി ആരോഹതി, ഹേട്ഠാപി ഓരോഹതി, ഇദമസ്സ ലക്ഖണം.

യോ പന യഥാവുത്തേന അനുലോമപ്പടിലോമവസേന പുച്ഛിയമാനോപി രത്തിപരിയന്തം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ന ജാനാതി നസ്സരതി, രത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ വാ ഹോതി, തസ്സ ദിന്നോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ ‘‘മഹാസുദ്ധന്തോ’’തി വുച്ചതി. തം ഗഹേത്വാ ഗഹിതദിവസതോ യാവ ഉപസമ്പദദിവസോ, താവ രത്തിയോ ഗണേത്വാ പരിവസിതബ്ബം. അയം ഉദ്ധം നാരോഹതി, ഹേട്ഠാ പന ഓരോഹതി. തസ്മാ സചേ പരിവസന്തോ രത്തിപരിച്ഛേദേ സന്നിട്ഠാനം കരോതി ‘‘മാസോ വാ സംവച്ഛരോ വാ മയ്ഹം ആപന്നസ്സാ’’തി, മാസം വാ സംവച്ഛരം വാ പരിവസിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ‘‘ഏത്തകം കാലം അഹം സുദ്ധോ’’തി വദന്തസ്സ ചൂളസുദ്ധന്തോ ദീയതി, തഥാപി നിയമേനേവ ജാനനാഭാവാ ‘‘ദുവിധോപി ചേസ…പേ… ദാതബ്ബോ’’തി വുത്തം. തസ്സ ദാനവിധി ഖന്ധകേ ആഗതോതി തസ്സ ദുവിധസ്സാപി സുദ്ധന്തസ്സ ദാനവിധി ‘‘തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏവമസ്സ വചനീയോ’’തിആദിനാ സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൫൬) ആഗതോ. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ഏസ നയോ വിനിച്ഛയകഥാ പന വിത്ഥാരതോ സമന്തപാസാദികായം വുത്താതി ഏത്ഥാപി.

ഓധുനിത്വാ അവധുയ പഹായ സമോധാനോ ഓധാനസമോധാനോ. ചിരപ്പടിച്ഛന്നാനം അഗ്ഘേന സമോധാനോ അഗ്ഘസമോധാനോ. മിസ്സകാനം സമോധാനോ മിസ്സകസമോധാനോ. ഇദാനി തം തിവിധമ്പി സമോധാനപരിവാസം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തസ്സാതി യോ പരിവാസം ഗഹേത്വാ അനിക്ഖിത്തവത്തോ ഹുത്വാ പരിവസന്തോ അപരിനിട്ഠിതേയേവ പരിവാസേ അന്തരാ വേമജ്ഝേ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ. പരിവുത്ഥദിവസേതി ലക്ഖണവചനമേതം, തേന ‘‘മാനത്തചിണ്ണദിവസേ ചാ’’തിപി വുത്തമേവ ഹോതി. മക്ഖേത്വാതി ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന മൂലായ പടികസ്സനവസേന മക്ഖേത്വാ. സമോദഹിത്വാതി മൂലാപത്തിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ, പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ. ദാതബ്ബപരിവാസോതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന ദാതബ്ബപരിവാസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസം ഗഹേത്വാ പരിവസന്തോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൪൩) വാ മാനത്താരഹോ വാ മാനത്തം ചരന്തോ വാ അബ്ഭാനാരഹോ വാ അനിക്ഖിത്തവത്തോ അഞ്ഞം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പുരിമാപത്തിയാ സമാ വാ ഊനതരാ വാ രത്തിയോ പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ മൂലായ പടികസ്സനേന തേ പരിവുത്ഥദിവസേ ച മാനത്തചിണ്ണദിവസേ ച സബ്ബേ ഓധുനിത്വാ അദിവസേ കത്വാ പച്ഛാ ആപന്നാപത്തിം മൂലാപത്തിയം സമോധായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോതി.

സചേ പന അന്തരാപത്തി മൂലാപത്തിതോ അതിരേകപ്പടിച്ഛന്നാ ഹോതി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨), തം മൂലാപത്തിം കത്വാ തത്ഥ ഇതരം സമോധായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. സചേ പന അന്തരാപത്തി അപ്പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, മൂലായ പടികസ്സനം അകത്വാ പുബ്ബേ ഗഹിതപരിവാസേനേവ പരിവസിതബ്ബം.

യാ ഏകാ വാ…പേ… സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നായോതി യാ ഏകാ വാ ആപത്തി സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നാ, യാ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ സമ്ബഹുലാ വാ ആപത്തിയോ സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നായോതി അത്ഥോ. താസന്തി സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നാനം ആപത്തീനം. ദാനവിധി പനസ്സ ഖന്ധകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

യസ്സ പന സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാ, അപരമ്പി സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാ, അപരമ്പി സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാതി ഏവം ദസക്ഖത്തും കത്വാ ആപത്തിസഹസ്സം ദിവസസതപടിച്ഛന്നം ഹോതി, തേന കിം കാതബ്ബന്തി? സബ്ബം സമോദഹിത്വാ ദസ ദിവസേ പരിവസിതബ്ബം. ഏവം ഏകേനേവ ദസാഹേന ദിവസസതമ്പി പരിവസിതമേവ ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദസസതം രത്തിസതം, ആപത്തിയോ ഛാദയിത്വാന;

ദസ രത്തിയോ വസിത്വാന, മുച്ചേയ്യ പാരിവാസികോ’’തി. (പരി. ൪൭൭);

അയം അഗ്ഘസമോധാനോ നാമ.

ഇദാനി മിസ്സകസമോധാനം നിദ്ദിസിതും ‘‘മിസ്സകസമോധാനോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം നയോ –

‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകം സുക്കവിസ്സട്ഠിം, ഏകം കായസംസഗ്ഗം, ഏകം ദുട്ഠുല്ലവാചം, ഏകം അത്തകാമം, ഏകം സഞ്ചരിത്തം, ഏകം കുടികാരകം, ഏകം വിഹാരകാരകം, ഏകം ദുട്ഠദോസം, ഏകം അഞ്ഞഭാഗിയം, ഏകം സങ്ഘഭേദം, ഏകം ഭേദാനുവത്തകം, ഏകം ദുബ്ബചം, ഏകം കുലദൂസകം, സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം താസം ആപത്തീനം സമോധാനപരിവാസം യാചാമീ’’തി –

തിക്ഖത്തും യാചാപേത്വാ തദനുരൂപായ കമ്മവാചായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ‘‘സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം നാനാവത്ഥുകായോ’’തിപി ‘‘സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജി’’ന്തിപി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തനയേന വത്ഥുവസേനപി ഗോത്തവസേനപി നാമവസേനപി ആപത്തിവസേനപി യോജേത്വാ കമ്മവാചം കാതും വട്ഠതിയേവാതി. അയം മിസ്സകസമോധാനോ. സബ്ബപരിവാസകമ്മവാചാവസാനേ പന നിക്ഖിത്താനിക്ഖിത്തവത്താദികഥാ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. തിവിധേപി സമോധാനപരിവാസേ അത്ഥമത്തസ്സേവ വുത്തത്താ, വിനിച്ഛയാദീനം വാ അനാമട്ഠത്താ ‘‘അയം തിവിധേപി സമോധാനപരിവാസേ സങ്ഖേപകഥാ’’തി വുത്തം. മഹാവിസയത്താ സമോധാനവിചാരണായ സാ നിരവസേസാ കുതോ ലദ്ധബ്ബാതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരോ’’തിആദി.

ഛാരത്തന്തി രാ സദ്ദോ തീയതി ഛിജ്ജതി ഏത്ഥാതി രത്തി, സത്താനം സദ്ദസ്സ വൂപസമനകാലോതി അത്ഥോ, ഛ രത്തിയോ സമാഹടാ, ഛന്നം രത്തീനം വാ സമാഹാരോ ഛരത്തം, ഛരത്തമേവ ഛാരത്തം, അവയവബ്യതിരേകേന സമുദായസ്സാഭാവതോ ഛ രത്തിയോതി അത്ഥോ വുത്തോ.

പരിവാസം അദത്വാ മാനത്തമേവ ദാതബ്ബന്തി യസ്മാ ആപത്തി അപ്പടിച്ഛന്നാ, യസ്മാ ച ആപന്നഭാവേനേവ മാനത്താരഹോ ഹോതി, തസ്മാ പരിവാസം അദത്വാ കേവലം മാനത്തമേവ ദാതബ്ബം. യം പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവുത്ഥപരിവാസസ്സ ദീയതി, ഇദം പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമാതി ആഹ ‘‘യസ്സ പടിച്ഛന്നാ ഹോതീ’’തിആദി. ഇദന്തി പടിച്ഛന്നമാനത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം വാക്യേ. കഥം പന തേസം ദ്വിന്നം മാനത്താനം ദാനവിധി ച വിനിച്ഛയകഥാ ച വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഉഭിന്നമ്പി പനാ’’തിആദി.

അയന്തി വക്ഖമാനം സന്ധായാഹ. പരിവാസേ വുത്തപ്പകാരം പദേസന്തി പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനം. സമാദിയിത്വാതി അന്തോഅരുണേയേവ സമാദിയിത്വാ. ആരോചേത്വാതി –

‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം അപ്പടിച്ഛന്നം, സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അപ്പടിച്ഛന്നായ ഛാരത്തം മാനത്തം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അപ്പടിച്ഛന്നായ ഛാരത്തം മാനത്തം അദാസി, സോഹം മാനത്തം ചരാമി, വേദയാമഹം, ഭന്തേ, വേദയതീ’തി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) –

ആപത്തിദിവസാനുരൂപം ആരോചേത്വാ. ഇമഞ്ച പന അത്ഥം ഗഹേത്വാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. ആരോചിതകാലതോ പട്ഠായ ച ഏകം ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ സേസേഹി സതി കരണീയേ ഗന്തുമ്പി വട്ടതി. അരുണേ ഉട്ഠിതേ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികേ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സോപി കേനചി കമ്മേന പുരേ അരുണേയേവ ഗച്ഛതി, അഞ്ഞം വിഹാരതോ നിക്ഖന്തം വാ ആഗന്തുകം വാ യം പഠമം പസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. അയഞ്ച യസ്മാ ഗണസ്സ ആരോചേത്വാ, ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാവ വസി, തേനസ്സ ഊനേ ഗണേ ചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസോ വാ ന ഹോതി. സചേ പന കഞ്ചി ന പസ്സതി, വിഹാരം ഗന്ത്വാ യം പഠമം പസ്സതി, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തതോ തേസു ഗതേസു വാ അഗതേസു വാ പുരിമനയേന പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി.

യത്ഥ സിയാതി യസ്സം സമാനസംവാസകസീമായം വീസതിഗണോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അത്ഥി. അവ്ഹാതബ്ബോതി അബ്ഭാനകമ്മവസേന പക്കോസിതബ്ബോ. അബ്ഭാനകമ്മം പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അബ്ഭാനകമ്മം പനാ’’തിആദി. പാളിവസേനാതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൧൦൧) പാളിവസേന. വിനിച്ഛയവസേനാതി ‘‘അബ്ഭന്തേഹി ച പഠമം അബ്ഭാനാരഹോ കാതബ്ബോ. അയഞ്ഹി നിക്ഖിത്തവത്തത്താ പകതത്തട്ഠാനേ ഠിതോ, പകതത്തസ്സ ച അബ്ഭാനം കാതും ന വട്ടതി, തസ്മാ വത്തം സമാദപേതബ്ബോ. വത്തേ സമാദിന്നേ അബ്ഭാനാരഹോ ഹോതി. തേനാപി വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേത്വാ അബ്ഭാനം യാചിതബ്ബം. അനിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പന വത്തസമാനകിച്ചം നത്ഥി. സോ ഹി ഛാരത്താതിക്കമേനേവ അബ്ഭാനാരഹോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) വിനിച്ഛയവസേന. തം പനേതം സബ്ബം പരിവാസാദികമ്മം പാളിവസേന (ചൂളവ. ൭൫) ച അട്ഠകഥാവസേന (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൫, ൯൭) ച സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ അതിവിത്ഥാരഭയേന ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ, അത്ഥികേഹി പന തതോവ ഗഹേതബ്ബം. ഇമസ്സ പന കമ്മസ്സ വീസതിവഗ്ഗകരണീയത്താ തതോ ഊനതരേന കതം കുപ്പതി. തേനാഹ ‘‘ഏകേനാപി ചേ…പേ… അനബ്ഭിതോ’’തി. അയന്തി അയം യഥാവുത്താ. സാമീചീതി വത്തം.

ഇതി കങ്ഖാവിതരണിയാ പാതിമോക്ഖവണ്ണനായ

വിനയത്ഥമഞ്ജൂസായം ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം

സങ്ഘാദിസേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.