൧. ലസുണവഗ്ഗോ

൧. ലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ലസുണ’’ന്തി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം, തഥാപി മഗധേസു ജാതം ലസുണമേവ ഇധാധിപ്പേതം, തമ്പി ഭണ്ഡികലസുണമേവാതി ആഹ മഗധരട്ഠേ ജാത’’ന്തിആദി.

ഭണ്ഡികലസുണന്തി പോട്ടലികലസുണമേവ, സമ്പുണ്ണമിഞ്ജാനമേതം അധിവചനം. തേനാഹ ‘‘ന ഏകദ്വിതിമിഞ്ജക’’ന്തി. അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേതി (പാചി. അട്ഠ. ൭൯൫) ഏത്ഥ സചേ ദ്വേ തയോ ഭണ്ഡികേ ഏകതോയേവ സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരതി, ഏകം പാചിത്തിയം. ഭഞ്ജിത്വാ ഏകേകമിഞ്ജകം ഖാദന്തിയാ പന പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയാനി.

പലണ്ഡുകാദീനം വണ്ണേന വാ മിഞ്ജായ വാ നാനാത്തം വേദിതബ്ബം – വണ്ണേന താവ പലണ്ഡുകോ നാമ പണ്ഡുവണ്ണോ ഹോതി, ഭഞ്ജനകോ ലോഹിതവണ്ണോ, ഹരിതകോ ഹരിതപണ്ണവണ്ണോ. മിഞ്ജായ പന പലണ്ഡുകസ്സ ഏകാ മിഞ്ജാ ഹോതി, ഭഞ്ജനകസ്സ ദ്വേ, ഹരിതകസ്സ തിസ്സോ. ചാപലസുണോ അമിഞ്ജകോ. അങ്കുരമത്തമേവ ഹി തസ്സ ഹോതി. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന ‘‘പലണ്ഡുകസ്സ തീണി മിഞ്ജാനി, ഭഞ്ജനകസ്സ ദ്വേ, ഹരിതകസ്സ ഏക’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൭൯൭) വുത്തം. ഏതേ പലണ്ഡുകാദയോ സഭാവേനേവ വട്ടന്തി. സൂപസമ്പാകാദീസു പന മാഗധകമ്പി വട്ടതി. തഞ്ഹി പച്ചമാനേസു മുഗ്ഗസൂപാദീസു വാ മച്ഛമംസവികതിയാ വാ തേലേ വാ ബദരസാളവാദീസു വാ അമ്ബിലസാകാദീസു വാ ഉത്തരിഭങ്ഗേസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി അന്തമസോ യാഗുഭത്തേപി പക്ഖിത്തം വട്ടതി. ബദരസാളവം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൭൯൩-൭൯൭) നാമ ബദരഫലാനി സുക്ഖാപേത്വാ ചുണ്ണേത്വാ കത്തബ്ബാ ഖാദനീയവികതി.

ലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമ്ബാധലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘പടിച്ഛന്നോകാസേ’’തി ഏതസ്സ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉപകച്ഛകേസു ച മുത്തകരണേ ചാതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം.

ആബാധപച്ചയാതി കണ്ഡുകച്ഛുആദിആബാധപച്ചയാ സംഹരാപേന്തിയാ അനാപത്തി. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ ഏത്ഥ ച ലസുണേ ച ദുക്കട’’ന്തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൮൦൦) പോരാണാ.

സമ്ബാധലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തലഘാതകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തലഘാതകേതി മത്ഥകേ പഹാരദാനേ, തഞ്ച ഖോ തലം ‘‘മുത്തകരണേ പഹാരം ദേതീ’’തി (പാചി. ൮൦൪) പദഭാജനിയംവുത്തത്താ ‘‘മുത്തകരണസ്സാ’’തി വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘മുത്തകരണസ്സ തലഘാതനേ’’തി. പുരിമനയേനേവ സാണത്തികന്തി അത്തനോ അത്ഥായ അഞ്ഞം ആണാപേന്തിയാ സാണത്തികം.

തലഘാതകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ജതുമട്ഠകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

വത്ഥുവസേനേതം വുത്തന്തി ‘‘ജതുമട്ഠകേ’’തി ഏതം നിദാനവസേന ഉപ്പന്നസ്സ വത്ഥുനോ വസേനേവ വുത്തം. യം കിഞ്ചി പന ദണ്ഡകം പവേസേന്തിയാ ആപത്തിയേവ. തേനാഹ ‘‘കാമരാഗേന പനാ’’തിആദി.

ജതുമട്ഠകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉദകസുദ്ധികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ആദാതബ്ബന്തി പവേസേതബ്ബം. അഗ്ഗപബ്ബന്തി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അഗ്ഗപബ്ബം. തതിയം പബ്ബം പവേസേതീതി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി തതിയം പബ്ബം പവേസേതി. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം (പാചി. അട്ഠ. ൮൧൨) ‘‘ഗമ്ഭീരതോ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി പവേസേന്തിയാ പാചിത്തിയ’’ന്തി.

അതിഗമ്ഭീരം ഉദകസുദ്ധികം ആദിയനവത്ഥുസ്മിന്തി അതിഅന്തോ പവേസേത്വാ ഉദകധോവനകരണവത്ഥുസ്മിം. ഉദകസുദ്ധിപച്ചയേന (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൮൧൨) പന സതിപി ഫസ്സസ്സാദിയനേ യഥാവുത്തപരിച്ഛേദേ അനാപത്തി.

ഉദകസുദ്ധികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉപതിട്ഠനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തക്കാദീസു വാ അഞ്ഞതരേനാതി തക്കദധിമത്ഥുരസഖീരാദീസു അഞ്ഞതരേന. യായ കായചി ബീജനിയാതി അന്തമസോ ചീവരകണ്ണം ഉപാദായ യായ കായചി ബീജനിയാ.

ഇമം പിവഥാതി ഇമം പാനീയം വാ സൂപാദിം വാ പിവഥ. ഇമിനാ ബീജഥാതി ഇമിനാ താലവണ്ടേന ബീജഥ. ദാപേന്തിയാതി അഞ്ഞേന ഉഭയമ്പി ദാപേന്തിയാ.

ഉപതിട്ഠനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ആമകധഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തസ്മാതി യസ്മാ വിഞ്ഞത്തി ചേവ ഭോജനഞ്ച പമാണം, തസ്മാ. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ പടിഗ്ഗഹണേയേവ ദുക്കടം ഹോതി, പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പന അരഞ്ഞതോ ആഹരണേപി സുക്ഖാപനേപി വദ്ദലിദിവസേ ഭജ്ജനത്ഥായ ഉദ്ധനസജ്ജനേപി കപല്ലസജ്ജനേപി ദബ്ബിസജ്ജനേപി ദാരൂനി ആദായ അഗ്ഗികരണേപി കപല്ലമ്ഹി ധഞ്ഞപക്ഖിപനേപി ദബ്ബിയാ സങ്ഘട്ടനേസുപി കോട്ടനത്ഥം ഉദുക്ഖലമുസലാദിസജ്ജനേസുപി കോട്ടനപപ്ഫോടനധോവനാദീസുപി യാവ മുഖേ ഠപേത്വാ അജ്ഝോഹരണത്ഥം ദന്തേഹി സങ്ഖാദതി, താവ സബ്ബപ്പയോഗേസു ദുക്കടാനീതി ആഹ ‘‘പടിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ യാവ ദന്തേഹി സംഖാദനം, താവ പുബ്ബപ്പയോഗേസു ദുക്കടാനീ’’തി.

ആമകധഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തിരോകുട്ടേതി ഘരകുട്ടസ്സ പരഭാഗേ. തിരോപാകാരേതി പരിക്ഖേപപാകാരസ്സ തിരോഭാഗേ, തേ ച ഖോ കുട്ടപാകാരാ ഇട്ഠകസിലദാരൂനം വസേന തിപ്പകാരാതി ആഹ ‘‘യസ്സ കസ്സചി കുട്ടസ്സ വാ പാകാരസ്സ വാ പരതോ’’തി. സബ്ബാനിപേതാനി ഏകതോ ഛഡ്ഡേന്തിയാതി ഏതാനി ചത്താരിപി വത്ഥൂനി ഏകതോ ഛഡ്ഡേന്തിയാ. പാടേക്കം പന ഛഡ്ഡേന്തിയാ വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ. ആണത്തിയമ്പി ഏസേവ നയോ.

ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടന്തി ഭിക്ഖുസ്സ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടം.

പഠമഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭിക്ഖുനിയാപീതി പി-സദ്ദേന ഭിക്ഖും സമുച്ചിനോതി. അനിക്ഖിത്തബീജേസു (പാചി. അട്ഠ. ൮൩൦) പന ഖേത്തേസു കോണാദീസു വാ അസഞ്ജാതരോപിമേസു ഖേത്തമരിയാദാദീസു വാ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി. മനുസ്സാനം കചവരഛഡ്ഡനട്ഠാനേപി വട്ടതിയേവ. ഛഡ്ഡിതഖേത്തേതി മനുസ്സേസു സസ്സം ഉദ്ധരിത്വാ ഗതേസു ഛഡ്ഡിതഖേത്തം നാമ ഹോതി, തത്ഥ വട്ടതി. യത്ഥ പന ‘‘ലായിതമ്പി പുബ്ബണ്ണാദി പുന ഉട്ഠഹിസ്സതീ’’തി രക്ഖന്തി, തത്ഥ യഥാവത്ഥുകമേവ. സാമികേ അപലോകേത്വാതി ഏത്ഥ ഖേത്തപാലകാ, ആരാമാദിഗോപകാ ച സാമികാവ. ഇമിനാ ച സങ്ഘസന്തകേ ഭിക്ഖുസ്സ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ, ന ഭിക്ഖുനീനം. ഭിക്ഖുനീനം പന അത്തനോ സന്തകേ ഭിക്ഖുസന്തകേ വുത്തനയേനേവ വട്ടതീതി ദസ്സേതി, ഏവം സന്തേപി സാരുപ്പവസേന കാതബ്ബം.

ദുതിയഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നച്ചഗീതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നച്ചന്തി നടാദയോ വാ നച്ചന്തു, സോണ്ഡാ വാ അന്തമസോ മോരസുവമക്കടാദയോപി, സബ്ബമേതം നച്ചമേവ. തേനാഹ ‘‘നച്ചന്തി അന്തമസോ മോരനച്ചമ്പീ’’തി. ഗീതന്തി നടാദീനം വാ ഗീതം ഹോതു, അരിയാനം പരിനിബ്ബാനകാലേ രതനത്തയഗുണൂപസംഹിതം സാധുകീളിതഗീതം വാ, അന്തമസോ ‘‘ദന്തഗീതമ്പി ഗായിസ്സാമാ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ഓകൂജന്താ കരോന്തി, സബ്ബമേതം ഗീതമേവ. തേനാഹ ‘‘ഗീതന്തി അന്തമസോ ധമ്മഭാണകഗീതമ്പീ’’തി. തത്ഥ ധമ്മഭാണകഗീതം നാമ അസഞ്ഞതഭിക്ഖൂനം തം തം വത്തം ഭിന്ദിത്വാ അതിദീഘം കത്വാ ഗീതസ്സരേന ധമ്മഭണനം, തമ്പി നേവ ഭിക്ഖുനോ, ന ഭിക്ഖുനീനം വട്ടതി. തഥാ ഹി വുത്തം പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകട്ഠകഥായ (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൨.പച്ഛിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ധമ്മൂപസംഹിതം ഗീതം വട്ടതി, ഗീതൂപസംഹിതോ പന ധമ്മോ ന വട്ടതീ’’തി. തസ്മാ ധമ്മം ഭണന്തേന ജാതകവത്താദിം തം തം വത്തം അവിനാസേത്വാ ചതുരസ്സേന (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൪൯) വത്തേന പരിമണ്ഡലാനി പദബ്യഞ്ജനാനി ദസ്സേതബ്ബാനി. വാദിതന്തി തന്തിബദ്ധാദിവാദനീയഭണ്ഡവാദിതം വാ ഹോതു, കുടഭേരിവാദിതം വാ അന്തമസോ ഉദകഭേരിവാദിതമ്പി, സബ്ബമേവേതം വാദിതമേവ. തേനാഹ ‘‘വാദിതന്തി അന്തമസോ ഉദകഭേരിവാദിത’’ന്തി. യം പന നിട്ഠുഭന്തീ വാ സാസങ്കേ വാ ഠിതാ അച്ഛരികം വാ ഫോടേതി, പാണിം വാ പഹരതി, തത്ഥ അനാപത്തി. ദസ്സനേന ചേത്ഥ സവനമ്പി സങ്ഗഹിതം വിരൂപേകസേസനയേന. ആലോചനസഭാവതായ വാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സവനകിരിയായപി ദസ്സനസങ്ഖേപസബ്ഭാവതോ ‘‘ദസ്സനായ’’ഇച്ചേവ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതേസു യം കിഞ്ചി ദസ്സനായ ഗച്ഛന്തിയാ’’തി. യത്ഥ ഠിതാതി ഏവം ഗന്ത്വാ യസ്മിം പദേസേ ഠിതാ.

നനു ച സയംനച്ചനാദീസു പാചിത്തിയം പാളിയം ന വുത്തം, അഥ കഥം ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്ത’’ന്തി, ഇമിനാ പാളിയം അവുത്തേപി അട്ഠകഥാപമാണേന ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സമുട്ഠാനാദീനി ഏളകലോമസദിസാനീതി പന മാതികാഗതപാചിത്തിയസ്സേവ വസേന വുത്തം, സബ്ബേസം വസേന പന ഛസമുട്ഠാനന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ആരാമേ ഠത്വാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം സേസഇരിയാപഥേഹി യുത്തായ പസ്സന്തിയാ അനാപത്തിയാ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ഇതരഥാ ഹി നിസിന്നാപി പസ്സിതും ന ലഭേയ്യ. ‘‘പസ്സിസ്സാമീ’’തി വിഹാരതോ വിഹാരം ഗച്ഛന്തിയാ ആപത്തിയേവ. ആസനസാലായ നിസിന്നാ പസ്സതി, അനാപത്തി, ‘‘പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ ആപത്തി. വീഥിയം ഠത്വാ ഗീവം പരിവത്തേത്വാ പസ്സന്തിയാപി ആപത്തിയേവ. ഭിക്ഖുസ്സാപി ഏസേവ നയോ, ആപത്തിഭേദോവ നാനം.

നച്ചഗീതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലസുണവഗ്ഗോ പഠമോ.