പാചിത്തിയകണ്ഡം

൧. ലസുണവഗ്ഗോ

൧. ലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ലസുണ’’ന്തി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം, തഥാപി മഗധേസു ജാതം ലസുണമേവ ഇധാധിപ്പേതം, തമ്പി ഭണ്ഡികലസുണമേവാതി ആഹ മഗധരട്ഠേ ജാത’’ന്തിആദി.

ഭണ്ഡികലസുണന്തി പോട്ടലികലസുണമേവ, സമ്പുണ്ണമിഞ്ജാനമേതം അധിവചനം. തേനാഹ ‘‘ന ഏകദ്വിതിമിഞ്ജക’’ന്തി. അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേതി (പാചി. അട്ഠ. ൭൯൫) ഏത്ഥ സചേ ദ്വേ തയോ ഭണ്ഡികേ ഏകതോയേവ സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരതി, ഏകം പാചിത്തിയം. ഭഞ്ജിത്വാ ഏകേകമിഞ്ജകം ഖാദന്തിയാ പന പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയാനി.

പലണ്ഡുകാദീനം വണ്ണേന വാ മിഞ്ജായ വാ നാനാത്തം വേദിതബ്ബം – വണ്ണേന താവ പലണ്ഡുകോ നാമ പണ്ഡുവണ്ണോ ഹോതി, ഭഞ്ജനകോ ലോഹിതവണ്ണോ, ഹരിതകോ ഹരിതപണ്ണവണ്ണോ. മിഞ്ജായ പന പലണ്ഡുകസ്സ ഏകാ മിഞ്ജാ ഹോതി, ഭഞ്ജനകസ്സ ദ്വേ, ഹരിതകസ്സ തിസ്സോ. ചാപലസുണോ അമിഞ്ജകോ. അങ്കുരമത്തമേവ ഹി തസ്സ ഹോതി. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന ‘‘പലണ്ഡുകസ്സ തീണി മിഞ്ജാനി, ഭഞ്ജനകസ്സ ദ്വേ, ഹരിതകസ്സ ഏക’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൭൯൭) വുത്തം. ഏതേ പലണ്ഡുകാദയോ സഭാവേനേവ വട്ടന്തി. സൂപസമ്പാകാദീസു പന മാഗധകമ്പി വട്ടതി. തഞ്ഹി പച്ചമാനേസു മുഗ്ഗസൂപാദീസു വാ മച്ഛമംസവികതിയാ വാ തേലേ വാ ബദരസാളവാദീസു വാ അമ്ബിലസാകാദീസു വാ ഉത്തരിഭങ്ഗേസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി അന്തമസോ യാഗുഭത്തേപി പക്ഖിത്തം വട്ടതി. ബദരസാളവം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൭൯൩-൭൯൭) നാമ ബദരഫലാനി സുക്ഖാപേത്വാ ചുണ്ണേത്വാ കത്തബ്ബാ ഖാദനീയവികതി.

ലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമ്ബാധലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘പടിച്ഛന്നോകാസേ’’തി ഏതസ്സ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉപകച്ഛകേസു ച മുത്തകരണേ ചാതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം.

ആബാധപച്ചയാതി കണ്ഡുകച്ഛുആദിആബാധപച്ചയാ സംഹരാപേന്തിയാ അനാപത്തി. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ ഏത്ഥ ച ലസുണേ ച ദുക്കട’’ന്തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൮൦൦) പോരാണാ.

സമ്ബാധലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തലഘാതകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തലഘാതകേതി മത്ഥകേ പഹാരദാനേ, തഞ്ച ഖോ തലം ‘‘മുത്തകരണേ പഹാരം ദേതീ’’തി (പാചി. ൮൦൪) പദഭാജനിയംവുത്തത്താ ‘‘മുത്തകരണസ്സാ’’തി വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘മുത്തകരണസ്സ തലഘാതനേ’’തി. പുരിമനയേനേവ സാണത്തികന്തി അത്തനോ അത്ഥായ അഞ്ഞം ആണാപേന്തിയാ സാണത്തികം.

തലഘാതകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ജതുമട്ഠകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

വത്ഥുവസേനേതം വുത്തന്തി ‘‘ജതുമട്ഠകേ’’തി ഏതം നിദാനവസേന ഉപ്പന്നസ്സ വത്ഥുനോ വസേനേവ വുത്തം. യം കിഞ്ചി പന ദണ്ഡകം പവേസേന്തിയാ ആപത്തിയേവ. തേനാഹ ‘‘കാമരാഗേന പനാ’’തിആദി.

ജതുമട്ഠകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉദകസുദ്ധികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ആദാതബ്ബന്തി പവേസേതബ്ബം. അഗ്ഗപബ്ബന്തി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അഗ്ഗപബ്ബം. തതിയം പബ്ബം പവേസേതീതി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി തതിയം പബ്ബം പവേസേതി. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം (പാചി. അട്ഠ. ൮൧൨) ‘‘ഗമ്ഭീരതോ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി പവേസേന്തിയാ പാചിത്തിയ’’ന്തി.

അതിഗമ്ഭീരം ഉദകസുദ്ധികം ആദിയനവത്ഥുസ്മിന്തി അതിഅന്തോ പവേസേത്വാ ഉദകധോവനകരണവത്ഥുസ്മിം. ഉദകസുദ്ധിപച്ചയേന (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൮൧൨) പന സതിപി ഫസ്സസ്സാദിയനേ യഥാവുത്തപരിച്ഛേദേ അനാപത്തി.

ഉദകസുദ്ധികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉപതിട്ഠനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തക്കാദീസു വാ അഞ്ഞതരേനാതി തക്കദധിമത്ഥുരസഖീരാദീസു അഞ്ഞതരേന. യായ കായചി ബീജനിയാതി അന്തമസോ ചീവരകണ്ണം ഉപാദായ യായ കായചി ബീജനിയാ.

ഇമം പിവഥാതി ഇമം പാനീയം വാ സൂപാദിം വാ പിവഥ. ഇമിനാ ബീജഥാതി ഇമിനാ താലവണ്ടേന ബീജഥ. ദാപേന്തിയാതി അഞ്ഞേന ഉഭയമ്പി ദാപേന്തിയാ.

ഉപതിട്ഠനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ആമകധഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തസ്മാതി യസ്മാ വിഞ്ഞത്തി ചേവ ഭോജനഞ്ച പമാണം, തസ്മാ. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ പടിഗ്ഗഹണേയേവ ദുക്കടം ഹോതി, പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പന അരഞ്ഞതോ ആഹരണേപി സുക്ഖാപനേപി വദ്ദലിദിവസേ ഭജ്ജനത്ഥായ ഉദ്ധനസജ്ജനേപി കപല്ലസജ്ജനേപി ദബ്ബിസജ്ജനേപി ദാരൂനി ആദായ അഗ്ഗികരണേപി കപല്ലമ്ഹി ധഞ്ഞപക്ഖിപനേപി ദബ്ബിയാ സങ്ഘട്ടനേസുപി കോട്ടനത്ഥം ഉദുക്ഖലമുസലാദിസജ്ജനേസുപി കോട്ടനപപ്ഫോടനധോവനാദീസുപി യാവ മുഖേ ഠപേത്വാ അജ്ഝോഹരണത്ഥം ദന്തേഹി സങ്ഖാദതി, താവ സബ്ബപ്പയോഗേസു ദുക്കടാനീതി ആഹ ‘‘പടിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ യാവ ദന്തേഹി സംഖാദനം, താവ പുബ്ബപ്പയോഗേസു ദുക്കടാനീ’’തി.

ആമകധഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തിരോകുട്ടേതി ഘരകുട്ടസ്സ പരഭാഗേ. തിരോപാകാരേതി പരിക്ഖേപപാകാരസ്സ തിരോഭാഗേ, തേ ച ഖോ കുട്ടപാകാരാ ഇട്ഠകസിലദാരൂനം വസേന തിപ്പകാരാതി ആഹ ‘‘യസ്സ കസ്സചി കുട്ടസ്സ വാ പാകാരസ്സ വാ പരതോ’’തി. സബ്ബാനിപേതാനി ഏകതോ ഛഡ്ഡേന്തിയാതി ഏതാനി ചത്താരിപി വത്ഥൂനി ഏകതോ ഛഡ്ഡേന്തിയാ. പാടേക്കം പന ഛഡ്ഡേന്തിയാ വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ. ആണത്തിയമ്പി ഏസേവ നയോ.

ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടന്തി ഭിക്ഖുസ്സ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടം.

പഠമഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭിക്ഖുനിയാപീതി പി-സദ്ദേന ഭിക്ഖും സമുച്ചിനോതി. അനിക്ഖിത്തബീജേസു (പാചി. അട്ഠ. ൮൩൦) പന ഖേത്തേസു കോണാദീസു വാ അസഞ്ജാതരോപിമേസു ഖേത്തമരിയാദാദീസു വാ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി. മനുസ്സാനം കചവരഛഡ്ഡനട്ഠാനേപി വട്ടതിയേവ. ഛഡ്ഡിതഖേത്തേതി മനുസ്സേസു സസ്സം ഉദ്ധരിത്വാ ഗതേസു ഛഡ്ഡിതഖേത്തം നാമ ഹോതി, തത്ഥ വട്ടതി. യത്ഥ പന ‘‘ലായിതമ്പി പുബ്ബണ്ണാദി പുന ഉട്ഠഹിസ്സതീ’’തി രക്ഖന്തി, തത്ഥ യഥാവത്ഥുകമേവ. സാമികേ അപലോകേത്വാതി ഏത്ഥ ഖേത്തപാലകാ, ആരാമാദിഗോപകാ ച സാമികാവ. ഇമിനാ ച സങ്ഘസന്തകേ ഭിക്ഖുസ്സ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ, ന ഭിക്ഖുനീനം. ഭിക്ഖുനീനം പന അത്തനോ സന്തകേ ഭിക്ഖുസന്തകേ വുത്തനയേനേവ വട്ടതീതി ദസ്സേതി, ഏവം സന്തേപി സാരുപ്പവസേന കാതബ്ബം.

ദുതിയഉച്ചാരഛഡ്ഡനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നച്ചഗീതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നച്ചന്തി നടാദയോ വാ നച്ചന്തു, സോണ്ഡാ വാ അന്തമസോ മോരസുവമക്കടാദയോപി, സബ്ബമേതം നച്ചമേവ. തേനാഹ ‘‘നച്ചന്തി അന്തമസോ മോരനച്ചമ്പീ’’തി. ഗീതന്തി നടാദീനം വാ ഗീതം ഹോതു, അരിയാനം പരിനിബ്ബാനകാലേ രതനത്തയഗുണൂപസംഹിതം സാധുകീളിതഗീതം വാ, അന്തമസോ ‘‘ദന്തഗീതമ്പി ഗായിസ്സാമാ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ഓകൂജന്താ കരോന്തി, സബ്ബമേതം ഗീതമേവ. തേനാഹ ‘‘ഗീതന്തി അന്തമസോ ധമ്മഭാണകഗീതമ്പീ’’തി. തത്ഥ ധമ്മഭാണകഗീതം നാമ അസഞ്ഞതഭിക്ഖൂനം തം തം വത്തം ഭിന്ദിത്വാ അതിദീഘം കത്വാ ഗീതസ്സരേന ധമ്മഭണനം, തമ്പി നേവ ഭിക്ഖുനോ, ന ഭിക്ഖുനീനം വട്ടതി. തഥാ ഹി വുത്തം പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകട്ഠകഥായ (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൨.പച്ഛിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ധമ്മൂപസംഹിതം ഗീതം വട്ടതി, ഗീതൂപസംഹിതോ പന ധമ്മോ ന വട്ടതീ’’തി. തസ്മാ ധമ്മം ഭണന്തേന ജാതകവത്താദിം തം തം വത്തം അവിനാസേത്വാ ചതുരസ്സേന (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൪൯) വത്തേന പരിമണ്ഡലാനി പദബ്യഞ്ജനാനി ദസ്സേതബ്ബാനി. വാദിതന്തി തന്തിബദ്ധാദിവാദനീയഭണ്ഡവാദിതം വാ ഹോതു, കുടഭേരിവാദിതം വാ അന്തമസോ ഉദകഭേരിവാദിതമ്പി, സബ്ബമേവേതം വാദിതമേവ. തേനാഹ ‘‘വാദിതന്തി അന്തമസോ ഉദകഭേരിവാദിത’’ന്തി. യം പന നിട്ഠുഭന്തീ വാ സാസങ്കേ വാ ഠിതാ അച്ഛരികം വാ ഫോടേതി, പാണിം വാ പഹരതി, തത്ഥ അനാപത്തി. ദസ്സനേന ചേത്ഥ സവനമ്പി സങ്ഗഹിതം വിരൂപേകസേസനയേന. ആലോചനസഭാവതായ വാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സവനകിരിയായപി ദസ്സനസങ്ഖേപസബ്ഭാവതോ ‘‘ദസ്സനായ’’ഇച്ചേവ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതേസു യം കിഞ്ചി ദസ്സനായ ഗച്ഛന്തിയാ’’തി. യത്ഥ ഠിതാതി ഏവം ഗന്ത്വാ യസ്മിം പദേസേ ഠിതാ.

നനു ച സയംനച്ചനാദീസു പാചിത്തിയം പാളിയം ന വുത്തം, അഥ കഥം ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്ത’’ന്തി, ഇമിനാ പാളിയം അവുത്തേപി അട്ഠകഥാപമാണേന ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സമുട്ഠാനാദീനി ഏളകലോമസദിസാനീതി പന മാതികാഗതപാചിത്തിയസ്സേവ വസേന വുത്തം, സബ്ബേസം വസേന പന ഛസമുട്ഠാനന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ആരാമേ ഠത്വാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം സേസഇരിയാപഥേഹി യുത്തായ പസ്സന്തിയാ അനാപത്തിയാ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ഇതരഥാ ഹി നിസിന്നാപി പസ്സിതും ന ലഭേയ്യ. ‘‘പസ്സിസ്സാമീ’’തി വിഹാരതോ വിഹാരം ഗച്ഛന്തിയാ ആപത്തിയേവ. ആസനസാലായ നിസിന്നാ പസ്സതി, അനാപത്തി, ‘‘പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ ആപത്തി. വീഥിയം ഠത്വാ ഗീവം പരിവത്തേത്വാ പസ്സന്തിയാപി ആപത്തിയേവ. ഭിക്ഖുസ്സാപി ഏസേവ നയോ, ആപത്തിഭേദോവ നാനം.

നച്ചഗീതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലസുണവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. രത്തന്ധകാരവഗ്ഗോ

൧. രത്തന്ധകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അരഹോപേക്ഖായാതി നരഹോഅസ്സാദാപേക്ഖായ. അഞ്ഞവിഹിതായാതി രഹോഅസ്സാദതോ അഞ്ഞവിഹിതാവ ഹുത്വാ ഞാതിം വാ പുച്ഛന്തിയാ, ദാനേ വാ പൂജായ വാ മന്തേന്തിയാ.

രത്തന്ധകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൩. പടിച്ഛന്നോകാസഅജ്ഝോകാസസല്ലപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയതതിയാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

പടിച്ഛന്നോകാസഅജ്ഝോകാസസല്ലപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയികഉയ്യോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘പുരിമനയേനേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സന്തിട്ഠേയ്യ വാതി ഹത്ഥപാസേ ഠിതമത്തായ പാചിത്തിയം, സല്ലപേയ്യ വാതി തത്ഥ ഠത്വാ ഗേഹസികകഥം കഥേന്തിയാപി പാചിത്തിയമേവ, നികണ്ണികം വാ ജപ്പേയ്യാതി കണ്ണമൂലേ ജപ്പേന്തിയാപി പാചിത്തിയമേവാ’’തി ഇമം നയം ദസ്സേതി.

ദുതിയികഉയ്യോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അനാപുച്ഛാപക്കമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ആസീദന്തി ഏത്ഥാതി ആസനന്തി ആഹ ‘‘പല്ലങ്കസ്സോകാസഭൂതേ’’തി, ഊരുബദ്ധാസനസ്സ ഓകാസേതി അത്ഥോ. അനോവസ്സകന്തി നിബ്ബകോകാസം. അജ്ഝോകാസേ ഉപചാരന്തി അജ്ഝോകാസേ നിസീദിത്വാ ദ്വാദസഹത്ഥപ്പമാണം പദേസം. ഗിലാനായാതി യാ താദിസേന ഗേലഞ്ഞേന ആപുച്ഛിതും ന സക്കോതി. ആപദാസൂതി ഘരേ അഗ്ഗി വാ ഉട്ഠിതോ ഹോതി, ചോരോ വാ, ഏവരൂപേ ഉപദ്ദവേ അനാപുച്ഛാ പക്കമതി, അനാപത്തി.

അനാപുച്ഛാപക്കമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനാപുച്ഛാഅഭിനിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ധുവപഞ്ഞത്തേതി ഭിക്ഖുനീനം അത്ഥായ നിച്ചപഞ്ഞത്തേ.

അനാപുച്ഛാഅഭിനിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അനാപുച്ഛാസന്ഥരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കുലാനീതി കുലസ്സ ഘരാനി.

അനാപുച്ഛാസന്ഥരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പരഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

പരഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പരഅഭിസപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മനുസ്സദോഭഗ്ഗേന വാതി ‘‘കാണാ ഹോമി, കുണീ ഹോമി, ഇതരാ വാ ഈദിസാ ഹോതൂ’’തിആദിനാ മനുസ്സവിരൂപഭാവേന. അത്ഥധമ്മഅനുസാസനിപുരേക്ഖാരാനന്തി ഏത്ഥ അത്ഥപുരേക്ഖാരായാതി അട്ഠകഥം കഥേന്തിയാ. ധമ്മപുരേക്ഖാരായാതി പാളിം വാചേന്തിയാ. അനുസാസനിപുരേക്ഖാരായാതി ‘‘ഇദാനിപി ത്വം ഏദിസാ, സാധു വിരമസ്സു, നോ ചേ വിരമസി, അദ്ധാ പുന ഏവരൂപാനി കമ്മാനി കത്വാ നിരയേ ഉപ്പജ്ജിസ്സസി, തിരച്ഛാനയോനിയാ ഉപ്പജ്ജിസ്സസീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൭൮) ഏവം അനുസാസനിയം ഠത്വാ വദന്തിയാ.

പരഅഭിസപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. രോദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

രോദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രത്തന്ധകാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. നഗ്ഗവഗ്ഗോ

൧-൨. നഗ്ഗാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇദന്തി ഇദം ഉദകസാടികചീവരം.

ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

നഗ്ഗാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

വിസിബ്ബേത്വാതി വിജടേത്വാ. ധുരം നിക്ഖിത്തമത്തേതി ധുരേ നിക്ഖിത്തമത്തേ, ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ സചേപി പച്ഛാ സിബ്ബതി, ആപത്തിയേവാതി അത്ഥോ.

ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സങ്ഘാടിചാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ഇദം മേ ചീവരം മഹഗ്ഘം ഈദിസേ ചോരഭയേ ന സക്കാ ധാരേതുന്തി ഏവരൂപാസു ആപദാസൂ’’തി ഏത്ഥ പാഠോ. സോ പന കാകപദസഞ്ജനിതമോഹേഹി ലേഖകേഹി ഉപരിസിക്ഖാപദേ ലിഖിതോ. കിഞ്ചാപി തത്ഥ ലിഖിതോ, ഏത്ഥേവ പന ദട്ഠബ്ബോ.

സങ്ഘാടിചാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരസങ്കമനീയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ആപദാസു വാ ധാരേതീതി സചേ അപാരുതം വാ അനിവത്ഥം വാ ചോരാ ഹരന്തി, ഏവരൂപാസൂ ആപദാസു ധാരേതി, അനാപത്തി.

ചീവരസങ്കമനീയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഗണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അഞ്ഞസ്മിം പരിക്ഖാരേതി യത്ഥ കത്ഥചി ഥാലകാദീനം വാ സപ്പിതേലാദീനം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം. ‘‘സമഗ്ഘകാലേ ദസ്സഥാ’’തി ഏവം ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ നിവാരേന്തിയാതി ‘‘കിത്തകം അഗ്ഘനകം ദാതുകാമത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ (പാചി. അട്ഠ. ൯൦൯) ‘‘ഏത്തകം നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആഗമേഥ താവ, ഇദാനി വത്ഥം മഹഗ്ഘം, കതിപാഹേന കപ്പാസേ ആഹടേ സമഗ്ഘം ഭവിസ്സതി, തസ്മിം കാലേ ദസ്സഥാ’’തി ഏവം ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ നിവാരേന്തിയാ.

ഗണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൦. പടിബാഹനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പടിബാഹന്തിയാതി ‘‘ഏകിസ്സാ ഏകം സാടകം നപ്പഹോതി, ആഗമേഥ താവ, കതിപാഹേന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തതോ ഭാജേസ്സാമാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൯൧൫) ഏവം ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പടിബാഹന്തിയാ അനാപത്തി.

അട്ഠമനവമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സേസന്തി ‘‘ധമ്മികേ വേമതികായാ’’തിആദികം അവസേസം. തത്ഥ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പടിബാഹന്തിയാതി ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ജിണ്ണചീവരോ, കഥിനാനിസംസമൂലകോ മഹാലാഭോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൯൩൧) ഏവരൂപം ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പടിബാഹന്തിയാ അനാപത്തി.

പടിബാഹനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നഗ്ഗവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. തുവട്ടവഗ്ഗോ

൧-൩. ഏകമഞ്ചതുവട്ടനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

വവത്ഥാനം ദസ്സേത്വാതി (പാചി. അട്ഠ. ൯൪൦) മജ്ഝേ കാസായം വാ കത്തരയട്ഠിം വാ അന്തമസോ കായബന്ധനമ്പി ഠപേത്വാ നിപജ്ജന്തീനം അനാപത്തീതി അത്ഥോ.

തതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഏകമഞ്ചതുവട്ടനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൯. നഉപട്ഠാപനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പരിയേസിത്വാ അലഭന്തിയാതി അഞ്ഞം ഉപട്ഠായികം അലഭന്തിയാ. ഗിലാനായാതി സയം ഗിലാനായ. ആപദാസൂതി തഥാരൂപേ ഉപദ്ദവേ സതി.

പഞ്ചമഛട്ഠസത്തമ അട്ഠമനവമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

നഉപട്ഠാപനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ചാരികനപക്കമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ധുരേ നിക്ഖിത്തമത്തേതി സചേ ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ പക്കമതി, ആപത്തിയേവാതി അത്ഥോ. അന്തരായേ സതീതി ദസവിധേസു അന്തരായേസു അഞ്ഞതരസ്മിം സതി. ‘‘ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്താ, നദീ വാ പൂരാ, വനദാഹോ വാ ആഗതോ, ചോരാ വാ മഗ്ഗേ ഹോന്തി, മേഘോ വാ ഉട്ഠഹതി, നിവത്തിതും വട്ടതി.

ചാരികനപക്കമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തുവട്ടവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. ചിത്താഗാരവഗ്ഗോ

൧. രാജാഗാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കീളനചിത്തസാലന്തി ന രഞ്ഞോവ കീളനചിത്തസാലം, അഥ ഖോ യേസം കേസഞ്ചി മനുസ്സാനം കീളനത്ഥം യത്ഥ കത്ഥചി കതസാലം. ഏസ നയോ ‘‘കീളനഉപവന’’ന്തിആദീസുപി. യഥാഹ ‘‘രാജാഗാരം നാമ യത്ഥ കത്ഥചി രഞ്ഞോ കീളിതും രമിതും കതം ഹോതീ’’തിആദികോ (പാചി. ൯൭൯) വിത്ഥാരോ. തത്ഥ കീളനഉപവനന്തി കീളനത്ഥം അന്തോനഗരേ കതം ആരാമം. കീളനുയ്യാനന്തി തഥേവ ബഹിനഗരേ കതം ഉയ്യാനം.

രാജാഗാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആസന്ദിപരിഭുഞ്ജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അതിക്കന്തപ്പമാണാതി അട്ഠങ്ഗുലതോ അതിക്കന്തപ്പമാണപാദകാ. വുത്തോതി പദഭാജനിയം വുത്തോ. ‘‘അകപ്പിയരൂപാകുലോ അകപ്പിയമഞ്ചോ പല്ലങ്കോ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൨൫൪) സാരസമാസാചരിയോ.

ആസന്ദിപരിഭുഞ്ജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുത്തകന്തനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉജ്ജവുജ്ജവേതി ഉഗ്ഗിരിത്വാ ഉഗ്ഗിരിത്വാ വേഠനേ. കന്തിതസുത്തം കന്തന്തിയാതി ദസികസുത്താദിം സങ്ഘാടേത്വാ കന്തന്തിയാ, ദുക്കന്തിതം വാ പടികന്തന്തിയാ.

സുത്തകന്തനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഗിഹിവേയ്യാവച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അത്തനോ വേയ്യാവച്ചകരസ്സ ചാതി സചേപി മാതാപിതരോ ആഗച്ഛന്തി, യം കിഞ്ചി ബീജനിം വാ സമ്മുഞ്ജനിദണ്ഡകം വാ കാരാപേത്വാ വേയ്യാവച്ചകരട്ഠാനേ ഠപേത്വാ യം കിഞ്ചി വാ പചിതും വട്ടതി.

ഗിഹിവേയ്യാവച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. അധികരണാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അനന്തരായികിനീതി ദസവിധേസു അന്തരായേസു ഏകേനാപി അനന്തരായികിനീ. ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ വിനിച്ഛിനന്തീ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാവ വിനിച്ഛിനാതി.

ഛട്ഠം ഉത്താനത്ഥമേവ.

അധികരണാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ആവസഥചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ആപദാസൂതി മഹഗ്ഘചീവരം സരീരതോ മോചേത്വാ സുപ്പടിസാമിതമ്പി ചോരാ ഹരന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു അനിസ്സജ്ജിത്വാ നിവാസേന്തിയാ അനാപത്തി.

ആവസഥചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ആവസഥവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കവാടബദ്ധവിഹാരന്തി ദ്വാരബദ്ധവിഹാരം. ഗിലാനായാതി വചീഭേദം കാതും അസമത്ഥായ. ആപദാസൂതി രട്ഠേ ഭിജ്ജന്തേ ആവാസേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു.

ആവസഥവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. തിരച്ഛാനവിജ്ജാപരിയാപുണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഹത്ഥിആദീസുപി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൦൧൫) സിപ്പസദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ, തഥാ ആഥബ്ബണാദീസു മന്തസദ്ദോ. തത്ഥ ഥരൂതി ഖഗ്ഗമുട്ഠി. ആഥബ്ബണമന്തോ നാമ ആഥബ്ബണവേദവിഹിതോ പരൂപഘാതകരോ മന്തോ. ഖിലനമന്തോ നാമ ദാരുസാരഖിലം മന്തേത്വാ പഥവിയം പവേസേത്വാ മാരണമന്തോ. അഗദപ്പയോഗോ നാമ വിസയോജനം.

തിരച്ഛാനവിജ്ജാപരിയാപുണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. തിരച്ഛാനവിജ്ജാവാചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ലേഖേതി ലിഖസിപ്പേ. ധാരണായ വാതി ധാരണസത്ഥേ, യസ്മിം വുത്തനയേന പടിപജ്ജന്താ ബഹൂനിപി ഗന്ഥാനി ധാരേന്തി. നാഗമണ്ഡലാദികേതി ഏത്ഥ നാഗമണ്ഡലം നാമ സപ്പാനം പവേസനിവാരണത്ഥം മണ്ഡലബദ്ധമന്തോ.

തിരച്ഛാനവിജ്ജാവാചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്താഗാരവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

൬. ആരാമവഗ്ഗോ

൧-൨. ആരാമപവിസനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സീസാനുലോകികായാതി സീസം അനുലോകേന്തിയാ. യത്ഥ വാ ഭിക്ഖുനിയോ സന്നിപതിതാതി യത്ഥ ഭിക്ഖുനിയോ പഠമതരം സജ്ഝായനചേതിയവന്ദനാദിഅത്ഥം സന്നിപതിതാ. ആപദാസൂതി കേനചി ഉപദ്ദുതാ ഹോതി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു പവിസിതും വട്ടതി.

ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ആരാമപവിസനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. ഗണപരിഭാസനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സേസന്തി ‘‘അത്ഥധമ്മഅനുസാസനിപുരേക്ഖാരായാ’’തിആദികം അവസേസം. തത്ഥ അനുസാസനിപുരേക്ഖാരായാതി ‘‘ഇദാനിപി ത്വം ബാലാ അബ്യത്താ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൧൦൩൬) നയേന അനുസാസനിപക്ഖേ ഠത്വാ വദന്തിയാ അനാപത്തി.

ചതുത്ഥം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഗണപരിഭാസനാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. കുലമച്ഛരിനീസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കുലേ മച്ഛരോ കുലമച്ഛരോതി പുരിമസ്മിം പക്ഖേ സകത്ഥേ ഇനീപച്ചയോ, തം കുലം അസ്സദ്ധം അപ്പസന്നന്തി കുലസ്സ അഗുണം, അയസം വാ ഭാസന്തിയാതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുനീനം അവണ്ണം ഭാസന്തിയാതി ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൦൪൩) ഭിക്ഖുനീനം അഗുണം, അയസം വാ ഭാസന്തിയാ.

സന്തംയേവ ആദീനവന്തി കുലസ്സ വാ ഭിക്ഖുനീനം വാ സന്തംയേവ അഗുണം.

കുലമച്ഛരിനീസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൮. അഭിക്ഖുകാവാസാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ