൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സഹധമ്മികവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സഹധമ്മികം വുച്ചമാനോതി ഇമസ്സത്ഥോ ദുബ്ബചസിക്ഖാപദേ വുത്തോ. ഏതസ്മിം സിക്ഖാപദേതി ഏതസ്മിം സിക്ഖാപദേ യം വുത്തം, തം ന താവ സിക്ഖിസ്സാമീതി അത്ഥോ. പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ പന അനാദരിയഭയാ ലേസേന ഏവം വദന്തസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം വേദിതബ്ബം. സിക്ഖമാനേനാതി ഓവാദം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ സിക്ഖിതുകാമേനേവ ഹുത്വാ. അഞ്ഞാതബ്ബന്തി ആജാനിതബ്ബം. പരിപുച്ഛിതബ്ബന്തി ‘‘ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി പരിപുച്ഛിതബ്ബം. പരിപഞ്ഹിതബ്ബന്തി ചിന്തേതബ്ബം തുലയിതബ്ബം.

കോസമ്ബിയം ഛന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭ ഏവം ഭണനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നേ തികദുക്കടം, ഉഭോഹിപി ‘‘ഇദം ന സല്ലേഖായാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൩൬) നയേനേവ അപ്പഞ്ഞത്തേന വുച്ചമാനസ്സാപി ഏവം വദതോ ദുക്കടമേവ. ‘‘ജാനിസ്സാമി സിക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഭണന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഉപസമ്പന്നസ്സ പഞ്ഞത്തേന വചനം, അസിക്ഖിതുകാമതായ ഏവം വചനന്തി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയേ ഉദ്ദിസ്സമാനേതി ആചരിയേന അന്തേവാസികസ്സ വുച്ചമാനേ വാ സജ്ഝായവസേന പരിവത്തിയമാനേ വാ. ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകേഹീതി ഖുദ്ദകേഹി ച അനുഖുദ്ദകേഹി ച. യാവദേവാതി തേസം സംവത്തനമരിയാദപരിച്ഛേദവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏതാനി ഹി യേ ഉദ്ദിസന്തി വാ ഉദ്ദിസാപേന്തി വാ സജ്ഝായന്തി വാ, തേസം താവ സംവത്തന്തി, യാവ ‘‘കപ്പതി നു ഖോ, ന കപ്പതി നു ഖോ’’തി കുക്കുച്ചവിപ്പടിസാരോ, വിഹേസാ, വിചികിച്ഛാ മനോവിലേഖാ ച ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ. അഥ വാ യാവദേവാതി അതിസയവവത്ഥാപനം. തസ്സ ‘സംവത്തന്തീ’തിഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, കുക്കുച്ചായ വിഹേസായ വിലേഖായ അതിവിയ സംവത്തന്തിയേവാതി വുത്തം ഹോതി. സിക്ഖാപദവിവണ്ണകേതി ഏവം സിക്ഖാപദാനം വിവണ്ണകേ ഗരഹണേ പാചിത്തിയം ഹോതീതി അത്ഥോ.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ വിനയവിവണ്ണനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നസ്സ വിവണ്ണനേ തികദുക്കടം, ഉഭിന്നമ്പി അഞ്ഞധമ്മവിവണ്ണനേ ദുക്കടമേവ. ന വിവണ്ണേതുകാമസ്സ, ‘‘ഇങ്ഘ താവ സുത്തന്തേ വാ ഗാഥായോ വാ അഭിധമ്മം വാ പരിയാപുണസ്സു, പച്ഛാപി വിനയം പരിയാപുണിസ്സസീ’’തി ഭണതോ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഗരഹിതുകാമതാ ച, ഉപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദവിവണ്ണനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തതിയേ അന്വഡ്ഢമാസന്തി അനുപടിപാടിയാ അദ്ധമാസേ അദ്ധമാസേ. ഉദ്ദിസ്സമാനേതി ഉപോസഥവസേന ഉദ്ദിസിയമാനേ. യഞ്ച തത്ഥ ആപത്തിം ആപന്നോതി യം സോ അനാചാരം ആചരിത്വാ അഞ്ഞാണകേന ആപന്നഭാവം ജാനാപേതുകാമോ ഏവമാഹ, തസ്മിം അനാചാരേ യം ആപത്തിം ആപന്നോ. തഞ്ച യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോതി അഞ്ഞാണകേന ആപന്നത്താ മോക്ഖോ നത്ഥി, യഥാ പന ധമ്മോ ച വിനയോ ച ഠിതോ, തഥാ തം ആപത്തിം കാരേതബ്ബോ, ദേസനാഗാമിനിയാ ദേസാപേതബ്ബോ, വുട്ഠാനഗാമിനിയാ വുട്ഠാപേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഉത്തരി ചസ്സ മോഹോ ആരോപേതബ്ബോതി യഥാധമ്മകരണതോ ച ഉത്തരി ‘‘തസ്സ തേ, ആവുസോ’’തിആദിവചനേഹി നിന്ദിത്വാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഞത്തിദുതിയകമ്മേന മോഹോ ആരോപേതബ്ബോ. ഇദം തസ്മിം മോഹനകേ പാചിത്തിയന്തി യോ ഏവം ആരോപിതേ മോഹേ പുന മോഹേതി, തസ്മിം മോഹനകേ പുഗ്ഗലേ ഇദം പാചിത്തിയം വേദിതബ്ബം, ന അനാരോപിതേ മോഹേതി അത്ഥോ.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ മോഹനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അധമ്മകമ്മേ തികദുക്കടം, അനാരോപിതേ മോഹേ ദുക്കടമേവ. യേന ന വിത്ഥാരേന സുതം, ഊനകദ്വത്തിക്ഖത്തും വാ വിത്ഥാരേന സുതം, യേ ച ന മോഹേതുകാമാ തേസം, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. മോഹാരോപനം, മോഹേതുകാമതാ, വുത്തനയേന സുതഭാവോ, മോഹനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുത്ഥേ പഹാരം ദദേയ്യാതി ഏത്ഥ പഹരിതുകാമതായ പഹാരേ ദിന്നേ സചേപി മരതി, പാചിത്തിയമേവ.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ പഹാരദാനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നേ തികദുക്കടം, വിരൂപകരണാധിപ്പായേന പന ഉപസമ്പന്നസ്സപി കണ്ണാദിച്ഛേദനേ ദുക്കടമേവ. കേനചി വിഹേഠിയമാനസ്സ പന മോക്ഖാധിപ്പായസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. കുപിതതാ, ന മോക്ഖാധിപ്പായതാ, ഉപസമ്പന്നസ്സ പഹാരദാനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമപാരാജികസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഞ്ചമേ തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരേയ്യാതി പഹാരദാനാകാരം ദസ്സേന്തോ കായം വാ കായപ്പടിബദ്ധം വാ ഉച്ചാരേയ്യ. ഏത്ഥ ച ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാ പാചിത്തിയം. സചേ പന ഉഗ്ഗിരിത്വാ വിരദ്ധോ പഹാരം ദേതി, ന പഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ ദുക്കടമേവ, തേന പഹാരേന ഹത്ഥാദീസു യംകിഞ്ചി ഭിജ്ജതി, ദുക്കടമേവ. സേസമേത്ഥ സബ്ബം പുരിമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛട്ഠേ അമൂലകേനാതി ദിട്ഠാദിമൂലവിരഹിതേന. അനുദ്ധംസേയ്യാതി ചോദേയ്യ വാ ചോദാപേയ്യ വാ. പാചിത്തിയന്തി സചേ ചുദിതകോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ‘‘ചോദേതി മ’’ന്തി ജാനാതി, ചോദകസ്സ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, ആചാരവിപത്തിയാ വാ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ വാ അനുദ്ധംസനേ ദുക്കടം, അനുപസമ്പന്നേ തികദുക്കടം. തഥാസഞ്ഞിസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഉപസമ്പന്നതാ, സങ്ഘാദിസേസസ്സ അമൂലകതാ, അനുദ്ധംസനാ, തങ്ഖണവിജാനനാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സത്തമേ കുക്കുച്ചം ഉപദഹേയ്യാതി ‘‘ഊനവീസതിവസ്സോ ത്വം മഞ്ഞേ’’തിആദീനി (പാചി. ൪൬൬) ഭണന്തോ ഉപ്പാദേയ്യ. ഏവം അഞ്ഞസ്മിം ഉപ്പാദനപച്ചയേ അസതി സഞ്ചിച്ച ഉപ്പാദേന്തസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ കുക്കുച്ചഉപ്പാദനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നേ തികദുക്കടം. നഉപ്പാദേതുകാമസ്സ, കേവലം ഹിതേസിതായ തഥാ വദന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഉപസമ്പന്നതാ, അഫാസുകാമതാ, കുക്കുച്ചുപ്പാദനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അനന്തരസദിസാനേവാതി.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠമേ വിവാദാപന്നാനന്തി ഭണ്ഡനകലഹേഹി വിവഡ്ഢിതം വിവാദാധികരണം ആപന്നാനം. ഉപസ്സുതിന്തി സുതിസമീപം, യത്ഥ ഠത്വാ സക്കാ ഹോതി തേസം വചനം സോതും, തത്ഥ തിട്ഠേയ്യാതി അത്ഥോ. ‘‘തത്ഥ സോസ്സാമീ’’തി ചോദേതുകാമതായ ഗച്ഛതോ പദേ പദേ ദുക്കടം, തുരിതഗമനേപി ഓഹീയമാനേപി ഏസേവ നയോ. യത്ഥ പന ഠിതോ സുണാതി, തത്ഥ ഠിതസ്സ പാചിത്തിയം, അത്തനോ ഠിതോകാസം ആഗന്ത്വാ തേസു മന്തയമാനേസുപി ഉക്കാസിത്വാ, ‘‘അഹം ഏത്ഥാ’’തി വാ വത്വാ ജാനാപേതബ്ബം, ഏവം അകരോന്തസ്സാപി സവനേ പാചിത്തിയമേവ.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ ഉപസ്സുതിട്ഠാനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നേ തികദുക്കടം, ‘‘ഇമേസം സുത്വാ ഓരമിസ്സാമി വിരമിസ്സാമി വൂപസമിസ്സാമി അത്താനം പരിമോചേസ്സാമീ’’തി (പാചി. ൪൭൩) ഗച്ഛതോ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഉപസമ്പന്നതാ, ചോദനാധിപ്പായോ, സവനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം ഇദം പന സിയാ കിരിയം, സിയാ അകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കമ്മപ്പടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നവമേ ധമ്മികാനം കമ്മാനന്തി ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന കതാനം അപലോകനകമ്മം ഞത്തികമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മന്തി ഇമേസം ചതുന്നം കമ്മാനം. തത്രായം സങ്ഖേപതോ കമ്മവിനിച്ഛയോ – തത്ര അപലോകനകമ്മം നാമ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ തം തം വത്ഥും കിത്തേത്വാ ‘‘രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കത്തബ്ബം കമ്മം വുച്ചതി. സമഗ്ഗസ്സേവ പന സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ കത്തബ്ബം കമ്മം ഞത്തികമ്മം നാമ. ഏകായ ഞത്തിയാ ചേവ അനുസ്സാവനായ ച കത്തബ്ബം കമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം നാമ. ഏകായ പന ഞത്തിയാ തീഹി ച അനുസ്സാവനാഹി കത്തബ്ബം കമ്മം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം നാമ.

തേസു അപലോകനകമ്മം (പരി. ൪൯൬; പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി ഓസാരണം നിസ്സാരണം ഭണ്ഡുകമ്മം ബ്രഹ്മദണ്ഡം കമ്മലക്ഖണന്തി. തത്ഥ കണ്ടകസാമണേരസ്സ നാസനാ വിയ നിസ്സാരണാ, താദിസംയേവ സമ്മാവത്തന്തം ദിസ്വാ പവേസനാ ‘ഓസാരണാ’തി വേദിതബ്ബാ. പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സ കേസച്ഛേദനാപുച്ഛനം ഭണ്ഡുകമ്മം (മഹാവ. ൯൮) നാമ. മുഖരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖൂ ദുരുത്തവചനേഹി ഘട്ടേന്തസ്സ ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു മുഖരോ ഭിക്ഖൂ ദുരുത്തവചനേഹി ഘട്ടേന്തോ വിഹരതി, സോ ഭിക്ഖു യം ഇച്ഛേയ്യ, തം വദേയ്യ, ഭിക്ഖൂഹി ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു നേവ വത്തബ്ബോ, ന ഓവാദാനുസാസനിം കത്തബ്ബോ, ന ഓവദിതബ്ബോ’’തി ‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ ദാനം രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി, ദുതിയമ്പി പുച്ഛാമി, തതിയമ്പി പുച്ഛാമി ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ ദാനം രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’’തി ഏവം കത്തബ്ബം കമ്മം ബ്രഹ്മദണ്ഡം (ചൂളവ. ൪൪൫) നാമ. യം പന ഭഗവതാ ഭിക്ഖുനീനം ഊരും വിവരിത്വാ ദസ്സനാദിവത്ഥൂസു ‘‘അവന്ദിയോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന കാതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൧) ഏവം അവന്ദിയകമ്മം അനുഞ്ഞാതം, യം ഭിക്ഖുനീഹി ‘‘അയ്യേ, അസുകോ നാമ അയ്യോ ഭിക്ഖുനീനം അപ്പസാദനീയം ദസ്സേതി, ഏതസ്സ അയ്യസ്സ അവന്ദിയകരണം ‘രുച്ചതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സാ’’’തി ഏവം ഉപസ്സയേ നിസിന്നാഹേവ ഭിക്ഖുനീഹി കത്തബ്ബം, ഏവരൂപം കമ്മം യസ്മാ തസ്സ കമ്മംയേവ ലക്ഖണം ന ഓസാരണാദീനി, തസ്മാ കമ്മലക്ഖണന്തി വുച്ചതി. ഇദഞ്ച കമ്മലക്ഖണം നാമ ഭിക്ഖുനിമൂലകം പഞ്ഞത്തം, അപിച ഭിക്ഖൂനമ്പി ലബ്ഭതി, തസ്മാ ഭിക്ഖൂഹിപി അച്ഛിന്നചീവരകാദീനം ചീവരാദീനി വാ ദേന്തേഹി, പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി അപനേതബ്ബാനിപി വത്ഥൂനി പരിഭുഞ്ജന്തേഹി വാ, അപനേന്തേഹി വാ, തഥാരൂപം വാ ധമ്മികം കതികം കരോന്തേഹി തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ അപലോകനകമ്മം കാതബ്ബം, സബ്ബഞ്ഹേതം കമ്മലക്ഖണമേവ പവിസതി, ഇതി അപലോകനകമ്മം പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തികമ്മം പന നവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി ഓസാരണം നിസ്സാരണം ഉപോസഥം പവാരണം സമ്മുതിം ദാനം പടിഗ്ഗഹം പച്ചുക്കഡ്ഢനം കമ്മലക്ഖണന്തി. തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, അനുസിട്ഠോ സോ മയാ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ആഗച്ഛേയ്യ, ‘ആഗച്ഛാഹീ’തി വത്തബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൨൬) ഏവം ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ ഓസാരണാ ഓസാരണാ നാമ. ‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ധമ്മകഥികോ, ഇമസ്സ നേവ സുത്തം ആഗച്ഛതി, നോ സുത്തവിഭങ്ഗോ, സോ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം പടിബാഹതി, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേത്വാ അവസേസാ ഇമം അധികരണം വൂപസമേയ്യാമാ’’തി ഏവം ഉബ്ഭാഹികവിനിച്ഛയേ (ചൂളവ. ൨൩൩) ധമ്മകഥികസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സാരണാ നിസ്സാരണാ നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അജ്ജുപോസഥോ…പേ… ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി ഏവം ഉപോസഥകമ്മവസേന ഠപിതാ ഞത്തി ഉപോസഥോ നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അജ്ജ പവാരണാ പന്നരസീ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ പവാരേയ്യാ’’തി (മഹാവ. ൨൧൦) ഏവം പവാരണാകമ്മവസേന ഠപിതാ ഞത്തി പവാരണാ നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമം അനുസാസേയ്യ’’ന്തി, ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം അനുസാസേയ്യാ’’തി (മഹാവ. ൧൨൬) ഏവം അത്താനം വാ പരം വാ സമ്മന്നിതും ഠപിതാ ഞത്തി സമ്മുതി നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സഗ്ഗിയം സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൪൬൪) ഏവം നിസ്സട്ഠചീവരപത്താദീനം ദാനം ദാനം നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ആപത്തിം സരതി വിവരതി ഉത്താനിം കരോതി ദേസേതി, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തിം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി, തേന വത്തബ്ബോ ‘പസ്സസീ’തി, ‘ആമ, പസ്സാമീ’തി, ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി (ചൂളവ. ൨൩൯) ഏവം ആപത്തിപ്പടിഗ്ഗഹോ പടിഗ്ഗഹോ നാമ. ‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ ആവാസികാ, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ കാലേ പവാരേയ്യാമാ’’തി (മഹാവ. ൨൪൦) ഏവം കതപ്പവാരണപ്പച്ചുക്കഡ്ഢനാ പച്ചുക്കഡ്ഢനാ നാമ. തിണവത്താരകസമഥേ (ചൂളവ. ൨൧൨) സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തി, ഏകേകസ്മിം പക്ഖേ ഏകേകാ ഞത്തി ചാതി തിസ്സോപി ഞത്തിയോ കമ്മലക്ഖണം നാമ. ഇതി ഞത്തികമ്മം നവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തിദുതിയകമ്മം സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി ഓസാരണം നിസ്സാരണം സമ്മുതിം ദാനം ഉദ്ധാരം ദേസനം കമ്മലക്ഖണന്തി. തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം അലാഭായ പരിസക്കനാദികേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഉപാസകസ്സ സങ്ഘേന അസമ്ഭോഗകരണത്ഥം പത്തനിക്കുജ്ജനവസേന നിസ്സാരണാ നിസ്സാരണാ നാമ. തസ്സേവ സമ്മാവത്തന്തസ്സ പത്തുക്കുജ്ജനവസേന ഓസാരണാ ച വേദിതബ്ബാ, സാ ഖുദ്ദകക്ഖന്ധകേ വഡ്ഢലിച്ഛവിവത്ഥുസ്മിം (ചൂളവ. ൨൬൫-൨൬൬) വുത്താ. സീമാസമ്മുതി തിചീവരേന അവിപ്പവാസസമ്മുതിസന്ഥതസമ്മുതിഭത്തുദ്ദേസകസേനാസനഗ്ഗാഹാപകഭണ്ഡാഗാരികചീവരപ്പടിഗ്ഗാഹകയാഗുഭാജകഫലഭാജകഖജ്ജഭാജകഅപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസാടിയഗ്ഗാഹപകപത്തഗ്ഗാഹാപകആരാമികപേസകസാമണേരപേസകസമ്മുതീതി ഏതാസം സമ്മുതീനം വസേന സമ്മുതി വേദിതബ്ബാ. കഥിനചീവരമതകചീവരദാനവസേന ദാനം വേദിതബ്ബം. കഥിനുദ്ധാരവസേന ഉദ്ധാരോ വേദിതബ്ബോ. കുടിവത്ഥുവിഹാരവത്ഥുദേസനാവസേന ദേസനാ വേദിതബ്ബാ. യാ പന തിണവത്ഥാരകസമഥേ (ചൂളവ. ൨൧൨ ആദയോ) ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഏകാ, ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഏകാതി ദ്വേ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചാ വുത്താ, യാ ച മോഹാരോപനാദീസു കമ്മവാചാ (പാചി. ൪൪൬) വുത്താ, താസം വസേന കമ്മലക്ഖണം വേദിതബ്ബം, ഇതി ഞത്തിദുതിയകമ്മം സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മമ്പി സത്തേവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി ഓസാരണം നിസ്സാരണം സമ്മുതിം ദാനം നിഗ്ഗഹം സമനുഭാസനം കമ്മലക്ഖണന്തി. തത്ഥ തജ്ജനീയകമ്മാദീനം (ചൂളവ. ൧ ആദയോ) സത്തന്നം കമ്മാനം വസേന നിസ്സാരണാ, തേസംയേവ കമ്മാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന ഓസാരണാ ച വേദിതബ്ബാ, ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതിവസേന (പാചി. ൧൪൬-൧൪൭) സമ്മുതി, പരിവാസദാന(ചഊളവ. ൧൦൨) മാനത്തദാനവസേന (ചൂളവ. ൧൦൫) ദാനം, മൂലായപടികസ്സനവസേന (ചൂളവ. ൧൧൦) നിഗ്ഗഹോ, ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ, അട്ഠ യാവതതിയകാ, അരിട്ഠോ (പാചി. ൪൧൭), ചണ്ഡകാളീ (പാചി. ൭൦൯) ചാതി ഇമേ തേ യാവതതിയകാതി ഇമാസം ഏകാദസന്നം സമനുഭാസനാനം വസേന സമനുഭാസനാ, ഉപസമ്പദാകമ്മഅബ്ഭാനകമ്മവസേന കമ്മലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. ഇതി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഇമേസു പന ചതൂസു കമ്മേസു അപലോകനകമ്മം അപലോകേത്വാവ കാതബ്ബം, ഞത്തികമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം. ഞത്തികമ്മമ്പി ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാവ കാതബ്ബം, അപലോകനകമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം. ഞത്തിദുതിയകമ്മം പന അപലോകേത്വാ കാതബ്ബമ്പി അത്ഥി അകാതബ്ബമ്പി, തത്ഥ സീമാസമ്മുതി സീമാസമൂഹനനം (മഹാവ. ൧൩൯-൧൪൦, ൧൪൪ ആദയോ) കഥിനചീവരദാനം കഥിനുദ്ധാരോ കുടിവത്ഥുദേസനാ വിഹാരവത്ഥുദേസനാതി ഇമാനി ഛ കമ്മാനി ഗരുകാനി അപലോകേത്വാ കാതും ന വട്ടന്തി, ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാവ കാതബ്ബാനി. അവസേസാ തേരസ സമ്മുതിയോ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകമതകചീവരദാനസമ്മുതിയോ ചാതി ഏതാനി ലഹുകമ്മാനി അപലോകേത്വാപി കാതും വട്ടന്തി, ഞത്തികമ്മാദിവസേന പന ന കാതബ്ബാനേവ. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മമ്പി സകലക്ഖണേനേവ കാതബ്ബം, ന സേസകമ്മവസേന. ഏവം അത്തനോ അത്തനോ ലക്ഖണേനേവ വത്ഥുഞത്തിഅനുസ്സാവനാസീമാപരിസാസമ്പത്തിയാ കതാനി ഏതാനി കമ്മാനി ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന കതത്താ ധമ്മോ ഏതേസു അത്ഥീതി ധമ്മികാനി നാമ ഹോന്തി, ഇതി ഏതേസം ധമ്മികാനം കമ്മാനം ഛന്ദം ദത്വാ പച്ഛാ ഖീയനധമ്മം ആപജ്ജന്തസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ ഖീയനധമ്മാപജ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ധമ്മകമ്മേ വേമതികസ്സ, അധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. അധമ്മകമ്മസഞ്ഞിസ്സ, ‘‘അധമ്മേന വാ വഗ്ഗേന വാ നകമ്മാരഹസ്സ വാ കമ്മം കരോന്തീ’’തി ഞത്വാ ഖീയന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ധമ്മകമ്മതാ, ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിതാ, ഛന്ദം ദത്വാ ഖീയനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനേവ, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

കമ്മപ്പടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദസമേ വിനിച്ഛയകഥായാതി യാവ ആരോചിതം വത്ഥു അവിനിച്ഛികം, ഞത്തിം വാ ഠപേത്വാ കമ്മവാചാ അനിട്ഠാപിതാ, താവ വിനിച്ഛയകഥാ വത്തമാനാ നാമ ഹോതി. യോ ഭിക്ഖു ഏതസ്മിം അന്തരേ കമ്മം കോപേതുകാമതായ പരിസായ ഹത്ഥപാസം വിജഹതി, തസ്സ വിജഹനേ ദുക്കടം, വിജഹിതേ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഛന്ദം അദത്വാ പക്കമനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ധമ്മകമ്മേ വേമതികസ്സ, അധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. അധമ്മകമ്മസഞ്ഞിസ്സ പന, യോ ച ‘‘സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനാദീനി വാ ഭവിസ്സന്തി, അധമ്മേന വാ വഗ്ഗേന വാ നകമ്മാരഹസ്സ വാ കമ്മം കരിസ്സന്തീ’’തി (പാചി. ൪൮൩) ഞത്വാ, ഗിലാനോ വാ ഹുത്വാ, ഗിലാനസ്സ വാ കരണീയേന, ഉച്ചാരാദീഹി വാ പീളിതോ, ന ച കമ്മം കോപേതുകാമോ ‘‘പുന പച്ചാഗമിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛതി, തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. വിനിച്ഛയകഥായ വത്തമാനതാ, ധമ്മകമ്മതാ, ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിതാ, സമാനസീമായം ഠിതതാ, സമാനസംവാസകതാ, കോപേതുകാമതായ ഹത്ഥപാസവിജഹനന്തി ഇമാനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി. സമനുഭാസനസമുട്ഠാനം, കിരിയാകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഏകാദസമേ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേനാതി സമാനസംവാസകേന സമാനസീമായം ഠിതേന സങ്ഘേന സദ്ധിം ചീവരം ദത്വാ. യഥാസന്ഥുതന്തി യോ യോ മിത്തസന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തവസേന സന്ഥുതോ, തസ്സ തസ്സാതി അത്ഥോ. പാചിത്തിയന്തി ഏവം സങ്ഘേന സദ്ധിം സയമേവ സേനാസനപഞ്ഞാപനാദിവസേന സമ്മതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരം ദത്വാ പച്ഛാ ഖീയന്തസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം.

രാജഗഹേ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ ചീവരം ദത്വാ പച്ഛാ ഖീയനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ധമ്മകമ്മേ തികപാചിത്തിയം, ചീവരം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം വിസ്സജ്ജിയവേഭങ്ഗിയം പരിക്ഖാരം ദത്വാ പച്ഛാഖീയന്തസ്സ ദുക്കടം, വിസ്സജ്ജിയവേഭങ്ഗിയോ നാമ ഠപേത്വാ പഞ്ച ഗരുഭണ്ഡാനി അവസേസോ. രാസിവസേന ഹി പഞ്ച ഗരുഭണ്ഡാനി വുത്താനി, തത്ഥ ആരാമോ ആരാമവത്ഥൂതി ഏകം, വിഹാരോ വിഹാരവത്ഥൂതി ദുതിയം, മഞ്ചോ പീഠം ഭിസി ബിമ്ബോഹനന്തി തതിയം, ലോഹകുമ്ഭീ ലോഹഭാണകം ലോഹവാരകോ ലോഹകടാഹം വാസി പരസു കുഠാരീ കുദാലോ നിഖാദനന്തി ചതുത്ഥം, വല്ലി വേളു മുഞ്ജം പബ്ബജം തിണം മത്തികാ ദാരുഭണ്ഡം മത്തികാഭണ്ഡന്തി പഞ്ചമം. ഏതാനി ഹി പഞ്ച സങ്ഘസന്തകാനി നേവ സങ്ഘസ്സ, ന ഗണപുഗ്ഗലാനം വിസ്സജ്ജേതും വാ വിഭജിതും വാ വട്ടന്തി, വിസ്സജ്ജിതവിഭത്താനിപി സങ്ഘികാനേവ ഹോന്തി. ഥാവരേന പന ഥാവരം, ഇതരേന ച അകപ്പിയേന മഹഗ്ഘകപ്പിയേന വാ ഇതരം സങ്ഘസ്സ ഉപകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ കപ്പിയപരിവത്തനേന പരിവത്തേതും വട്ടതി, വരസേനാസനാദീനം സംരക്ഖണത്ഥം ലാമകാനി വിസ്സജ്ജേതും വിസ്സജ്ജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുഞ്ച വട്ടതി. ഏത്ഥ ച പുരിമേസു തീസു രാസീസു അഗരുഭണ്ഡം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി, ചതുത്ഥേ ലോഹകുമ്ഭീ അരഞ്ജരസണ്ഠാനം ലോഹഭാണകം ലോഹകടാഹന്തി ഇമാനി തീണി അന്തമസോ പസതമത്തഉദകഗ്ഗണ്ഹനകാനിപി ഗരുഭണ്ഡാനി. ലോഹവാരകോ പന കാളലോഹതമ്ബലോഹകംസലോഹവട്ടലോഹാനം യേന കേനചി കതോ സീഹളദീപേ പാദഗ്ഗണ്ഹനകോ ഭാജേതബ്ബോ, പാദോ ച നാമ മഗധനാളിയാ പഞ്ചനാളിമത്തം ഗണ്ഹാതി, തതോ അതിരേകം ഗരുഭണ്ഡം, ഇമാനി താവ പാളിയം ആഗതാനി ലോഹഭാജനാനി.

പാളിയം പന അനാഗതാനിപി ഭിങ്ഗാരപടിഗ്ഗഹഉളുങ്കദബ്ബികടച്ഛുപാതി തട്ടകസരകസമുഗ്ഗഅങ്ഗാരകപല്ലധൂമകടച്ഛുആദീനി ഖുദ്ദകാനിപി ഗരുഭണ്ഡാനേവ, അയപത്തോ അയഥാലകം തമ്ബലോഹഥാലകന്തി ഇമാനി പന ഭാജനീയാനി, കംസലോഹവട്ടലോഹഭാജനവികതി സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ ഗിഹിവികടാ വാ വട്ടതി, പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന ന വട്ടതി. ഠപേത്വാ പന തം ഭാജനവികതിം അഞ്ഞസ്മിമ്പി കപ്പിയലോഹഭണ്ഡേ അഞ്ജനീ അഞ്ജനിസലാകാ നത്ഥുദാനം കണ്ണമലഹരണീ സൂചി ഖുദ്ദകോ പിപ്ഫലികോ ഖുദ്ദകം ആരകണ്ടകം കുഞ്ചികാ താളം കത്തരയട്ഠി വേധകോ ഭിന്ദിവാലകോ യഥാതഥാഘനകതലോഹംവിപ്പകതലോഹഭണ്ഡഞ്ച സബ്ബം ഭാജനീയം. ധൂമനേത്തഫാലദീപരുക്ഖദീപകപല്ലികഓലമ്ബകദീപഇത്ഥിപുരിസതിരച്ഛാനരൂപകാനി പന അഞ്ഞാനി വാ ഭിത്തിച്ഛദനകവാടാദീസു ഉപനേതബ്ബാനി, അന്തമസോ ലോഹഖിലകം ഉപാദായ സബ്ബാനിപി ലോഹഭണ്ഡാനി ഗരുഭണ്ഡാനിയേവ, അത്തനാ ലദ്ധാനി പരിഹരിത്വാപി പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി, സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ ഗിഹിവികടാനി വാ വട്ടന്തി, തിപുഭണ്ഡേപി ഏസേവ നയോ. ഖീരപാസാണമയാനി തട്ടകസരകാദീനി ഗരുഭണ്ഡാനിയേവ.

ഘടകോ പന തേലഭാജനം വാ പാദഗ്ഗണ്ഹനകതോ അതിരേകമേവ ഗരുഭണ്ഡം, സുവണ്ണരജതആരകൂടജാതിഫലികഭാജനാനി ഗിഹിവികടാനിപി ന വട്ടന്തി. സേനാസനപരിഭോഗേ പന ആമാസമ്പി അനാമാസമ്പി സബ്ബം വട്ടതി.

വാസിയാദീസു പന യായ വാസിയാ ദന്തകട്ഠച്ഛേദനഉച്ഛുതച്ഛനമത്തതോ അഞ്ഞം മഹാകമ്മം കാതും ന സക്കാ, അയം ഭാജനീയാ. സേസാ യേന കേനചി ആകാരേന കതാ ഗരുഭണ്ഡം, പരസു പന അന്തമസോ വേജ്ജാനം സിരാവേധകോപി ഗരുഭണ്ഡമേവ, തഥാ കുഠാരീ. യാ പന ആവുധസങ്ഖേപേന കതാ, അയം അനാമാസാ, കുദാലോ ദണ്ഡബന്ധനിഖാദനം വാ അഗരുഭണ്ഡം നാമ നത്ഥി. സമ്മുഞ്ജനിദണ്ഡഖണനകം പന അദണ്ഡകം ഫലമത്തകമേവ, യം സക്കാ സിപാടികായ പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിതും, തം ഭാജനീയം. സിഖരമ്പി നിഖാദനേനേവ സങ്ഗഹിതം, യേഹി മനുസ്സേഹി വിഹാരേ വാസിആദീനി ദിന്നാനി ഹോന്തി, തേ ചേ ഘരേ ദഡ്ഢേ വാ വിലുത്തേ വാ ‘‘ദേഥ നോ, ഭന്തേ, ഉപക്ഖരേ, പുന ആഹരിസ്സാമാ’’തി വദന്തി, ദാതബ്ബാ. സചേ ഹരന്തി, ന വാരേതബ്ബാ, അനാഹരന്താപി ന ചോദേതബ്ബാ.

കമ്മാരതട്ടകാരചുന്ദകാരനളകാരമണികാരപത്തബന്ധകാനം അധികരണിമുട്ഠിസണ്ഡാസതുലാദീനി സബ്ബാനി ലോഹമയാനി ഉപകരണാനി സങ്ഘേ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡാനി. തിപുകോട്ടകസുവണ്ണകാരചമ്മകാരഉപകരണേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ, തിപുകോട്ടകഉപകരണേസു തിപുച്ഛേദനകസത്ഥകം, സുവണ്ണകാരഉപകരണേസു സുവണ്ണച്ഛേദനകസത്ഥകം, ചമ്മകാരഉപകരണേസു കതപരികമ്മചമ്മച്ഛേദനഖുദ്ദകസത്ഥന്തി ഇമാനി ഭാജനീയാനി. ന്ഹാപിതതുന്നകാരഉപകരണേസുപി ഠപേത്വാ മഹാകത്തരിം മഹാസണ്ഡാസം മഹാപിപ്ഫലികഞ്ച സബ്ബം വട്ടതി, ഇതരാനി ഗരുഭണ്ഡാനി.

വല്ലിആദീസു വേത്തവല്ലിആദികാ യാ കാചി അഡ്ഢബാഹുപ്പമാണാ വല്ലി സങ്ഘസ്സ ദിന്നാ വാ തത്ഥജാതകാ വാ രക്ഖിതഗോപിതാവ ഗരുഭണ്ഡം, സാ സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ സചേ അതിരേകാ ഹോതി, പുഗ്ഗലികകമ്മേപി ഉപനേതും വട്ടതി, സുത്തമകചിവാകനാളികേരഹീരചമ്മമയാ രജ്ജുകാ വാ യോത്താനി വാ വാകേ ച നാളികേരഹീരേ ച വട്ടേത്വാ കതാ ഏകവട്ടാ വാ ദ്വിവട്ടാ വാ സങ്ഘസ്സ സന്തകാ ഗരുഭണ്ഡം. സുത്തം പന അവട്ടേത്വാ ദിന്നം മകചിവാകനാളികേരഹീരാ ച ഭാജനീയാ. യേഹി പനേതാനി രജ്ജുകാദീനി ദിന്നാനി ഹോന്തി, തേ അത്തനോ കരണീയേന ഹരന്താ ന വാരേതബ്ബാ.

യോ കോചി അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡകമത്തോപി വേളു സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാ തത്ഥജാതകോ വാ രക്ഖിതഗോപിതോ ഗരുഭണ്ഡം, സോപി സങ്ഘസ്സ കമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകോ പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. പാദഗ്ഗണ്ഹനകതേലനാളി പന കത്തരയട്ഠി ഉപാഹനദണ്ഡകോ ഛത്തദണ്ഡോ ഛത്തസലാകാതി ഇദമേത്ഥ ഭാജനീയഭണ്ഡം, ദഡ്ഢഗേഹമനുസ്സാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛന്താ ന വാരേതബ്ബാ.

മുഞ്ജഞ്ച പബ്ബജഞ്ച അവസേസഞ്ച ഛദനതിണം മുട്ഠിപ്പമാണമ്പി ഛദനതിണസങ്ഖേപഗതേസു താലപണ്ണാദീസു യംകിഞ്ചി ഏകപണ്ണമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നം വാ തത്ഥജാതകം വാ ബഹിആരാമേ സങ്ഘികേ തിണവത്ഥുസ്മിം ജാതകം വാ രക്ഖിതഗോപിതം ഗരുഭണ്ഡം, തമ്പി സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. ദഡ്ഢഗേഹമനുസ്സാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്താ ന വാരേതബ്ബാ, അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോപി രിത്തകപോത്ഥകോ ഗരുഭണ്ഡമേവ.

മത്തികാ പകതിമത്തികാ വാ ഹോതു പഞ്ചവണ്ണാ വാ സുധാ വാ സജ്ജുരസകങ്ഗുട്ഠസിലേസാദീസു വാ യംകിഞ്ചി ദുല്ലഭട്ഠാനേ ആനേത്വാ വാ ദിന്നം തത്ഥജാതകം വാ രക്ഖിതഗോപിതം താലപക്കമത്തം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, തമ്പി സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. ഹിങ്ഗുഹിങ്ഗുലകഹരിതാലമനോസിലഞ്ജനാദീനി പന ഭാജനീയാനി.

ദാരുഭണ്ഡേ യോ കോചി വേളുമ്ഹി വുത്തപ്പമാണോ ദാരുഭണ്ഡകോ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാ തത്ഥജാതകോ വാ രക്ഖിതഗോപിതോ ഗരുഭണ്ഡം, അപി ച സബ്ബാപി ദാരുവേളുചമ്മപാസാണാദിവികതി ദാരുഭണ്ഡേന സങ്ഗഹിതാ, തത്ഥ മഞ്ചപീഠേഹി അസങ്ഗഹിതാനി ആസന്ദികാദീനി അന്തമസോ ചോളേന വാ പലാലേഹി വാ പണ്ണേഹി വാ കതപീഠം ഉപാദായ സബ്ബാനി ആസനാനി.

വങ്കഫലകം ദീഘഫലകം ചീവരധോവനഫലകം ഘട്ടനഫലകം ഘട്ടനമുഗ്ഗരോ ദന്തകട്ഠച്ഛേദനഗണ്ഠികാ ദണ്ഡമുഗ്ഗരോ നാവാ അമ്ബണം രജനദോണി ഉദകപടിച്ഛകോ ദാരുമയോ വാ ദന്തമയോ വാ വേളുമയോ വാ സപാദകോപി അപാദകോപി സമുഗ്ഗോ മഞ്ജൂസാ പാദഗ്ഗണ്ഹനകതോ അതിരേകപ്പമാണോ കരണ്ഡോ ഉദകദോണി ഉദകകടാഹം ഉളുങ്കോ കടച്ഛുപാനീയസരാവം പാനീയസങ്ഖോതി ഏതേസു യംകിഞ്ചി സങ്ഘേ ദിന്നം ഗരുഭണ്ഡം. സങ്ഖഥാലകം പന ഭാജനീയം, തഥാ ദാരുമയോ ഉദകതുമ്ബോ.

പാദകഥലികമണ്ഡലം ദാരുമയം വാ ഹോതു ചോളപണ്ണാദിമയം വാ സബ്ബം ഗരുഭണ്ഡം. ആധാരകോ പത്തപിധാനം താലവണ്ടം ബീജനീ ചങ്കോടകം പച്ഛി യട്ഠിസമ്മുഞ്ജനീ മുട്ഠിസമ്മുഞ്ജനീതി ഏതേസുപി യംകിഞ്ചി ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ ദാരുവേളുപണ്ണചമ്മാദീസു യേന കേനചി കതം ഗരുഭണ്ഡമേവ.

ഥമ്ഭതുലാസോപാനഫലകാദീസു യംകിഞ്ചി ദാരുമയം വാ പാസാണമയം വാ ഗേഹസമ്ഭാരൂപഗം യോ കോചി കടസാരകോ യംകിഞ്ചി ഭൂമത്ഥരണം യംകിഞ്ചി അകപ്പിയചമ്മം, സബ്ബം സങ്ഘികം ഗരുഭണ്ഡം, ഭൂമത്ഥരണം കാതും വട്ടതി. ഏളകചമ്മം പന പച്ചത്ഥരണഗതികം ഹോതി, തമ്പി ഗരുഭണ്ഡമേവ, കപ്പിയചമ്മാനി ഭാജനീയാനി, കുരുന്ദിയം പന സബ്ബം മഞ്ചപ്പമാണം ചമ്മം ഗരുഭണ്ഡന്തി വുത്തം.

ഉദുക്ഖലം മുസലം സുപ്പം നിസദം നിസദപോതോ പാസാണദോണി പാസാണകടാഹം സബ്ബം കസിഭണ്ഡമ്പി ഗരുഭണ്ഡം, സബ്ബം ചക്കയുത്തയാനം ഗരുഭണ്ഡമേവ. മഞ്ചപീഠാനം പാദാ ച അടനിയോ ച വാസിപരസുആദീനം ദണ്ഡാ ചാതി ഏതേസു യംകിഞ്ചി അനിട്ഠിതം ഭാജനീയം, തച്ഛിതമട്ഠം പന ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, അനുഞ്ഞാതവാസിയാ ദണ്ഡോ ഛത്തം മുട്ഠിപണ്ണം കത്തരയട്ഠി ഉപാഹനാ അരണിസഹിതം ധമ്മകരണോ പാദഗ്ഗണ്ഹനകതോ അനതിരിത്തം ആമലകതുമ്ബം ആമലകഘടോ ലാബുകതുമ്ബം ലാബുകഘടോ വിസാണതുമ്ബന്തി സബ്ബമേതം ഭാജനീയം, തതോ പരം ഗരുഭണ്ഡം.

ഹത്ഥിദന്തോ വാ യംകിഞ്ചി വിസാണം വാ അതച്ഛിതം യഥാഗതമേവ ഭാജനീയം, തേഹി കതമഞ്ചപീഠപാദാദീസു പുരിമസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. തച്ഛിതനിട്ഠിതോപി ഹിങ്ഗുകരണ്ഡകോ അഞ്ജനികരണ്ഡകോ ഗണ്ഠികാ വിധോ അഞ്ജനീ അഞ്ജനിസലാകാ ഉദകപുഞ്ഛനീതി ഇദം സബ്ബം ഭാജനീയമേവ.

മത്തികാഭണ്ഡേ സബ്ബം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം ഘടപിഠരാദികുലാലഭാജനം, പത്തകടാഹം അങ്ഗാരകടാഹം ധൂമദാനകം ദീപരുക്ഖകോ ദീപകപല്ലികാ ചയനിട്ഠകാ ഛദനിട്ഠകാ ഥുപികാതി സബ്ബം ഗരുഭണ്ഡം, ഏതേസു പന വുത്തനയേസു ഗരുഭണ്ഡേസു യംകിഞ്ചി വേളുആദിം അത്തനോ അത്ഥായ ഗണ്ഹന്തേന സമകം വാ അതിരേകം വാ ഫാതികമ്മം കത്വാ ഗഹേതബ്ബം. പാദഗ്ഗണ്ഹനകതോ അനതിരിത്തപ്പമാണോ പന ഘടകോ പത്തോ ഥാലകം കഞ്ചനകോ കുണ്ഡികാതി ഇദമേത്ഥ ഭാജനീയം, യഥാ ച മത്തികാഭണ്ഡേ ഏവം ലോഹഭണ്ഡേപി കുണ്ഡികാ ഭാജനീയകോട്ഠാസമേവ ഭജതി. ഇതി യം ഭാജനീയം വിസ്സജ്ജനീയമ്പി തം ഏവം വിസ്സജ്ജിയവേഭങ്ഗിയസങ്ഖാതം അഞ്ഞം പരിക്ഖാരം ദത്വാ ഖീയന്തസ്സ ദുക്കടം, ഇതരം പന ദാതുമേവ ന വട്ടതി. ഇസ്സരവതായ ദേന്തോ ഥുല്ലച്ചയം ആപജ്ജതി, ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തോ ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ കാരേതബ്ബോ. യഥാ ച അഞ്ഞം പരിക്ഖാരം ദത്വാ ഖീയന്തസ്സ ദുക്കടം, തഥാ സങ്ഘേന അസമ്മതസ്സ ചീവരം വാ അഞ്ഞം വാ പരിക്ഖാരം ദത്വാ ഖീയന്തസ്സ ദുക്കടമേവ, അനുപസമ്പന്നേ സബ്ബത്ഥ തികദുക്കടം. പകതിയാ പന ഛന്ദാദിവസേന (പാചി. ൪൮൮) കരോന്തം ദിസ്വാ ‘‘കോ അത്ഥോ തസ്സ ദിന്നേന, ലദ്ധാപി വിനിപാതേസ്സതി, ന സമ്മാ ഉപനേസ്സതീ’’തി ഖീയന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഉപസമ്പന്നതാ, ധമ്മേന ലദ്ധസമ്മുതിതാ, സങ്ഘേന സദ്ധിം വികപ്പനുപഗചീവരദാനം, പച്ഛാ ഖീയിതുകാമതായ ഖീയനാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദ്വാദസമേ സബ്ബം തിംസകകണ്ഡേ പരിണാമനസിക്ഖാപദേ വുത്തനയമേവ. അയമേവ ഹി വിസേസോ, തത്ഥ അത്തനോ പരിണാമിതത്താ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, ഇധ പുഗ്ഗലസ്സ പരിണാമിതത്താ സുദ്ധികപാചിത്തിയന്തി.

പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സഹധമ്മികവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.