പാചിത്തിയകണ്ഡോ

൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പാചിത്തിയേസു മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സമ്പജാനമുസാവാദേതി പുബ്ബേപി ജാനിത്വാ വചനക്ഖണേപി ജാനന്തസ്സേവ മുസാവാദഭണനേ. ഭണനഞ്ച നാമ ഇധ അഭൂതസ്സ വാ ഭൂതതം, ഭൂതസ്സ വാ അഭൂതതം കത്വാ കായേന വാ വാചായ വാ വിഞ്ഞാപനപ്പയോഗോ, നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തസ്മാ യോ സമ്പജാനമുസാവാദം വദതി, തസ്സ തംനിമിത്തം തംഹേതു തപ്പച്ചയാ പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അഞ്ഞേസു ച ഈദിസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സാവത്ഥിയം ഹത്ഥകം സക്യപുത്തം ആരബ്ഭ അവജാനിത്വാ പടിജാനനാദിവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം മുസാ ഭണന്തസ്സ പാരാജികം, അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസനത്ഥം സങ്ഘാദിസേസോ, സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസനത്ഥം പാചിത്തിയം, ആചാരവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസനത്ഥം ദുക്കടം, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൨൦) പരിയായേന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം പടിവിജാനന്തസ്സ മുസാ ഭണിതേ ഥുല്ലച്ചയം, അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ ദുക്കടം, കേവലം മുസാ ഭണന്തസ്സ ഇധ പാചിത്തിയം. അനുപധാരേത്വാ സഹസാ ഭണന്തസ്സ, ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, വിസംവാദനചിത്തേന യമത്ഥം വത്തുകാമോ, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനീതി.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയേ ഓമസവാദേതി ഓവിജ്ഝനവചനേ, ജാതിനാമഗോത്തകമ്മസിപ്പആബാധലിങ്ഗകിലേസആപത്തിഅക്കോസേസു ഭൂതേന വാ അഭൂതേന വാ യേന കേനചി പാരാജികം ആപന്നം വാ അനാപന്നം വാ യംകിഞ്ചി ഭിക്ഖും യായ കായചി വാചായ വാ ഹത്ഥമുദ്ദായ വാ അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസനവചനേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ഓമസനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തേഹിയേവ ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ‘‘സന്തി ഇധേകച്ചേ ചണ്ഡാലാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൨൬) നയേന അഞ്ഞാപദേസം കത്വാ അക്കോസന്തസ്സ, ‘‘ചോരോസി ഗണ്ഠിഭേദകോസീ’’തിആദീഹി പാളിമുത്തകപദേഹി അക്കോസന്തസ്സ, യഥാ തഥാ വാ അനുപസമ്പന്നം അക്കോസന്തസ്സ ച ദുക്കടം. ഇധ ഭിക്ഖുനീപി അനുപസമ്പന്നസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. അനക്കോസിതുകാമസ്സ കേവലം ദവകമ്യതായ വദതോ സബ്ബത്ഥ ദുബ്ഭാസിതം. അത്ഥധമ്മഅനുസാസനിപുരേക്ഖാരാനം, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. യം അക്കോസതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, അനഞ്ഞാപദേസേന ജാതിആദീഹി അക്കോസനം, ‘‘മം അക്കോസതീ’’തി ജാനനാ, അത്ഥപുരേക്ഖാരതാദീനം അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, വേദനാ പന ഇധ ദുക്ഖാതി.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തതിയേ ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേതി ഭിക്ഖുസ്സ പേസുഞ്ഞേ, ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ഭിക്ഖൂ അക്കോസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സുത്വാ വചനം ഭിക്ഖുനോ പിയകമ്യതായ വാ ഭേദാധിപ്പായേന വാ യോ അക്കുദ്ധോ, തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ കായേന വാ വാചായ വാ ഉപസംഹടേ തസ്മിം പേസുഞ്ഞകരണവചനേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ പേസുഞ്ഞഉപസംഹരണവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, വുത്തനയേനേവ അഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസന്തസ്സ വചനൂപസംഹാരേ വാ പാളിമുത്തകഅക്കോസൂപസംഹാരേ വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ ച ഉപസംഹാരേ ദുക്കടം. ഇധാപി ഭിക്ഖുനീ അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠിതാ. ന പിയകമ്യതായ, ന ഭേദാധിപ്പായേന കേവലം പാപഗരഹിതായ വദന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ജാതിആദീഹി അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സുത്വാ വചനം ഭിക്ഖുസ്സ ഉപസംഹരണം, പിയകമ്യതാഭേദാധിപ്പായേസു അഞ്ഞതരതാ, തസ്സ വിജാനനാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനേവാതി.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുത്ഥേ പദസോ ധമ്മം വാചേയ്യാതി സങ്ഗീതിത്തയം അനാരുള്ഹമ്പി രാജോവാദതിക്ഖിന്ദ്രിയചതുപരിവത്തനനന്ദോപനന്ദകുലുമ്പസുത്തമഗ്ഗകഥാദിധമ്മഞ്ച സങ്ഗീതിത്തയമാരുള്ഹം തിപിടകധമ്മഞ്ച പദം പദം വാചേയ്യ, പദാനുപദഅന്വക്ഖരഅനുബ്യഞ്ജനേസു ഏകേകം കോട്ഠാസന്തി അത്ഥോ. പാചിത്തിയന്തി ഏതേസു പദാദീസു ഭിക്ഖുഞ്ച ഭിക്ഖുനിഞ്ച ഠപേത്വാ യംകഞ്ചി കോട്ഠാസം അവസേസപുഗ്ഗലേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തസ്സ പദാദിഗണനായ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ പദസോ ധമ്മവാചനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം. ഉപസമ്പന്നേ അനുപസമ്പന്നസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടം. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ, സജ്ഝായകരണേ, തസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ, യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥം ഭണന്തസ്സ, ഓസാരേന്തസ്സ ച ഖലിതട്ഠാനേ ‘‘ഏവം ഭണാഹീ’’തി വചനേ ച ഏകതോ ഭണന്തസ്സാപി, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. അനുപസമ്പന്നതാ, വുത്തലക്ഖണം ധമ്മം പദസോ വാചനതാ, ഏകതോ ഓസാപനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഞ്ചമേ അനുപസമ്പന്നേനാതി ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അന്തമസോ പാരാജികവത്ഥുഭൂതേന തിരച്ഛാനഗതേനാപി. ഉത്തരിദിരത്തതിരത്തന്തി ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ രത്തീനം ഉപരി. സഹസേയ്യന്തി സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേന ഛന്നപരിച്ഛന്നേ വാ സേനാസനേ പുബ്ബാപരിയേന വാ ഏകക്ഖണേന വാ ഏകതോ നിപജ്ജനം. കപ്പേയ്യാതി വിദഹേയ്യ സമ്പാദേയ്യ. തത്ഥ ഛദനം അനാഹച്ച ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരാദിനാ പരിച്ഛിന്നമ്പി സബ്ബപരിച്ഛന്നമിച്ചേവ വേദിതബ്ബം, തസ്മാ ഇമിനാ ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ സചേപി സത്തഭൂമികോ പാസാദോ ഏകൂപചാരോ ഹോതി, സതഗബ്ഭം വാ ചതുസാലം, യോ തത്ഥ വാ അഞ്ഞത്ഥ വാ താദിസേ തേന വാ അഞ്ഞേന വാ അനുപസമ്പന്നേന സഹ തിസ്സോ രത്തിയോ സയിത്വാ ചതുത്ഥദിവസേ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ അനുപസമ്പന്നേ നിപന്നേ ഗബ്ഭദ്വാരം പിധായ വാ അപിധായ വാ നിപജ്ജതി, പഠമനിപന്നോ വാ തസ്മിം നിപജ്ജന്തേ ന വുട്ഠാതി, തസ്സ ഉഭിന്നം ഉട്ഠഹിത്വാ നിപജ്ജനപ്പയോഗഗണനായ അനുപസമ്പന്നഗണനായ ച പാചിത്തിയം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായം (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) സബ്ബപ്പകാരതോ വുത്തോ.

ആളവിയം സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ അനുപസമ്പന്നേന സഹസേയ്യവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘ഉത്തരിദിരത്തതിരത്ത’’ന്തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, ഉപസമ്പന്നേ അനുപസമ്പന്നസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ ഉപദ്ധച്ഛന്നപരിച്ഛന്നാദീസു ച ദുക്കടം. ഊനകദിരത്തതിരത്തം വസന്തസ്സ, തതിയായ രത്തിയാ പുരാരുണാ നിക്ഖമിത്വാ പുന വസന്തസ്സ, സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബാപരിച്ഛന്നാദീസു വസന്തസ്സ, ഇതരസ്മിം നിസിന്നേ നിപജ്ജന്തസ്സ, നിപന്നേ വാ നിസീദന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ അനുപസമ്പന്നേന സഹ നിപജ്ജനം, ചതുത്ഥദിവസേ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി ഏളകലോമസദിസാനേവാതി.

പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛട്ഠേ മാതുഗാമേനാതി അന്തമസോ തദഹുജാതായപി മനുസ്സിത്ഥിയാ. ദിസ്സമാനരൂപാ പന യക്ഖിപേതിയോ പണ്ഡകോ മേഥുനവത്ഥുഭൂതാ ച തിരച്ഛാനിത്ഥിയോ ഇധ ദുക്കടവത്ഥുകാ ഹോന്തി.

സാവത്ഥിയം ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധത്ഥേരം ആരബ്ഭ മാതുഗാമേന സഹസേയ്യവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സേസം അനന്തരസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം അഞ്ഞത്ര രത്തിപരിച്ഛേദാ, തത്ര ഹി ചതുത്ഥദിവസേ ആപത്തി, ഇധ പന പഠമദിവസേപീതി.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സത്തമേ ഉത്തരിഛപ്പഞ്ചവാചാഹീതിഏത്ഥ ഏകോ ഗാഥാപാദോ ഏകാ വാചാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ വാചാപമാണം വേദിതബ്ബം. ധമ്മം ദേസേയ്യാതി പദസോധമ്മസിക്ഖാപദേ വുത്തലക്ഖണം ധമ്മം വാ അട്ഠകഥാധമ്മം വാ ഭാസേയ്യ. അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞുനാ പുരിസവിഗ്ഗഹേനാതി വിനാ വിഞ്ഞുനാ പുരിസേന. മനുസ്സവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ഠിതേന പന യക്ഖേന വാ പേതേന വാ തിരച്ഛാനേന വാ സദ്ധിം ഠിതായപി ധമ്മം ദേസേതും ന വട്ടതി. പാചിത്തിയന്തി ദുതിയാനിയതേ വുത്തലക്ഖണേന മനുസ്സേന വിനാ വിഞ്ഞുമനുസ്സിത്ഥിയാ ഛന്നം വാചാനം ഉപരി പദാദിവസേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ പദാദിഗണനായ, ബഹൂനം ദേസയതോ മാതുഗാമഗണനായ ച പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഉദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ മാതുഗാമസ്സ ധമ്മദേസനാവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞുനാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അമാതുഗാമേ മാതുഗാമസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ യക്ഖിപേതിപണ്ഡകമനുസ്സവിഗ്ഗഹതിരച്ഛാനിത്ഥീനം ദേസേന്തസ്സ ച ദുക്കടം. ഛഹി വാചാഹി, തതോ വാ ഓരം ദേസേന്തസ്സ, വുത്തലക്ഖണേ വാ പുരിസേ സതി, സയം വാ ഉട്ഠായ, പുന നിസീദിത്വാ മാതുഗാമസ്സ വാ ഉട്ഠഹിത്വാ പുന നിസിന്നസ്സ, അഞ്ഞസ്സ വാ മാതുഗാമസ്സ ദേസയതോ, ‘‘ദീഘനികായോ നാമ ഭന്തേ കിമത്ഥിയോ’’തി ഏവം പന പുട്ഠേ സബ്ബമ്പി ദീഘനികായം ദേസേന്തസ്സ, അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വുച്ചമാനം മാതുഗാമേ സുണന്തേ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. വുത്തലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ ഛന്നം വാചാനം ഉപരി ദേസനാ, വുത്തലക്ഖണോ മാതുഗാമോ, ഇരിയാപഥപരിവത്താഭാവോ, കപ്പിയകാരകസ്സാഭാവോ, അപഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പദസോധമ്മസദിസാനേവ, കേവലം ഇധ കിരിയാകിരിയം ഹോതീതി.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠമേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മന്തി ചതുത്ഥപാരാജികേ വുത്തലക്ഖണം ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഝായീനഞ്ചേവ അരിയാനഞ്ച ധമ്മം. ഭൂതസ്മിം പാചിത്തിയന്തി അത്തനി ഝാനാദിധമ്മേ സതി തം ഭിക്ഖുഞ്ച ഭിക്ഖുനിഞ്ച ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ആരോചയതോ പാചിത്തിയം.

വേസാലിയം വഗ്ഗുമുദാതീരിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ തേസം ഭൂതാരോചനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, നിപ്പരിയായേന അത്തനി വിജ്ജമാനം ഝാനാദിധമ്മം ആരോചേന്തസ്സ സചേ യസ്സ ആരോചേതി, സോ അനന്തരമേവ ‘‘അയം ഝാനലാഭീ’’തി വാ ‘‘അരിയോ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന തമത്ഥം ജാനാതി, പാചിത്തിയം. നോ ചേ ജാനാതി, ദുക്കടം. പരിയായേന ആരോചിതം പന ജാനാതു വാ, മാ വാ, ദുക്കടമേവ. തഥാരൂപേ കാരണേ സതി ഉപസമ്പന്നസ്സ ആരോചയതോ, ആദികമ്മികസ്സ ച അനാപത്തി. യസ്മാ പന അരിയാനം ഉമ്മത്തകാദിഭാവോ നത്ഥി, ഝാനലാഭിനോ പന തസ്മിം സതി ഝാനാ പരിഹായന്തി, തസ്മാ തേ ഇധ ന ഗഹിതാ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ഭൂതതാ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, തങ്ഖണവിജാനനാ, അനഞ്ഞാപദേസോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, കുസലാബ്യാകതചിത്തേഹി ദ്വിചിത്തം, സുഖമജ്ഝത്തവേദനാഹി ദ്വിവേദനന്തി.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നവമേ ഭിക്ഖുസ്സാതി പാരാജികം അനജ്ഝാപന്നസ്സ. ദുട്ഠുല്ലന്തി കിഞ്ചാപി ദ്വിന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനമേതം അധിവചനം, ഇധ പന സങ്ഘാദിസേസമേവ അധിപ്പേതം. അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാതി യം സങ്ഘോ അഭിണ്ഹാപത്തികസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആയതിം സംവരത്ഥായ ആപത്തീനഞ്ച കുലാനഞ്ച പരിയന്തം കത്വാ വാ അകത്വാ വാ തിക്ഖത്തും അപലോകേത്വാ കതികം കരോതി, തം ഠപേത്വാ, അയഥാകതികായ ‘‘അയം അസുചിം മോചേത്വാ സങ്ഘാദിസേസം ആപന്നോ’’തിആദിനാ നയേന വത്ഥുനാ സദ്ധിം ആപത്തിം ഘടേത്വാ ആരോചേന്തസ്സ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ദുട്ഠുല്ലാപത്തിആരോചനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അദുട്ഠുല്ലായ ദുട്ഠുല്ലസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടം, അവസേസേ ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധേ, അനുപസമ്പന്നസ്സ പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവീതിക്കമസങ്ഖാതം ദുട്ഠുല്ലം വാ ഇതരം അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരം ആരോചേന്തസ്സാപി ദുക്കടമേവ. വത്ഥുമത്തം വാ ആപത്തിമത്തം വാ ആരോചേന്തസ്സ, ഭിക്ഖുസമ്മുതിപരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ആരോചേന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. വുത്തലക്ഖണസ്സ ഭിക്ഖുനോ സവത്ഥുകോ സങ്ഘാദിസേസോ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, വേദനാ പന ഇധ ദുക്ഖായേവാതി.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദസമേ പഥവിന്തി ദുവിധാ പഥവീ ജാതപഥവീ അജാതപഥവീതി. തത്ഥ ജാതപഥവീ സുദ്ധമിസ്സപുഞ്ജവസേന തിവിധാ, തത്ഥ സുദ്ധപഥവീ നാമ പകതിയാ സുദ്ധപംസു വാ സുദ്ധമത്തികാ വാ. മിസ്സപഥവീ നാമ യത്ഥ പംസുതോ വാ മത്തികാതോ വാ പാസാണസക്ഖരകഥലമരുമ്ബവാലുകാസു അഞ്ഞതരസ്സ തതിയഭാഗോ ഹോതി. പുഞ്ജപഥവീ നാമ ‘‘അതിരേകചാതുമാസം ഓവട്ഠോ പംസുപുഞ്ജോ വാ മത്തികാപുഞ്ജോ വാ’’തി (പാചി. ൮൬) വുത്തം, വുത്തലക്ഖണേന പന മിസ്സകപുഞ്ജോപി പിട്ഠിപാസാണേ ഠിതസുഖുമരജമ്പി ച ദേവേ ഫുസായന്തേ സകിം തിന്തം ചതുമാസച്ചയേന തിന്തോകാസോ പുഞ്ജപഥവിസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. തിവിധാപി ചേസാ പഥവീ ഉദ്ധനപത്തപചനാദിവസേന വാ യഥാ തഥാ വാ അദഡ്ഢാ ‘ജാതപഥവീ’തി വുച്ചതി, ദഡ്ഢാ പന വുത്തപ്പമാണതോ അധികതരപാസാണാദിമിസ്സാ വാ അജാതപഥവീ നാമ ഹോതി, കോ പന വാദോ സുദ്ധപാസാണാദിഭേദായ. തത്ഥ യാ ‘ജാതപഥവീ’തി വുത്താ, അയം അകപ്പിയപഥവീ. യോ ഭിക്ഖു തം ഏവരൂപം പഥവിം സയം ഖണതി, ഖണനഭേദനവിലേഖനപചനാദീഹി വികോപേതി, തസ്സ പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയം. യോ പന ഖണാപേതി, വുത്തനയേനേവ വികോപാപേതി, തസ്സ ‘‘ഇമം പദേസ’’ന്തി വാ ‘‘ഇമം പഥവി’’ന്തി വാ ഏവം നിയമേത്വാ ‘‘ഖണ, ഭിന്ദാ’’തിആദിനാ നയേന ആണാപേന്തസ്സ ആണത്തിയാ ദുക്കടം, സകിം ആണത്തേ ദിവസമ്പി ഖണന്തേ ആണാപകസ്സ ഏകമേവ പാചിത്തിയം, സചേ ഇതരോ പുനപ്പുനം ആണാപേതി, വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം.

ആളവിയം ആളവകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ പഥവിഖണനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, പഥവിയാ വേമതികസ്സ, അപഥവിയാ പഥവിസഞ്ഞിനോ ചേവ വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. ഓകാസം അനിയമേത്വാ ‘‘പോക്ഖരണിം ഖണ, ആവാടം ഖണ, കന്ദം ഖണാ’’തിആദീനി ഭണന്തസ്സ, ആതപേന സുസ്സിത്വാ ഫലിതകദ്ദമം വാ ഗോകണ്ടകം വാ ഹേട്ഠാ പഥവിയാ അസമ്ബദ്ധം ഭിജ്ജിത്വാ പതിതനദിതടം വാ മഹന്തമ്പി നങ്ഗലച്ഛിന്നമത്തികാപിണ്ഡന്തിഏവമാദീനി സബ്ബഞ്ച അജാതപഥവിം വികോപേന്തസ്സ, ‘‘ഇമസ്സ ഥമ്ഭസ്സ ആവാടം ജാന, മത്തികം ദേഹി, മത്തികം ആഹര, പംസുനാ മേ അത്ഥോ, മത്തികം കപ്പിയം കരോഹീ’’തി ഭണന്തസ്സ, അസഞ്ചിച്ച രുക്ഖാദിപവട്ടനേന ഭിന്ദന്തസ്സ, അസതിയാ പാദങ്ഗുട്ഠകാദീഹി വിലേഖന്തസ്സ, ജാതപഥവിഭാവം വാ, ‘‘ഖണാമി വാ അഹ’’ന്തി അജാനന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ജാതപഥവീ, പഥവിസഞ്ഞിതാ, ഖണനഖണാപനാനം അഞ്ഞതരന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന പണ്ണത്തിവജ്ജം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭൂതഗാമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാതി ഏത്ഥ ഭവന്തി അഹേസുഞ്ചാതി ഭൂതാ, ജായന്തി വഡ്ഢന്തി ജാതാ വഡ്ഢിതാ ചാതി അത്ഥോ. ഗാമോതി രാസി, ഭൂതാനം ഗാമോ, ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോതി ഭൂതഗാമോ, പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനമേതം അധിവചനം. പാതബ്യസ്സ ഭാവോ പാതബ്യതാ, ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ, തസ്സം ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ, നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം, ഭൂതഗാമപാതബ്യതാഹേതു ഭൂതഗാമസ്സ ഛേദനാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു പഥവിഉദകപാകാരാദീസു യത്ഥകത്ഥചി ജാതം അസുക്ഖം അന്തമസോ അതിസുഖുമതിണമ്പി സാസപബീജകസേവാലമ്പി ഉദ്ധരണച്ഛേദനവിജ്ഝനാദീഹി വികോപേതി വാ പഥവിഖണനേ വുത്തനയേന വികോപാപേതി വാ പാചിത്തിയം ആപജ്ജതി.

ആളവിയം ആളവകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ രുക്ഖഛിന്ദനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതമൂലബീജഖന്ധബീജഫലുബീജഅഗ്ഗബീജബീജബീജാനം അഞ്ഞതരം ഭാജനഗതം വാ രാസികതം വാ ഭൂമിയം രോപിതമ്പി നിക്ഖന്തമൂലമത്തം വാ നിക്ഖന്തഅങ്കുരമത്തം വാ സചേപിസ്സ വിദത്ഥിമത്താ പത്തവട്ടി നിഗ്ഗച്ഛതി, അനിക്ഖന്തേ വാ മൂലേ നിക്ഖന്തേ വാ മൂലേ യാവ അങ്കുരോ ഹരിതോ ന ഹോതി, താവ തം വികോപേന്തസ്സ ദുക്കടം, തഥാ ഭൂതഗാമബീജഗാമേ വേമതികസ്സ, അഭൂതഗാമബീജഗാമേ ഭൂതഗാമബീജഗാമസഞ്ഞിനോ ചേവ വേമതികസ്സ ച. ഉഭയത്ഥ പന അതഥാസഞ്ഞിസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി, അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ അജാനിത്വാ വാ വികോപേന്തസ്സ, ‘ഇമം രുക്ഖ’ന്തി ഏവം അനിയമേത്വാ ‘‘രുക്ഖം ഛിന്ദ, വല്ലിം ഛിന്ദാ’’തിആദീനി ഭണന്തസ്സ, ‘‘ഇമം പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ ജാന, ഇമം ദേഹി, ഇമം ആഹര, ഇമിനാ മേ അത്ഥോ, ഇമം കപ്പിയം കരോഹീ’’തി ഭണന്തസ്സ ച അനാപത്തി. ഏവം കപ്പിയവചനേന ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതം പന ബീജജാതം പുന പി ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി കാരേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹിസ്സ ബീജഗാമപരിമോചനമ്പി കതം ഹോതി.

കപ്പിയം കരോന്തേന പന അഗ്ഗിനാ വാ നഖേന വാ സത്ഥേന വാ കത്തബ്ബം, അഗ്ഗിനാ കരോന്തേന ച യേന കേനചി അഗ്ഗിനാ ഏകദേസേ ഫുസന്തേന ‘കപ്പിയ’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം. സത്ഥേന കരോന്തേന യസ്സ കസ്സചി തിഖിണസത്ഥസ്സ അന്തമസോ സൂചിനഖച്ഛേദനാദീനമ്പി തുണ്ഡേന വാ ധാരായ വാ വേധം വാ ഛേദം വാ ദസ്സേന്തേന തഥേവ കാതബ്ബം. നഖേന കരോന്തേന ഠപേത്വാ ഗോമഹിംസാദീനം ഖുരേ യേന കേനചി അപൂതിനാ മനുസ്സാനം വാ തിരച്ഛാനാനം വാ നഖേന അന്തമസോ ഛിന്ദിത്വാ ആഹടേനാപി സത്ഥേ വുത്തനയേനേവ കാതബ്ബം. തത്ഥ സചേപി ബീജാനം പബ്ബതമത്തോ രാസി, രുക്ഖസഹസ്സം വാ ഛിന്ദിത്വാ ഏകാബദ്ധം, ഉച്ഛൂനം വാ മഹാഭാരോ ബന്ധിത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ബീജേ വാ രുക്ഖസാഖായ വാ ഉച്ഛുമ്ഹി വാ കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതം ഹോതി. ഉച്ഛും ‘‘കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി തേഹി സദ്ധിം ബദ്ധം ദാരുകം വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ. സചേ പന യായ വല്ലിയാ ഭാരോ ബദ്ധോ, തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതി. മരിചപക്കാദീഹി മിസ്സേത്വാ ഭത്തം ആഹരന്തി, ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേ സചേപി ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ, തിലതണ്ഡുലേസുപി ഏസേവ നയോ. യാഗുയാ പക്ഖിത്താനി പന ഏകാബദ്ധാനി ഹുത്വാ ന സന്തിട്ഠന്തി, തത്ഥ ഏകേകം വിജ്ഝിത്വാവ കാതബ്ബം. കപിട്ഠഫലാദീനം അന്തോ മിഞ്ജം കടാഹം മുഞ്ചിത്വാ സഞ്ചരതി, ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരേതബ്ബം. ഏകാബദ്ധാ ചേ, കടാഹേപി കാതും വട്ടതി. യം പന ഫലം തരുണം ഹോതി അബീജം യഞ്ച നിബ്ബത്തബീജം ബീജം അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, തത്ഥ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥി. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഥവിഖണനസദിസാനേവാതി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയേ യമത്ഥം സങ്ഘമജ്ഝേ വിനയധരോ പുച്ഛതി, തതോ അഞ്ഞം വദതീതി അഞ്ഞവാദകോ, അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമം. വിഹേസതീതി വിഹേസകോ, തുണ്ഹീഭാവസ്സേതം നാമം, തസ്മിം അഞ്ഞവാദകേ വിഹേസകേ. പാചിത്തിയന്തി വത്ഥുദ്വയേ പാചിത്തിയദ്വയം വുത്തം. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു സാവസേസം ആപത്തിം ആപന്നോ സങ്ഘമജ്ഝേ അനുയുഞ്ജിയമാനോ തം ന കഥേതുകാമോ അഞ്ഞേന വചനേന അഞ്ഞം ഛാദേന്തോ തഥാ തഥാ വിക്ഖിപതി, യോ ച തുണ്ഹീഭാവേന വിഹേസേതി, തേസം യം ഭഗവതാ അഞ്ഞവാദകകമ്മഞ്ചേവ വിഹേസകകമ്മഞ്ച അനുഞ്ഞാതം, തസ്മിം സങ്ഘേന കതേ പുന തഥാ കരോന്താനം പാചിത്തിയം.

കോസമ്ബിയം ഛന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ധമ്മകമ്മേ തികപാചിത്തിയം, അധമ്മകമ്മേ തികദുക്കടം, അനാരോപിതേ പന അഞ്ഞവാദകേ വാ വിഹേസകേ വാ തഥാ കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. ആപത്തിം ആപന്നഭാവം വാ അജാനന്തസ്സ ‘‘കിം തുമ്ഹേ ഭണഥാ’’തി പുച്ഛതോ, ഗേലഞ്ഞേന വാ, ‘‘സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനാദീനി വാ ഭവിസ്സന്തി, അധമ്മേന വാ വഗ്ഗേന വാ നകമ്മാരഹസ്സ വാ കമ്മം കരിസ്സന്തീ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ന കഥേന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ധമ്മകമ്മേന ആരോപിതതാ, ആപത്തിയാ വാ വത്ഥുനാ വാ അനുയുഞ്ജിയമാനതാ, ഛാദേതുകാമതായ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം വാ തുണ്ഹീഭാവോ വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന സിയാ കിരിയം, സിയാ അകിരിയം, ദുക്ഖവേദനഞ്ച ഹോതീതി.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തതിയേ യേന വചനേന ഉജ്ഝാപേന്തി ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ ഇദം നാമ കരോതീ’’തിആദീനി വദന്താ ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതം സേനാസനപഞ്ഞാപകാദിഭേദം തസ്സ അയസകാമാ ഹുത്വാ ഭിക്ഖൂഹി അവജാനാപേന്തി, അവഞ്ഞായ ഓലോകാപേന്തി, ലാമകതോ വാ ചിന്താപേന്തി, തം വചനം ഉജ്ഝാപനകം. യേന ച തഥേവ വദന്താ ഖിയ്യന്തി, സബ്ബത്ഥ തസ്സ അവണ്ണം പകാസേന്തി, തം ഖിയ്യനകം, തസ്മിം ഉജ്ഝാപനകേ ഖിയ്യനകേ. പാചിത്തിയന്തി വത്ഥുദ്വയേ പാചിത്തിയദ്വയം വുത്തം. തസ്മാ യോ സമ്മതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അയസകാമതായ ഉപസമ്പന്നസ്സ വദന്തോ ഉജ്ഝാപേതി വാ ഖിയ്യതി വാ, തസ്സ പാചിത്തിയം ഹോതി.

രാജഗഹേ മേത്തിയഭൂമജകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ഉജ്ഝാപനഖിയ്യനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, യം തസ്സ ഉപസമ്പന്നസ്സ സമ്മുതികമ്മം കതം, തസ്മിം ധമ്മകമ്മേ തികപാചിത്തിയം, അധമ്മകമ്മേ തികദുക്കടം, അനുപസമ്പന്നസ്സ പന സന്തികേ തഥാ ഭണന്തസ്സ, അസമ്മതസ്സ ച അവണ്ണം യസ്സ കസ്സചി സന്തികേ ഭണന്തസ്സ, അനുപസമ്പന്നസ്സ പന സമ്മതസ്സ വാ അസമ്മതസ്സ വാ അവണ്ണം യസ്സ കസ്സചിദേവ സന്തികേ ഭണന്തസ്സ ച ദുക്കടമേവ. പകതിയാവ ഛന്ദാദിവസേന കരോന്തം ഉജ്ഝാപേന്തസ്സ വാ ഖിയ്യന്തസ്സ വാ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ധമ്മകമ്മേന സമ്മതതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, അഗതിഗമനാഭാവോ, തസ്സ അവണ്ണകാമതാ, യസ്സ സന്തികേ വദതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, ഉജ്ഝാപനം വാ ഖിയ്യനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനമേവാതി.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുത്ഥേ സങ്ഘികന്തി സങ്ഘസ്സ സന്തകം. മഞ്ചാദീസു യോകോചി മഞ്ചസങ്ഖേപേന കതോ സബ്ബോപി മഞ്ചോയേവ, പീഠേപി ഏസേവ നയോ. യേന കേനചി പന ചോളേന വാ കപ്പിയചമ്മേന വാ ഛവിം കത്വാ ഠപേത്വാ മനുസ്സലോമം താലീസപത്തഞ്ച യേഹി കേഹിചി ലോമപണ്ണതിണവാകചോളേഹി പൂരേത്വാ കതസേനാസനം ഭിസീതി വുച്ചതി. തത്ഥ നിസീദിതുമ്പി നിപജ്ജിതുമ്പി വട്ടതി, പമാണപരിച്ഛേദോപി ചേത്ഥ നത്ഥി. കോച്ഛം പന വാകഉസീരമുഞ്ജപബ്ബജാദീനം അഞ്ഞതരമയം അന്തോ സംവേല്ലിത്വാ ബദ്ധം ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച വിത്ഥതം പണവസണ്ഠാനം മജ്ഝേ സീഹചമ്മാദിപരിക്ഖിത്തം ഹോതി, അകപ്പിയചമ്മം നാമേത്ഥ നത്ഥി. സേനാസനഞ്ഹി സോവണ്ണമയമ്പി വട്ടതി. അജ്ഝോകാസേതി ഏത്ഥ യേ അവസ്സികസങ്കേതാ വസ്സാനമാസാതി ഏവം അസഞ്ഞിതാ അട്ഠ മാസാ, തേ ഠപേത്വാ ഇതരേസു ചതൂസു മാസേസു സചേപി ദേവോ ന വസ്സതി. തഥാപി പകതിഅജ്ഝോകാസേ ച ഓവസ്സകമണ്ഡപേ ച സന്ഥരിതും ന വട്ടതി. യത്ഥ പന ഹേമന്തേ വസ്സതി, തത്ഥ അപരേപി ചത്താരോ മാസേ ന വട്ടതി. ഗിമ്ഹേ പന സബ്ബത്ഥ വിഗതവലാഹകം വിസുദ്ധം നഭം ഹോതി, തസ്മാ തദാ കേനചിദേവ കരണീയേന ഗച്ഛതി, വട്ടതി. കാകാദീനം നിബദ്ധവാസരുക്ഖമൂലേ പന കദാചിപി ന വട്ടതി. ഇതി യത്ഥ ച യദാ ച സന്ഥരിതും ന വട്ടതി, തം സബ്ബമിധ അജ്ഝോകാസസങ്ഖമേവ ഗതന്തി വേദിതബ്ബം.

സന്ഥരിത്വാതി തഥാരൂപേ ഠാനേ അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ അത്ഥായ സന്ഥരിത്വാ. അഞ്ഞസ്സത്ഥായ സന്ഥതമ്പി ഹി യാവ സോ തത്ഥ ന നിസീദതി, ‘ഗച്ഛ ത്വ’ന്തി വാ ന ഭണതി, താവ സന്ഥാരകസ്സേവ ഭാരോ. സന്ഥരാപേത്വാതി അനുപസമ്പന്നേന സന്ഥരാപേത്വാ. ഏതദേവ ഹി തസ്സ പലിബോധോ ഹോതി, ഉപസമ്പന്നേന സന്ഥതം സന്ഥാരകസ്സേവ ഭാരോ, തഞ്ച ഖോ യാവ ആണാപകോ തത്ഥ ന നിസീദതി, ‘ഗച്ഛ ത്വ’ന്തി വാ ന ഭണതി. യസ്മിഞ്ഹി അത്തനാ സന്ഥരാപിതേ വാ പകതിസന്ഥതേ വാ ഉപസമ്പന്നോ നിസീദതി, സബ്ബം തം നിസിന്നസ്സേവ ഭാരോ, തസ്മാ സന്ഥരാപിതന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. തം പക്കമന്തോ നേവ ഉദ്ധരേയ്യ, ന ഉദ്ധരാപേയ്യാതി അത്തനാ വാ ഉദ്ധരിത്വാ പതിരൂപേ ഠാനേ ന ഠപേയ്യ, പരേന വാ തഥാ ന കാരാപേയ്യ. അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യാതി യോ ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ലജ്ജീ ഹോതി, അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതി, തഥാരൂപം അനാപുച്ഛിത്വാ തം സേനാസനം തസ്സ അനിയ്യാതേത്വാ നിരപേക്ഖോ ഗച്ഛതി, ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമേയ്യ, തസ്സ ഏകേന പാദേന ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദാതിക്കമേ പാചിത്തിയം. ഭോജനസാലായ ഠിതോ പന ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ദിവാവിഹാരട്ഠാനേ പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി പേസേത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോ പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ.

സാവത്ഥിയം സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ സന്ഥതം അനുദ്ധരിത്വാ അനാപുച്ഛം പക്കമനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, പുഗ്ഗലികേ തികദുക്കടം, ചിമിലികം വാ ഉത്തരത്ഥരണം വാ ഭൂമത്ഥരണം വാ തട്ടികം വാ ചമ്മക്ഖണ്ഡം വാ പാദപുഞ്ഛനം വാ ഫലകപീഠം വാ യം വാ പനഞ്ഞം കഞ്ചി ദാരുഭണ്ഡം മത്തികാഭണ്ഡം അന്തമസോ പത്താധാരകമ്പി വുത്തലക്ഖണേ അജ്ഝോകാസേ ഠപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. ആരഞ്ഞകേന പന അസതി അനോവസ്സകേ സബ്ബം രുക്ഖേ ലഗ്ഗേത്വാപി യഥാ വാ ഉപചികാഹി ന ഖജ്ജതി, ഏവം കത്വാപി ഗന്തും വട്ടതി. അബ്ഭോകാസികേന പന ചീവരകുടികം കത്വാപി രക്ഖിതബ്ബം. അത്തനോ സന്തകേ, വിസ്സാസികപുഗ്ഗലികേ, ഉദ്ധരണാദീനി കത്വാ ഗമനേ, ഓതാപേന്തസ്സ, ‘‘ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛതോ, വുഡ്ഢതരാ ഉട്ഠാപേന്തി, അമനുസ്സോ തത്ഥ നിസീദതി, കോചി ഇസ്സരോ ഗണ്ഹാതി, സീഹാദയോ തം ഠാനം ആഗന്ത്വാ തിട്ഠന്തി, ഏവം സേനാസനം പലിബുദ്ധം ഹോതി, തഥാ പലിബുദ്ധേ വാ സേനാസനേ, ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായകരാസു ആപദാസു വാ ഗച്ഛന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. മഞ്ചാദീനം സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ ദേസേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, നിരപേക്ഖതാ, ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനേവ, ഇദം പന കിരിയാകിരിയന്തി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഞ്ചമേ വിഹാരേതി ഗബ്ഭേ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ സബ്ബപരിച്ഛന്നേ വുത്തസേനാസനേ. സേയ്യന്തി സേയ്യാ നാമ ഭിസീ ചിമിലികാ ഉത്തരത്ഥരണം ഭൂമത്ഥരണം തട്ടികാ ചമ്മക്ഖണ്ഡോ നിസീദനം പച്ചത്ഥരണം തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോതി വുത്തം. തത്ഥ ചിമിലികാ നാമ പരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ വണ്ണാനുരക്ഖണത്ഥം കതാ. ഉത്തരത്ഥരണം നാമ മഞ്ചപീഠാദീനം ഉപരി അത്ഥരിതബ്ബയുത്തകം പച്ചത്ഥരണം. ഭൂമത്ഥരണം നാമ ചിമിലികായ സതി തസ്സാ ഉപരി, അസതി സുദ്ധഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാ കടസാരകാദി വികതി. തട്ടികാ നാമ താലപണ്ണാദീഹി കതതട്ടികാ. ചമ്മക്ഖണ്ഡോ നാമ യംകിഞ്ചി ചമ്മം, സീഹചമ്മാദീനഞ്ഹി പരിഹരണേയേവ പരിക്ഖേപോ, സേനാസനപരിഭോഗേ പന അകപ്പിയചമ്മം നാമ നത്ഥി. പച്ചത്ഥരണം നാമ പാവാരോ കോജവോതി ഏത്തകമേവ, സേസം പാകടമേവ. ഇതി ഇമാസു ദസസു സേയ്യാസു ഏകമ്പി സേയ്യം അത്തനോ വസ്സഗ്ഗേന ഗഹേത്വാ വുത്തലക്ഖണേ വിഹാരേ സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ യോ ഭിക്ഖു ദിസംഗമികോ യഥാ ഠപിതം ഉപചികാഹി ന ഖജ്ജതി, തഥാ ഠപനവസേന നേവ ഉദ്ധരേയ്യ, ന ഉദ്ധരാപേയ്യ, പുരിമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേന അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യ, തസ്സ പരിക്ഖിത്തസ്സ ആരാമസ്സ പരിക്ഖേപം, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സ പഠമപാദേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദേ പാചിത്തിയം. യത്ഥ പന ഉപചികാസങ്കാ നത്ഥി, തതോ അനാപുച്ഛാപി ഗന്തും വട്ടതി, ആപുച്ഛനം പന വത്തം.

സാവത്ഥിയം സത്തരസവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ സങ്ഘികേ വിഹാരേ സേയ്യം സന്ഥരിത്വാ അനുദ്ധരിത്വാ അനാപുച്ഛാ പക്കമനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, പുഗ്ഗലികേ തികദുക്കടം, വുത്തലക്ഖണസ്സ പന വിഹാരസ്സ ഉപചാരേ ബഹി ആസന്നേ ഉപട്ഠാനസാലായ വാ അപരിച്ഛന്നമണ്ഡപേ വാ പരിച്ഛന്നേ വാപി ബഹൂനം സന്നിപാതഭൂതേ രുക്ഖമൂലേ വാ സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ, മഞ്ചപീഠഞ്ച വിഹാരേ വാ വുത്തപ്പകാരേ വിഹാരൂപചാരേ വാ സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ ഉദ്ധരണാദീനി അകത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. അത്തനോ സന്തകേ, വിസ്സാസികപുഗ്ഗലികേ, ഉദ്ധരണാദീനി കത്വാ, പുരിമനയേനേവ പലിബുദ്ധം ഛഡ്ഡേത്വാ ഗമനേ, യോ ച ‘‘അജ്ജേവ ആഗന്ത്വാ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി ഏവം സാപേക്ഖോ നദിപാരം വാ ഗാമന്തരം വാ ഗന്ത്വാ യത്ഥസ്സ ഗമനചിത്തം ഉപ്പന്നം, തത്ഥേവ ഠിതോ കഞ്ചി പേസേത്വാ വാ ആപുച്ഛതി, നദിപൂരരാജചോരാദീസു വാ കേനചി പലിബുദ്ധോ ന സക്കോതി പച്ചാഗന്തും, തസ്സ ച, ആപദാസു ച, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. വുത്തലക്ഖണസേയ്യാ, തസ്സാ സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ വിഹാരേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, അനപേക്ഖസ്സ ദിസാപക്കമനം, ഉപചാരസീമാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ സത്ത അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അനന്തരസിക്ഖാപദേ വുത്തനയാനേവാതി.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛട്ഠേ ജാനന്തി ‘‘അനുട്ഠാപനീയോ അയ’’ന്തി ജാനന്തോ, തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘വുഡ്ഢോ’തി ജാനാതി, ‘ഗിലാനോ’തി ജാനാതി, ‘സങ്ഘേന ദിന്നോ’തി ജാനാതീ’’തി (പാചി. ൧൨൧) വുത്തം. വുഡ്ഢോ ഹി അത്തനോ വുഡ്ഢതായ അനുട്ഠാപനീയോ, ഗിലാനോ ഗിലാനതായ, സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരഗണവാചകാചരിയാനം വാ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സല്ലക്ഖേത്വാ സമ്മന്നിത്വാ ദേതി, തസ്മാ യസ്സ സങ്ഘേന ദിന്നോ, സോപി അനുട്ഠാപനീയോ. പുബ്ബുപഗതന്തി പുബ്ബം ഉപഗതം. അനുപഖജ്ജാതി മഞ്ചപീഠാനം വാ തസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോ പവിസന്തസ്സ വാ നിക്ഖമന്തസ്സ വാ ഉപചാരം അനുപവിസിത്വാ. തത്ഥ മഞ്ചപീഠാനം താവ മഹല്ലകേ വിഹാരേ സമന്താ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഉപചാരോ, ഖുദ്ദകേ യതോ പഹോതി, തതോ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ, തസ്സ പന പവിസന്തസ്സ പാദധോവനപാസാണതോ യാവ മഞ്ചപീഠം, നിക്ഖമന്തസ്സ മഞ്ചപീഠതോ യാവ പസ്സാവട്ഠാനം, താവ ഉപചാരോ. സേയ്യം കപ്പേയ്യാതി തസ്സ സമ്ബാധം കത്തുകാമതായ തസ്മിം ഉപചാരേ ദസസു സേയ്യാസു ഏകമ്പി സന്ഥരന്തസ്സ വാ സന്ഥരാപേന്തസ്സ വാ ദുക്കടം, തത്ഥ നിസീദന്തസ്സ വാ നിപജ്ജന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയം, ദ്വേപി കരോന്തസ്സ ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, പുനപ്പുനം കരോന്തസ്സ പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ അനുപഖജ്ജ സേയ്യകപ്പനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, പുഗ്ഗലികേ തികദുക്കടം, വുത്തൂപചാരതോ വാ ബഹി, ഉപട്ഠാനസാലാദികേ വാ, വിഹാരസ്സ ഉപചാരേ വാ, സന്ഥരണസന്ഥരാപനേസുപി നിസജ്ജസയനേസുപി ദുക്കടമേവ. അത്തനോ വാ, വിസ്സാസികസ്സ വാ സന്തകേ പന വിഹാരേ സന്ഥരന്തസ്സ, യോ ച ഗിലാനോ വാ സീതുണ്ഹപീളിതോ വാ പവിസതി, തസ്സ ച, ആപദാസു ച, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. സങ്ഘികവിഹാരതാ, അനുട്ഠാപനീയഭാവജാനനം, സമ്ബാധേതുകാമതാ, ഉപചാരേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമപാരാജികസദിസാനേവ, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനമേവാതി.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സത്തമേ കുപിതോതി കുദ്ധോ. അനത്തമനോതി അതുട്ഠചിത്തോ. നിക്കഡ്ഢേയ്യ വാ നിക്കഡ്ഢാപേയ്യ വാ പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ യേ അനേകഭൂമകാ പാസാദാ, അനേകകോട്ഠകാനി വാ ചതുസ്സാലാനി, താദിസേസു സേനാസനേസു ഗഹേത്വാ അന്തരാ അട്ഠപേത്വാ ഏകേനേവ പയോഗേന അതിക്കാമേന്തസ്സ ഏകം പാചിത്തിയം, ഠപേത്വാ ഠപേത്വാ നാനാപയോഗേഹി അതിക്കാമേന്തസ്സ ദ്വാരഗണനായ പാചിത്തിയാനി, ഹത്ഥേന അനാമസിത്വാ ‘നിക്ഖമാ’തി വത്വാ വാചായ നിക്കഡ്ഢന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. നിക്കഡ്ഢാപേന്തസ്സ പന ‘നിക്കഡ്ഢാ’തി ആണത്തമത്തേ ദുക്കടം, സകിം ആണത്തേ പന തസ്മിം ബഹുകേപി ദ്വാരേ നിക്ഖമന്തേ ഇതരസ്സ ഏകമേവ പാചിത്തിയം. സചേ പന ‘‘ഏത്തകാനി ദ്വാരാനി നിക്കഡ്ഢാഹീ’’തി വാ, ‘‘യാവ മഹാദ്വാരം, താവ നിക്കഡ്ഢാഹീ’’തി വാ ഏവം നിയമേത്വാ ആണത്തോ ഹോതി, ദ്വാരഗണനായ പാചിത്തിയാനി.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ഭിക്ഖും സങ്ഘികാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢനവത്ഥുസ്മിം

പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, പുഗ്ഗലികേ തികദുക്കടം, തസ്സ പരിക്ഖാരനിക്കഡ്ഢനേ, ഉപട്ഠാനസാലാദികാ വിഹാരൂപചാരാ തസ്സ വാ തസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ വാ നിക്കഡ്ഢനേ, അനുപസമ്പന്നസ്സ പന അനുപസമ്പന്നപരിക്ഖാരസ്സ വാ വിഹാരാ വാ വിഹാരൂപചാരാ വാ നിക്കഡ്ഢനേ നിക്കഡ്ഢാപനേ ച ദുക്കടമേവ. തഞ്ച ഖോ അസമ്ബദ്ധേസു പരിക്ഖാരേസു പരിക്ഖാരഗണനായ വേദിതബ്ബം. അത്തനോ വാ, വിസ്സാസികസ്സ വാ സന്തകാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢനേ, സകലസങ്ഘാരാമതോപി ഭണ്ഡനകാരകസ്സ വാ തസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ വാ നിക്കഡ്ഢനേ നിക്കഡ്ഢാപനേ വാ, അത്തനോ വസനട്ഠാനതോ അലജ്ജിസ്സ, ഉമ്മത്തകസ്സ, ന സമ്മാവത്തന്താനം അന്തേവാസികസഅവിഹാരികാനം, തേസം പരിക്ഖാരസ്സ വാ നിക്കഡ്ഢനേ ച, സയം ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. സങ്ഘികവിഹാരോ, ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭണ്ഡനകാരകഭാവാദിവിനിമുത്തതാ, കോപേന നിക്കഡ്ഢനം വാ നിക്കഡ്ഢാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠമേ ഉപരിവേഹാസകുടിയാതി ഉപരി അച്ഛന്നതലായ ദ്വിഭൂമികകുടിയാ വാ തിഭൂമികകുടിയാ വാ, പദഭാജനേ പന ഇധ അധിപ്പേതം കുടിം ദസ്സേതും ‘‘മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ അസീസഘട്ടാ’’തി (പാചി. ൧൩൧) വുത്തം. ആഹച്ചപാദകന്തി അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാ പവേസിതപാദകം. അഭിനിസീദേയ്യാതി അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ നിസീദേയ്യ, ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം ഉപയോഗവചനം, മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിസീദേയ്യ വാ നിപജ്ജേയ്യ വാതി അത്ഥോ. അഭീതി ഇദം പന പദസോഭണത്ഥേ ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ, തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു വുത്തലക്ഖണായ വേഹാസകുടിയാ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന യാവ പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സബ്ബസോ ഹേട്ഠിമാഹി തുലാഹി സീസം ന ഘട്ടേതി, ഏത്തകം ഉച്ചായ തുലാനം ഉപരി ഠപിതേ ആഹച്ചപാദകേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിസീദതി വാ നിപജ്ജതി വാ, തസ്സ അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേന പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഉപരിവേഹാസകുടിയാ ആഹച്ചപാദകം മഞ്ചം പീഠം സഹസാ അഭിനിസീദനഅഭിനിപജ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, പുഗ്ഗലികേ തികദുക്കടം, അത്തനോ വാ, വിസ്സാസികസ്സ വാ സന്തകേ വിഹാരേ, അവേഹാസകുടിയാ, സീസഘട്ടായ, യസ്സ വാ ഹേട്ഠാ ദബ്ബസമ്ഭാരാദീനം നിക്ഖിത്തത്താ അപരിഭോഗം ഹോതി, ഉപരിതലം വാ പദരസഞ്ചിതം സുധാദിപരികമ്മകതം വാ, തത്ഥ ആഹച്ചപാദകേ നിസീദന്തസ്സ, യോ ചേ തസ്മിം വേഹാസട്ഠേപി ആഹച്ചപാദകേ ഠിതോ കിഞ്ചി ഗണ്ഹാതി വാ ലഗ്ഗതി വാ, യസ്സ ച പടാണീ ദിന്നാ ഹോതി, പാദസീസാനം ഉപരി ആണീ പവേസിതാ, തത്ഥ നിസീദന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. സങ്ഘികോ വിഹാരോ, അസീസഘട്ടാ വേഹാസകുടി, ഹേട്ഠാ സപരിഭോഗം, അപടാണിദിന്നേ ആഹച്ചപാദകേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി ഏളകലോമസദിസാനീതി.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നവമേ മഹല്ലകന്തി സസ്സാമികം. വിഹാരന്തി ഉല്ലിത്താവല്ലിത്തം. യാവ ദ്വാരകോസാതിഏത്ഥ ദ്വാരകോസോ നാമ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ സാമന്താ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ പദേസോ. അഗ്ഗളട്ഠപനായാതി സകവാടകസ്സ ദ്വാരബന്ധസ്സ നിച്ചലഭാവത്ഥായ. കവാടഞ്ഹി ലഹുപരിവത്തകം വിവരണകാലേ ഭിത്തിം ആഹനതി, പിദഹനകാലേ ദ്വാരബന്ധം. തേന ആഹനേന ഭിത്തി കമ്പതി, തതോ മത്തികാ ചലതി, ചലിത്വാ സിഥിലാ വാ ഹോതി പതതി വാ, തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘ഇദം നാമ കത്തബ്ബ’’ന്തി നേവ മാതികായം, ന പദഭാജനേ വുത്തം, അട്ഠുപ്പത്തിയം പന ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസി, പുനപ്പുനം ലേപാപേസീ’’തി (പാചി. ൧൩൪) അധികാരതോ യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായ പുനപ്പുനം ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആലോകസന്ധിപരികമ്മായാതിഏത്ഥ ആലോകസന്ധീതി വാതപാനകവാടകാ വുച്ചന്തി. തേ വിവരണകാലേ വിദത്ഥിമത്തമ്പി അതിരേകമ്പി ഭിത്തിപ്പദേസം പഹരന്തി, ഉപചാരോ പനേത്ഥ സബ്ബദിസാസു ലബ്ഭതി, തസ്മാ സബ്ബദിസാസു കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണോ ഓകാസോ ആലോകസന്ധിപരികമ്മത്ഥായ ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

ഏവം ലേപകമ്മേ യം കത്തബ്ബം, തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഛദനേ കത്തബ്ബം ദസ്സേതും ദ്വത്തിച്ഛദനസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വത്തിച്ഛദനസ്സ പരിയായന്തി ഛദനസ്സ ദ്വത്തിപരിയായം, പരിയായം വുച്ചതി പരിക്ഖേപോ, പരിക്ഖേപദ്വയം വാ പരിക്ഖേപത്തയം വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അപ്പഹരിതേ ഠിതേനാതി അഹരിതേ ഠിതേന. ഹരിതന്തി ചേത്ഥ സത്തധഞ്ഞാദിഭേദം പുബ്ബണ്ണം, മുഗ്ഗമാസതിലകുലത്ഥഅലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദിഭേദഞ്ച അപരണ്ണം അധിപ്പേതം. യം തസ്മിം ഖേത്തേ വുത്തം ന താവ സമ്പജ്ജതി, വസ്സേ പന പതിതേ സമ്പജ്ജിസ്സതി, തമ്പി ഹരിതസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. തസ്മാ തസ്മിം ഠത്വാ അധിട്ഠഹന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതി. അപ്പഹരിതേ ഠത്വാ അധിട്ഠഹന്തസ്സാപി അയം പരിച്ഛേദോ, പിട്ഠിവംസസ്സ വാ കൂടാഗാരഥൂപികായ വാ പസ്സേ നിസിന്നോ പുരിസോ ഛദനമുഖവട്ടിഅന്തേന ഓലോകേന്തോ യസ്മിം ഭൂമിഭാഗേ ഠിതം ഭിക്ഖും പസ്സതി, യസ്മിഞ്ച ഠിതോ തം ഉപരി നിസിന്നകം തഥേവ ഉല്ലോകേന്തോ പസ്സതി, തസ്മിം ഠാതബ്ബം, തസ്സ അന്തോ അഹരിതേപി ഠാതും ന ലഭതി. തതോ ചേ ഉത്തരീതി മഗ്ഗേന ഛാദിയമാനേ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം, പരിയായേന ഛാദിയമാനേ തിണ്ണം പരിയായാനം ഉപരി ഇട്ഠകസിലാസുധാഹി ഛാദിയമാനേ ഇട്ഠകസിലാസുധാപിണ്ഡഗണനായ, തിണപണ്ണേഹി ഛാദിയമാനേ പണ്ണഗണനായ ചേവ തിണമുട്ഠിഗണനായ ച പാചിത്തിയം.

കോസമ്ബിയം ഛന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭ പുനപ്പുനം ഛാദാപനലേപാപനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, ഊനദ്വത്തിപരിയായേ അതിരേകസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടം. സേതവണ്ണാദികരണേ, ദ്വത്തിപരിയായേ വാ ഊനകദ്വത്തിപരിയായേ വാ, ലേണഗുഹാതിണകുടികാദീസു, അഞ്ഞസ്സത്ഥായ, അത്തനോ ധനേന കാരേന്തസ്സ, വാസാഗാരം ഠപേത്വാ സേസാനി അധിട്ഠഹന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. മഹല്ലകവിഹാരതാ, അത്തനോ വാസാഗാരതാ, ഉത്തരി അധിട്ഠാനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി സഞ്ചരിത്തേ വുത്തനയാനേവാതി.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദസമേ ജാനം സപ്പാണകന്തി ‘‘സപ്പാണകം ഏത’’ന്തി ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ യേന കേനചി ആകാരേന ജാനന്തോ. സിഞ്ചേയ്യ വാ സിഞ്ചാപേയ്യ വാതി തേന ഉദകേന സയം വാ സിഞ്ചേയ്യ, അഞ്ഞം വാ ആണാപേത്വാ സിഞ്ചാപേയ്യ. തത്ഥ ധാരം അവിച്ഛിന്ദിത്വാ സിഞ്ചന്തസ്സ ഏകസ്മിം ഘടേ ഏകാവ ആപത്തി, വിച്ഛിന്ദന്തസ്സ പയോഗഗണനായ ആപത്തിയോ. മാതികം പമുഖം കരോതി, ദിവസമ്പി സന്ദതു, ഏകാവ ആപത്തി. തത്ഥ തത്ഥ ബന്ധിത്വാ അഞ്ഞതോ നേന്തസ്സ പയോഗഗണനായ ആപത്തിയോ. ബഹുകമ്പി തിണപണ്ണസാഖാദിം ഏകപ്പയോഗേന ഉദകേ പക്ഖിപന്തസ്സ ഏകാവ ആപത്തി, ഏകേകം പക്ഖിപന്തസ്സ പയോഗഗണനായ ആപത്തിയോ. ഇദഞ്ച യം ഏവം പക്ഖിപിയമാനേ പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, ആവിലം വാ ഹോതി, യഥാ പാണകാ മരന്തി, താദിസം സന്ധായ വുത്തം, ന മഹാഉദകം. സിഞ്ചാപനേ ആണത്തിയാ ദുക്കടം, ഏകാണത്തിയാ ബഹുകമ്പി സിഞ്ചതു, ആണാപകസ്സ ഏകമേവ പാചിത്തിയം.

ആളവിയം ആളവകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ സിഞ്ചനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, അപ്പാണകേ സപ്പാണകസഞ്ഞിനോ, ഉഭോസു വേമതികസ്സ ദുക്കടം. അപ്പാണകസഞ്ഞിനോ, അസഞ്ചിച്ച അസ്സതിയാ വാ സിഞ്ചന്തസ്സ, അജാനന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഉദകസ്സ സപ്പാണകതാ, ‘‘സിഞ്ചനേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനനം, തഞ്ച ഉദകം താദിസമേവ, വിനാ വധകചേതനായ യേന കേനചി കരണീയേന തിണാദീനം സിഞ്ചനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന പണ്ണത്തിവജ്ജം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഓവാദവഗ്ഗോ

൧. ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഓവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അസമ്മതോതി യാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭഗവതാ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന (പാചി. ൧൪൬) ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതി അനുഞ്ഞാതാ, തായ അസമ്മതോ. ഓവദേയ്യാതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം വാ സമ്ബഹുലാ വാ ഏകം ഭിക്ഖുനിം വാ ‘‘വസ്സസതൂപസമ്പന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ തദഹുപസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി ആദികേ (ചൂളവ. ൪൦൩) അട്ഠ ഗരുധമ്മേ ഓവാദവസേന ഓസാരേന്തോ ഓവദേയ്യ. പാചിത്തിയന്തി ഓവാദപരിയോസാനേ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ഓവദനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, അഞ്ഞേന വാ ധമ്മേന ഭിക്ഖുനീസു ഉപസമ്പന്നമത്തം വാ ഓവദതോ ദുക്കടം. സമ്മതസ്സാപി തഞ്ചേ സമ്മുതികമ്മം അധമ്മകമ്മം ഹോതി, തസ്മിം അധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ വഗ്ഗേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഓവദതോ തികപാചിത്തിയം, തഥാ വേമതികസ്സ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ ചാതി നവ പാചിത്തിയാനി, സമഗ്ഗേപി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന വാതി അധമ്മകമ്മവസേന അട്ഠാരസ. സചേ പന തം ധമ്മകമ്മം ഹോതി, ‘‘ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ സമഗ്ഗം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം സമഗ്ഗസഞ്ഞീ ഓവദതീ’’തി (പാചി. ൧൫൧) ഇദം അവസാനപദം ഠപേത്വാ തേനേവ നയേന സത്തരസ ദുക്കടാനി, ‘‘സമഗ്ഗമ്ഹായ്യാ’’തി ച വുത്തേ അഞ്ഞം ധമ്മം, ‘‘വഗ്ഗമ്ഹായ്യാ’’തി ച വുത്തേ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ ഭണന്തസ്സ, ഓവാദഞ്ച അനിയ്യാതേത്വാ അഞ്ഞം ധമ്മം ഭണന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. യോ പന ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ സമഗ്ഗം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം സമഗ്ഗസഞ്ഞീ ഓവദതി, ഗരുധമ്മപാളിം ഉദ്ദേസം ദേതി, പരിപുച്ഛം ദേതി, ‘‘ഓസാരേഹി അയ്യാ’’തി വുച്ചമാനോ ഓസാരേതി, പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതി, ഭിക്ഖുനീനം സുണമാനാനം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ ഭണതി, സിക്ഖമാനായ വാ സാമണേരിയാ വാ ഭണതി, തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. അസമ്മതതാ, ഭിക്ഖുനിയാ പരിപുണ്ണൂപസമ്പന്നതാ, ഓവാദവസേന അട്ഠഗരുധമ്മഭണനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പദസോധമ്മസദിസാനേവാതി.

ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയേ ഓവദേയ്യാതി അട്ഠഗരുധമ്മേഹി വാ അഞ്ഞേന വാ ധമ്മേന ഓവദന്തസ്സ സമ്മതസ്സാപി പാചിത്തിയമേവ.

സാവത്ഥിയം ആയസ്മന്തം ചൂളപന്ഥകം ആരബ്ഭ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ ഓവദനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ അത്ഥങ്ഗതസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ, ഏകതോഉപസമ്പന്നം ഓവദന്തസ്സ ച ദുക്കടം. പുരിമസിക്ഖാപദേ വിയ ഉദ്ദേസാദിനയേന അനാപത്തി. അത്ഥങ്ഗതസൂരിയതാ, പരിപുണ്ണൂപസമ്പന്നതാ, ഓവദനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പദസോധമ്മസദിസാനേവാതി.

അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തതിയേ ഭിക്ഖുനുപസ്സയന്തി ഭിക്ഖുനിയാ ഏകരത്തം വസനട്ഠാനമ്പി. ഓവദേയ്യാതി ഇധ ഗരുധമ്മേഹി ഓവദന്തസ്സേവ പാചിത്തിയം. സചേ പന അസമ്മതോ ഹോതി, ദ്വേ പാചിത്തിയാനി. സചേ പന സൂരിയേപി അത്ഥങ്ഗതേ ഓവദതി, തീണി ഹോന്തി. സമ്മതസ്സ പന രത്തിം ഓവദന്തസ്സപി ദ്വേ ഏവ ഹോന്തി. സമ്മതത്താ ഹി ഭിക്ഖുസ്സ ഗരുധമ്മോവാദമൂലകം പാചിത്തിയം നത്ഥി. ഗിലാനാതി ന സക്കോതി ഓവാദായ വാ സംവാസായ വാ ഗന്തും.

സക്കേസു ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഉപസങ്കമിത്വാ ഓവദനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര സമയാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നായ ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ, ഏകതോഉപസമ്പന്നം യേന കേനചി, ഇതരം അഞ്ഞേന ധമ്മേന ഓവദന്തസ്സ ച ദുക്കടം. സമയേ, അനുപസമ്പന്നായ, പുരിമസിക്ഖാപദേ വിയ ഉദ്ദേസാദിനയേന ച അനാപത്തി. ഉപസ്സയൂപഗമനം, പരിപുണ്ണൂപസമ്പന്നതാ, സമയാഭാവോ, ഗരുധമ്മേഹി ഓവദനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനി, ഇദം പന കിരിയം ഹോതീതി.

ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുത്ഥേ ആമിസഹേതൂതി ചീവരാദീനം അഞ്ഞതരഹേതു. ഭിക്ഖൂതി സമ്മതാ ഭിക്ഖൂ ഇധാധിപ്പേതാ. പാചിത്തിയന്തി ഏവരൂപേ ഭിക്ഖൂ അവണ്ണകാമതായ ഏവം ഭണന്തസ്സ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ‘‘ആമിസഹേതു ഓവദന്തീ’’തി ഭണനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ധമ്മകമ്മേ തികപാചിത്തിയം, അധമ്മകമ്മേ തികദുക്കടം, അസമ്മതം ഉപസമ്പന്നഞ്ച, അനുപസമ്പന്നഞ്ച സമ്മതം വാ അസമ്മതം വാ ഏവം ഭണന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു കാലേ സമ്മുതിം ലഭിത്വാ സാമണേരഭൂമിയം സണ്ഠിതോ, അയം സമ്മതോ നാമ അനുപസമ്പന്നോ. പകതിയാ ചീവരാദിഹേതു ഓവദന്തം പന ഏവം ഭണന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഉപസമ്പന്നതാ, ധമ്മേന ലദ്ധസമ്മുതിതാ, അനാമിസന്തരതാ, അവണ്ണകാമതായ ഏവം ഭണനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനമേവാതി.

ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരദാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഞ്ചമേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ചീവരദാനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സേസകഥാമഗ്ഗോ പനേത്ഥ ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തത്ര ഹി ഭിക്ഖു പടിഗ്ഗാഹകോ, ഇധ ഭിക്ഖുനീ, അയം വിസേസോ, സേസം താദിസമേവാതി.

ചീവരദാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛട്ഠേ ചീവരന്തി നിവാസനപാരുപനുപഗം. സിബ്ബേയ്യ വാ സിബ്ബാപേയ്യാ വാതി ഏത്ഥ സയം സിബ്ബന്തസ്സ സൂചിം പവേസേത്വാ പവേസേത്വാ നീഹരണേ പാചിത്തിയം, സതക്ഖത്തുമ്പി വിജ്ഝിത്വാ സകിം നീഹരന്തസ്സ ഏകമേവ പാചിത്തിയം. ‘സിബ്ബാ’തി വുത്തോ പന സചേപി സബ്ബം സൂചികമ്മം നിട്ഠാപേതി, ആണാപകസ്സ ഏകമേവ പാചിത്തിയം. അഥ ‘‘യം ഏത്ഥ ചീവരേ കത്തബ്ബം, സബ്ബം തം തവ ഭാരോ’’തി വുത്തോ നിട്ഠാപേതി, തസ്സ ആരാപഥേ ആരാപഥേ പാചിത്തിയം. ആണാപകസ്സ ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാനിപി, പുനപ്പുനം ആണത്തിയം പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

സാവത്ഥിയം ഉദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ ചീവരസിബ്ബനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, ഞാതികായ അഞ്ഞാതികസഞ്ഞിനോ വാ വേമതികസ്സ വാ, ഏകതോഉപസമ്പന്നായ സിബ്ബന്തസ്സ ച ദുക്കടം. അഞ്ഞം ഥവികാദിപരിക്ഖാരം സിബ്ബന്തസ്സ, ഞാതികായ, സിക്ഖമാനസാമണേരീനഞ്ച ചീവരമ്പി സിബ്ബന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ സന്തകതാ, നിവാസനപാരുപനുപഗതാ, വുത്തലക്ഖണം സിബ്ബനം വാ സിബ്ബാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി സഞ്ചരിത്തസദിസാനേവാതി.

ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സത്തമേ സംവിധായാതി സംവിദഹിത്വാ, ഗമനകാലേ സങ്കേതം കത്വാതി അത്ഥോ. ഏകദ്ധാനമഗ്ഗന്തി ഏകം അദ്ധാനസങ്ഖാതം മഗ്ഗം, ഏകതോ വാ അദ്ധാനമഗ്ഗം. സത്ഥഗമനീയോതി സത്ഥേന സദ്ധിം ഗന്തബ്ബോ, സേസം ഉത്താനപദത്ഥമേവ. അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – അകപ്പിയഭൂമിയം സംവിദഹന്തസ്സ സംവിദഹനപച്ചയാ താവ ദുക്കടം. തത്ഥ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം അന്തരാരാമം ആസനസാലം തിത്ഥിയസേയ്യഞ്ച സേസാ അകപ്പിയഭൂമി, തത്ഥ ഠത്വാ സംവിദഹന്തസ്സാതി അത്ഥോ. സംവിദഹിത്വാ പന ‘‘അജ്ജ വാ സ്വേ വാ’’തി നിയമിതം കാലം വിസങ്കേതം അകത്വാ, ദ്വാരവിസങ്കേതം പന മഗ്ഗവിസങ്കേതം വാ കത്വാപി ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തസ്സ യാവ ആസന്നസ്സാപി അഞ്ഞസ്സ ഗാമസ്സ ‘‘അയം ഇമസ്സ ഉപചാരോ’’തി മനുസ്സേഹി ഠപിതം ഉപചാരം ന ഓക്കമതി, താവ അനാപത്തി. തം ഓക്കമന്തസ്സ പന പഠമപാദേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദേ പാചിത്തിയം, ഇതി ഗാമൂപചാരോക്കമനഗണനായ പാചിത്തിയാനി. അദ്ധയോജനാതിക്കമേ പന ഗാമേ അസതി അദ്ധയോജനഗണനായ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപജ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര സമയാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, അസംവിദഹിതേ സംവിദഹിതസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ, യോ ച ഭിക്ഖുനിയാ അസംവിദഹന്തിയാ കേവലം അത്തനാവ സംവിദഹതി, തസ്സ ദുക്കടം. സമയേ സംവിദഹിത്വാപി ഗച്ഛന്തസ്സ, അത്തനാ അസംവിദഹന്തസ്സ, വിസങ്കേതേന വാ, ആപദാസു ഗച്ഛന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ദ്വിന്നമ്പി സംവിദഹിത്വാ മഗ്ഗപ്പടിപത്തി, അവിസങ്കേതതാ, സമയാഭാവോ, അനാപദാ, ഗാമന്തരോക്കമനം വാ അദ്ധയോജനാതിക്കമോ വാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. ഏകതോഉപസമ്പന്നാദീഹി പന സദ്ധിം മാതുഗാമസിക്ഖാപദേന ആപത്തി, അദ്ധാനസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നാവാഭിരുഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠമേ സംവിധായാതി കീളാപുരേക്ഖാരോ സംവിദഹിത്വാ, അഭിരുഹനകാലേ സങ്കേതം കത്വാതി അത്ഥോ. ഉദ്ധംഗാമിനിന്തി കീളാവസേന ഉദ്ധം നദിയാ പടിസോതം ഗച്ഛന്തിം. അധോഗാമിനിന്തി തഥേവ അധോ അനുസോതം ഗച്ഛന്തിം. യം പന തിത്ഥപ്പടിപാദനത്ഥം ഉദ്ധം വാ അധോ വാ ഹരന്തി, ഏത്ഥ അനാപത്തി. അഞ്ഞത്ര തിരിയം തരണായാതി ഉപയോഗത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം, യാ തിരിയം തരണാ, തം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. പാചിത്തിയന്തി സഗാമകതീരപസ്സേന ഗമനകാലേ ഗാമന്തരഗണനായ, അഗാമകതീരപസ്സേന വാ യോജനവിത്ഥതായ നദിയാ മജ്ഝേന വാ ഗമനകാലേ അദ്ധയോജനഗണനായ പാചിത്തിയം, സമുദ്ദേ പന യഥാസുഖം ഗന്തും വട്ടതി.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ നാവാഭിരുഹനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര തിരിയം തരണായാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, സേസം അനന്തരസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

നാവാഭിരുഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പരിപാചിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നവമേ ഭിക്ഖുനിപരിപാചിതന്തി ഭിക്ഖുനിയാ പരിപാചിതം, നേവ തസ്സ നാത്തനോ ഞാതകപ്പവാരിതാനം ഗിഹീനം സന്തികേ ഭിക്ഖുസ്സ ഗുണം പകാസേത്വാ ‘‘ദേഥ അയ്യസ്സ, കരോഥ അയ്യസ്സാ’’തി ഏവം നിപ്ഫാദിതം ലദ്ധബ്ബം കതന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേ ഗിഹിസമാരമ്ഭാതി ഏത്ഥ സമാരമ്ഭോതി സമാരദ്ധം, പടിയാദിതസ്സേതം നാമം. ഗിഹീനം സമാരമ്ഭോ ഗിഹിസമാരമ്ഭോ, ഭിക്ഖുനിയാ പരിപാചനതോ പുബ്ബേ പഠമതരംയേവ യം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ ഗിഹീനം പടിയാദിതഭത്തം, ഞാതകപ്പവാരിതാനം വാ സന്തകം, തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ജാനം ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. തഞ്ച ഖോ അജ്ഝോഹരണഗണനായ, പടിഗ്ഗഹണേ പനസ്സ ദുക്കടം.

രാജഗഹേ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ ഭിക്ഖുനിപരിപാചിതപിണ്ഡപാതഭുഞ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര പുബ്ബേ ഗിഹിസമാരമ്ഭാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ഏകതോഉപസമ്പന്നായ പരിപാചിതം ഭുഞ്ജന്തസ്സ, അപരിപാചിതേ പരിപാചിതസഞ്ഞിനോ, ഉഭയത്ഥ വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. ഉഭയത്ഥ അപരിപാചിതസഞ്ഞിനോ, ഗിഹിസമാരമ്ഭേ, സിക്ഖമാനസാമണേരാദീഹി പരിപാചിതേ, പഞ്ച ഭോജനാനി ഠപേത്വാ അവസേസേ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഭിക്ഖുനിയാ പരിപാചിതതാ, പരിപാചിതഭാവജാനനം, ഗിഹിസമാരമ്ഭാഭാവോ, ഓദനാദീനം അഞ്ഞതരതാ, തസ്സ അജ്ഝോഹരണന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമപാരാജികസഅസാനി, ഇദം പന പണ്ണത്തിവജ്ജം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പരിപാചിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദസമേ സബ്ബോപി കഥാമഗ്ഗോ ദുതിയഅനിയതേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി സിക്ഖാപദം ദുതിയഅനിയതേന ച ഉപരി ഉപനന്ദസ്സ ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേന ച ഏകപരിച്ഛേദം, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന വിസും പഞ്ഞത്തന്തി.

രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഓവാദവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ഭോജനവഗ്ഗോ

൧. ആവസഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭോജനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അഗിലാനേനാതി അദ്ധയോജനമ്പി ഗന്തും സമത്ഥേന. ഏകോതി ഏകദിവസികോ. ആവസഥപിണ്ഡോതി ‘‘ഇമേസം വാ ഏത്തകാനം വാ’’തി ഏകം പാസണ്ഡം വാ, ‘‘ഏത്തകമേവാ’’തി ഏവം ഭത്തം വാ അനോദിസ്സ സാലാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി പുഞ്ഞകാമേഹി പഞ്ഞത്തം ഭോജനം. ഭുഞ്ജിതബ്ബോതി ഏകകുലേന വാ നാനാകുലേഹി വാ ഏകതോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം വാ ഠാനേ, നാനാഠാനേസു വാ ‘‘അജ്ജ ഏകസ്മിം, സ്വേ ഏകസ്മി’’ന്തി ഏവം അനിയതട്ഠാനേ വാ പഞ്ഞത്തോ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഏകദിവസമേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബോ. തതോ ചേ ഉത്തരീതി ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ തസ്മിം വാ ഠാനേ അഞ്ഞസ്മിം വാ ഠാനേ തേസം സന്തകസ്സ പടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടം, അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ അനുവസിത്വാ ആവസഥപിണ്ഡഭുഞ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഗിലാനേനാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, ഗിലാനസ്സ അഗിലാനസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടം. ഗിലാനസ്സ ഗിലാനസഞ്ഞിനോ, യോ ച സകിം ഭുഞ്ജതി, ഗച്ഛന്തോ വാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകദിവസം, ഗതട്ഠാനേ ഏകദിവസം, പച്ചാഗന്തോപി അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകദിവസം, ആഗതട്ഠാനേ ഏകദിവസം, ഗമിസ്സാമീ’തി ച ഭുഞ്ജിത്വാ നിക്ഖന്തോ കേനചി ഉപദ്ദവേന നിവത്തിത്വാ ഖേമഭാവം ഞത്വാ ഗച്ഛന്തോ പുന ഏകദിവസം ഭുഞ്ജതി, യസ്സ വാ സാമികാ നിമന്തേത്വാ ദേന്തി, യോ വാ ഭിക്ഖൂനംയേവ ഉദ്ദിസ്സ പഞ്ഞത്തം, ന യാവദത്ഥം പഞ്ഞത്തം, ഠപേത്വാ വാ പഞ്ച ഭോജനാനി അഞ്ഞം ഭുഞ്ജതി, തസ്സ ച, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ആവസഥപിണ്ഡതാ, അഗിലാനതാ, അനുവസിത്വാ പരിഭോജനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി ഏളകലോമസിക്ഖാപദസദിസാനീതി.

ആവസഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയേ ഗണഭോജനേതി ഗണസ്സ ഭോജനേ. ഇധ ച ഗണോതി ചത്താരോ വാ തതുത്തരി വാ ഭിക്ഖൂ, തേസം നിമന്തനതോ വാ വിഞ്ഞത്തിതോ വാ ലദ്ധേ ഓദനാദീനം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരഭോജനേതി അത്ഥോ. തത്ഥായം വിനിച്ഛയോ – സചേ ഹി കോചി ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ യേന കേനചി വേവചനേന വാ ഭാസന്തരേന വാ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം നാമം ഗഹേത്വാ ‘‘ഓദനേന നിമന്തേമി, ഓദനം മേ ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിനാ നയേന നിമന്തേതി, തേ ചേ ഏവം ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ നിമന്തിതാ ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ ഗന്ത്വാ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, പച്ഛാ ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ ഭുഞ്ജന്തി, ഗണഭോജനം ഹോതി. പടിഗ്ഗഹണമേവ ഹേത്ഥ പമാണം. സചേ ഓദനാദീനം നാമം ഗഹേത്വാ ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ച ഗന്ത്വാ ച ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, ഏവമ്പി ഗണഭോജനമേവ. തസ്സ ദുവിധസ്സാപി ഏവം പടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടം, അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ പാചിത്തിയം. ഗിലാനസമയാദീസു യദാ പാദാനമ്പി ഫലിതത്താ ന സക്കാ പിണ്ഡായ ചരിതും, അയം ഗിലാനസമയോ. അത്ഥതകഥിനാനം പഞ്ച മാസാ, ഇതരേസം കത്തികമാസോതി അയം ചീവരദാനസമയോ. യദാ യോ ചീവരേ കരിയമാനേ കിഞ്ചിദേവ ചീവരേ കത്തബ്ബം കമ്മം കരോതി, അയം ചീവരകാരസമയോ. യദാ അദ്ധയോജനമ്പി ഗന്തുകാമോ വാ ഹോതി ഗച്ഛതി വാ ഗതോ വാ, അയം അദ്ധാനഗമനസമയോ. നാവാഭിരുഹനസമയേപി ഏസേവ നയോ. യദാ ഗോചരഗാമേ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ന യാപേന്തി, അയം മഹാസമയോ. യദാ യോകോചി പബ്ബജിതോ ഭത്തേന നിമന്തേതി, അയം സമണഭത്തസമയോ, ഏതേസു സമയേസു ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

രാജഗഹേ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര സമയാ’’തി അയമേത്ഥ സത്തവിധാ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, നഗണഭോജനേ ഗണഭോജനസഞ്ഞിസ്സ വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടം. നഗണഭോജനസഞ്ഞിസ്സ പന, യേ ച ദ്വേ തയോ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, ബഹൂനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഏകതോ ഭുഞ്ജന്താനം, നിച്ചഭത്തികാദീസു, പഞ്ച ഭോജനാനി ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഗണഭോജനതാ, സമയാഭാവോ, അജ്ഝോഹരണന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി ഏളകലോമസദിസാനേവാതി.

ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തതിയേ പരമ്പരഭോജനേതി ഗണഭോജനേ വുത്തനയേനേവ പഞ്ചഹി ഭോജനേഹി നിമന്തിതസ്സ യേന യേന പഠമം നിമന്തിതോ, തസ്സ തസ്സ ഭോജനതോ ഉപ്പടിപാടിയാ വാ അവികപ്പേത്വാ വാ പരസ്സ പരസ്സ ഭോജനേ. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു അഞ്ഞതരസ്സ ‘‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം തുയ്ഹം ദമ്മീ’’തി വാ ‘‘വികപ്പേമീ’’തി വാ ഏവം സമ്മുഖാ വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’’തി (പാചി. ൨൨൬) വാ ‘‘വികപ്പേമീ’’തി വാ ഏവം പരമ്മുഖാവാ പഠമനിമന്തനം അവികപ്പേത്വാ പച്ഛാ നിമന്തിതകുലേ ലദ്ധഭിക്ഖതോ ഏകസിത്ഥമ്പി അജ്ഝോഹരതി, പാചിത്തിയം. സമയാ വുത്തനയാ ഏവ.

വേസാലിയം സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ അഞ്ഞത്ര നിമന്തിതഭോജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര സമയാ’’തി അയമേത്ഥ തിവിധാ അനുപഞ്ഞത്തി, പരിവാരേ പന വികപ്പനമ്പി ഗഹേത്വാ ‘‘ചതസ്സോ അനുപഞ്ഞത്തിയോ’’തി (പരി. ൮൬) വുത്തം, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, നപരമ്പരഭോജനേ പരമ്പരഭോജനസഞ്ഞിനോ വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടം. നപരമ്പരഭോജനസഞ്ഞിസ്സ പന, യോ ച സമയേ വാ വികപ്പേത്വാ വാ ഏകസംസട്ഠാനി വാ ദ്വേ തീണി നിമന്തനാനി ഏകതോ വാ കത്വാ ഭുഞ്ജതി, നിമന്തനപ്പടിപാടിയാ ഭുഞ്ജതി, സകലേന ഗാമേന വാ പൂഗേന വാ നിമന്തിതോ തേസു യത്ഥകത്ഥചി ഭുഞ്ജതി, നിമന്തിയമാനോ വാ ‘‘ഭിക്ഖം ഗഹേസ്സാമീ’’തി വദതി, തസ്സ, നിച്ചഭത്തികാദീസു, പഞ്ച ഭോജനാനി ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. പരമ്പരഭോജനതാ, സമയാഭാവോ, അജ്ഝോഹരണന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനേവ, ഇദം പന കിരിയാകിരിയന്തി.

പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുത്ഥേ പൂവേഹീതി പഹേണകത്ഥായ പടിയത്തേഹി അതിരസകമോദകസക്ഖലികാദീഹി യേഹി കേഹിചി ഖജ്ജകേഹി. മന്ഥേഹീതി പാഥേയ്യത്ഥായ പടിയത്തേഹി യേഹി കേഹിചി സത്തുതിലതണ്ഡുലാദീഹി. ദ്വത്തിപത്തപൂരാതി മുഖവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമലേഖം അനതിക്കന്താ ദ്വേ വാ തയോ വാ പത്തപൂരാ. തതോ ചേ ഉത്തരീതി സചേപി തതിയം പത്തം ഥൂപീകതം ഗണ്ഹാതി, മുഖവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമലേഖതോ ഉപരിട്ഠിതപൂവഗണനായ പാചിത്തിയം. ദ്വത്തിപത്തപൂരേ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ യേന ദ്വേ ഗഹിതാ ഹോന്തി, തേന ബഹി ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘‘ഏത്ഥ മയാ ദ്വേ പത്തപൂരാ ഗഹിതാ, ത്വം ഏകം ഗണ്ഹേയ്യാസീ’’തി വത്തബ്ബം, തേനാപി അഞ്ഞം പസ്സിത്വാ ‘‘പഠമം ആഗതേന ദ്വേ പത്തപൂരാ ഗഹിതാ, മയാ ഏകോ ഗഹിതോ, ത്വം മാ ഗണ്ഹീ’’തി വത്തബ്ബം. യേന പഠമം ഏകോ ഗഹിതോ, തസ്സാപി പരമ്പരാരോചനേ ഏസേവ നയോ. യേന പന സയമേവ തയോ ഗഹിതാ, തേന അഞ്ഞം ദിസ്വാ ‘‘മാ ഖോ ത്വം ഏത്ഥ പടിഗ്ഗണ്ഹീതി വത്തബ്ബം, അവദന്തസ്സ ദുക്കടം, തം സുത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ദുക്കടമേവ. തതോ നീഹരിത്വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവിഭജിതബ്ബന്തി ലദ്ധട്ഠാനതോ സബ്ബാസന്നം ആസനസാലം വാ വിഹാരം വാ യത്ഥ വാ പന നിബദ്ധം പടിക്കമതി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏകം പത്തപൂരം അത്തനോ ഠപേത്വാ സേസം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബം. യഥാമിത്തം പന ദാതും ന ലബ്ഭതി. യേന ഏകോ ഗഹിതോ, ന തേന കിഞ്ചി അകാമാ ദാതബ്ബം, യഥാരുചി കാതബ്ബം.

സാവത്ഥിയം സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ന മത്തം ജാനിത്വാ പടിഗ്ഗഹണവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, ഊനകദ്വത്തിപത്തപൂരേ അതിരേകസഞ്ഞിസ്സ വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടം. ഊനകസഞ്ഞിസ്സ പന, ന പഹേണകത്ഥായ ന പാഥേയ്യത്ഥായ വാ പടിയത്തം, തദത്ഥായ പടിയത്തസേസകം വാ, ഗമനേ വാ പടിപ്പസ്സദ്ധേ, ഞാതകപ്പവാരിതാനം വാ ദേന്താനം, അത്തനോ ധനേന ഗണ്ഹന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. വുത്തലക്ഖണപൂവമന്ഥതാ, അസേസകതാ, അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധഗമനതാ, അനഞ്ഞാതകാദിതാ, അതിരേകപ്പടിഗ്ഗഹണന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി, സമുട്ഠാനാദീനി സഞ്ചരിത്തസദിസാനേവാതി.

കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഞ്ചമേ ഭുത്താവീതി ഭുത്തവാ, യേന പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം സാസപമത്തമ്പി അജ്ഝോഹരിതം, സോ ഏവം വുച്ചതി. പവാരിതോതി ‘‘അസനം പഞ്ഞായതി, ഭോജനം പഞ്ഞായതി, ഹത്ഥപാസേ ഠിതോ അഭിഹരതി, പടിക്ഖേപോ പഞ്ഞായതീ’’തി (പാചി. ൨൩൯) ഏവം പാളിയം വുത്തപഞ്ചങ്ഗവസേന കതപ്പവാരണോ, കതപ്പടിക്ഖേപോതി അത്ഥോ. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തി ഇമിനാ വിപ്പകതഭോജനോ ‘പവാരിതോ’തി വുത്തോ. യോ ച വിപ്പകതഭോജനോ, തേന കിഞ്ചി ഭുത്തം, കിഞ്ചി അഭുത്തം, യഞ്ച ഭുത്തം, തം സന്ധായ ‘ഭുത്താവീ’തിപി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. തസ്മാ ‘ഭുത്താവീ’തിവചനേന വിസും കിഞ്ചി അത്ഥസിദ്ധിം ന പസ്സാമ, ‘‘ദിരത്തതിരത്ത’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൫൨) പന ദിരത്താദിവചനം വിയ പവാരിതപദസ്സ പരിവാരഭാവേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ചേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പവാരണങ്ഗേസു പന അസനം പഞ്ഞായതീതി വിപ്പകതഭോജനം ദിസ്സതി, തം ഭുഞ്ജമാനോ ചേസ പുഗ്ഗലോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഭോജനം പഞ്ഞായതീതി പവാരണപ്പഹോനകം ഭോജനം ദിസ്സതി, ഓദനാദീനം ചേ അഞ്ഞതരം പടിക്ഖിപിതബ്ബം ഭോജനം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഹത്ഥപാസേ ഠിതോതി പവാരണപ്പഹോനകം ചേ ഭോജനം ഗണ്ഹിത്വാ ദായകോ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണേ ഓകാസേ ഠിതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഭിഹരതീതി സോ ചേ ദായകോ തസ്സ തം ഭോജനം കായേന അഭിസംഹരതീതി അത്ഥോ. പടിക്ഖേപോ പഞ്ഞായതീതി പടിക്ഖേപോ ദിസ്സതി, തം ചേ അഭിഹടം സോ ഭിക്ഖു കായേന വാ വാചായ വാ പടിക്ഖിപതീതി അത്ഥോ. ഏവം പഞ്ചന്നം അങ്ഗാനം വസേന പവാരിതോ ഹോതി.

തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ‘അസന’ന്തിആദീസു താവ യഞ്ച അസ്നാതി, യഞ്ച ഭോജനം ഹത്ഥപാസേ ഠിതേന അഭിഹടം പടിക്ഖിപതി, തം ഓദനോ കുമ്മാസോ സത്തു മച്ഛോ മംസന്തി ഇമേസം അഞ്ഞതരമേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഓദനോ നാമ സാലി വീഹി യവോ ഗോധുമോ കങ്ഗു വരകോ കുദ്രൂസകോതി ഇമേസം സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം തണ്ഡുലേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഭത്തം പചാമാ’’തി വാ ‘‘യാഗും പചാമാ’’തി വാ യംകിഞ്ചി സന്ധായ പചന്തു, സചേ ഉണ്ഹം വാ സീതലം വാ ഭുഞ്ജന്താനം ഭോജനകാലേ ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനേ ഓധി പഞ്ഞായതി, ഓദനോ ഹോതി, പവാരണം ജനേതി. യോ പന പായാസോ വാ അമ്ബിലയാഗു വാ ഉദ്ധനതോ ഓതാരിതമത്താ അബ്ഭുണ്ഹാ സക്കാ ഹോതി ആവിജ്ഝിത്വാ പിവിതും, സാ യസ്സ ഹത്ഥേന ഗഹിതോകാസേപി ഓധി ന പഞ്ഞായതി, പവാരണം ന ജനേതി. സചേ പന ഉസുമായ വിഗതായ ഘനഭാവം ഗച്ഛതി, ഓധിം ദസ്സേതി, പുന പവാരണം ജനേതി, പുബ്ബേ തനുകഭാവോ ന രക്ഖതി. സചേപി ബഹൂ പണ്ണഫലകളീരേ പക്ഖിപിത്വാ മുട്ഠിമത്താപി തണ്ഡുലാ പക്ഖിത്താ ഹോന്തി, ഭോജനകാലേ ചേ ഓധി പഞ്ഞായതി, പവാരണം ജനേതി. അയാഗുകേ നിമന്തനേ ‘‘യാഗും ദസ്സാമാ’’തി ഭത്തേ ഉദകകഞ്ജികഖീരാദീനി ആകിരിത്വാ ‘‘യാഗും ഗണ്ഹഥാ’’തി ദേന്തി, കിഞ്ചാപി തനുകാ ഹോതി, പവാരണം ജനേതിയേവ. സചേ പന പക്കുഥിതേസു ഉദകാദീസു പക്ഖിപിത്വാ പചിത്വാ ദേന്തി, യാഗുസങ്ഗഹമേവ ഗച്ഛതി. സചേ യാഗുയാപി സാസപമത്തമ്പി മച്ഛമംസക്ഖണ്ഡം വാ ന്ഹാരു വാ പക്ഖിത്തം ഹോതി, പവാരണം ജനേതി. ഠപേത്വാ സാനുലോമാനം വുത്തധഞ്ഞാനം തണ്ഡുലേ അഞ്ഞേഹി വേളുതണ്ഡുലാദീഹി വാ കന്ദമൂലഫലേഹി വാ യേഹി കേഹിചി കതഭത്തം പവാരണം ന ജനേതി. കുമ്മാസോ നാമ യവേഹി കതോ. അഞ്ഞേഹി പന മുഗ്ഗാദീഹി കതകുമ്മാസോ പവാരണം ന ജനേതി. സത്തു നാമ സത്ത ധഞ്ഞാനി ഭജ്ജിത്വാ കതോ. അന്തമസോ ഖരപാകഭജ്ജിതാനം വീഹീനം തണ്ഡുലേ കോട്ടേത്വാ കതചുണ്ണമ്പി കുണ്ഡകമ്പി സത്തുസങ്ഗഹമേവ ഗച്ഛതി. സമപാകഭജ്ജിതാനം പന ആതപസുക്ഖാനം കുണ്ഡകം വാ, യേ കേചി തണ്ഡുലാ വാ ലാജാ വാ, ലാജേഹി കതഭത്തസത്തുആദീനി വാ ന പവാരേന്തി. മച്ഛമംസേസു സചേ യാഗും പിവന്തസ്സ യാഗുസിത്ഥമത്താനേവ ദ്വേ മച്ഛക്ഖണ്ഡാനി വാ മംസക്ഖണ്ഡാനി വാ ഏകഭാജനേ വാ നാനാഭാജനേ വാ ദേന്തി, താനി ചേ അഖാദന്തോ അഞ്ഞം പവാരണപ്പഹോനകം യംകിഞ്ചി പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. തതോ ഏകം ഖാദിതം, ഏകം ഹത്ഥേ വാ പത്തേ വാ ഹോതി, സചേ അഞ്ഞം പടിക്ഖിപതി പവാരേതി. ദ്വേപി ഖാദിതാനി ഹോന്തി, മുഖേ സാസപമത്തമ്പി അവസിട്ഠം നത്ഥി, സചേപി അഞ്ഞം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. യോ പന അകപ്പിയമംസം കുലദൂസനവേജ്ജകമ്മഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനസാദിതരൂപിയാദീഹി നിബ്ബത്തം അകപ്പിയഭോജനഞ്ച അഞ്ഞം കപ്പിയം വാ അകപ്പിയം വാ ഖാദന്തോ പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി.