൯. രതനവഗ്ഗോ

൧. അന്തേപുരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

രതനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഖത്തിയസ്സാതി ഖത്തിയജാതികസ്സ, മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സാതി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അഭിസിത്തസ്സ. അനിക്ഖന്തോ രാജാ ഇതോതി അനിക്ഖന്തരാജകം, തസ്മിം അനിക്ഖന്തരാജകേ, സയനിഘരേതി അത്ഥോ. രതനം വുച്ചതി മഹേസീ, നിഗ്ഗതന്തി നിക്ഖന്തം, അനിഗ്ഗതം രതനം ഇതോതി അനിഗ്ഗതരതനകം, തസ്മിം അനിഗ്ഗതരതനകേ, സയനിഘരേതി അത്ഥോ. ഇന്ദഖീലം അതിക്കമേയ്യാതി ഏത്ഥ അത്തനോ ആഗതഭാവം അജാനാപേത്വാ സയനിഘരസ്സ ഉമ്മാരം പഠമം പാദം അതിക്കാമേന്തസ്സ ദുക്കടം, ദുതിയം പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആരബ്ഭ രഞ്ഞോ അന്തേപുരപ്പവിസനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, പടിസംവിദിതേ അപ്പടിസംവിദിതസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. പടിസംവിദിതസഞ്ഞിസ്സ, ന ഖത്തിയസ്സ വാ, ന ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തസ്സ വാ, ഉഭോസു വാ, ഉഭിന്നം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം നിക്ഖന്തേ സയനിഘരം പവിസന്തസ്സ, അസയനിഘരേ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ഖത്തിയതാ, അഭിസിത്തതാ, ഉഭിന്നമ്പി സയനിഘരതോ അനിക്ഖന്തതാ, അപ്പടിസംവിദിതതാ, ഇന്ദഖീലാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനി, ഇദം പന കിരിയാകിരിയന്തി.

അന്തേപുരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രതനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയേ രതനന്തി മുത്താദിദസവിധം. രതനസമ്മതന്തി യംകിഞ്ചി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം. അജ്ഝാരാമേ വാതി പരിക്ഖിത്തസ്സ അന്തോപടിക്ഖേപേ അപരിക്ഖിത്തസ്സ ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അന്തോ. അജ്ഝാവസഥേതി പരിക്ഖിത്തസ്സ അന്തോപടിക്ഖേപേ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ മുസലപാതബ്ഭന്തരേ. അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – ജാതരൂപരജതം അത്തനോ അത്ഥായ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തസ്സ വാ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലചേതിയനവകമ്മാനം അത്ഥായ ദുക്കടം, അവസേസേ മുത്താദിരതനേ സബ്ബേസമ്പി അത്ഥായ ദുക്കടമേവ. കപ്പിയവത്ഥും വാ അകപ്പിയവത്ഥും വാ അന്തമസോ മാതുസന്തകമ്പി ഭണ്ഡാഗാരികസീസേന പടിസാമേന്തസ്സ പാചിത്തിയം, താദിസം പന അത്തനോ സന്തകം കത്വാ പടിസാമേതും വട്ടതി. ‘‘ഇദം പടിസാമേഥാ’’തി വുത്തേ പന ‘‘ന വട്ടതീ’’തി പടിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ കുപിതാ പാതേത്വാ ഗച്ഛന്തി, പലിബോധോ നാമ ഹോതി, പടിസാമേതബ്ബം. വിഹാരേ കമ്മം കരോന്താ വഡ്ഢകീആദയോ വാ രാജവല്ലഭാ വാ ‘‘യംകിഞ്ചി ഉപകരണം വാ സയനഭണ്ഡം വാ പടിസാമേത്വാ ദേഥാ’’തി വദന്തി, ഛന്ദേനപി ഭയേനപി ന കാതബ്ബമേവ, ഗുത്തട്ഠാനം പന ദസ്സേതും വട്ടതി.

അജ്ഝാരാമഅജ്ഝാവസഥേസുപി യാദിസേ ഠാനേ ‘‘ഭിക്ഖൂഹി വാ സാമണേരേഹി വാ ഗഹിതം ഭവിസ്സതീ’’തി ആസങ്കാ ഉപ്പജ്ജതി, താദിസേയേവ ഠാനേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ വാ ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ വാ സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം, ‘‘യസ്സ ഭണ്ഡം നട്ഠം, സോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ച ആചിക്ഖിതബ്ബം. അഥ യോ ആഗച്ഛതി, സോ ‘‘കീദിസം തേ ഭണ്ഡം നട്ഠ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, സചേ സഞ്ഞാണേന സമ്പാദേതി, ദാതബ്ബം. നോ ചേ, ‘വിചിനാഹീ’തി വത്തബ്ബോ. തമ്ഹാ ആവാസാ പക്കമന്തേന പതിരൂപാനം ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥേ, തേസു അസതി പതിരൂപാനം ഗഹപതികാനം ഹത്ഥേ നിക്ഖിപിത്വാ പക്കമിതബ്ബം. യോ പന നേവ പക്കമതി, ന സാമികം പസ്സതി, തേന ഥാവരം സേനാസനം വാ ചേതിയം വാ പോക്ഖരണിം വാ കാരേതബ്ബോ. സചേ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന സാമികോ ആഗച്ഛതി, തം ദസ്സേത്വാ ‘അനുമോദാഹീ’തി വത്തബ്ബോ. സചേ നാനുമോദതി, ‘‘ദേഹി മേ ധന’’ന്തി ചോദേതി, സമാദപേത്വാ ദാതബ്ബം.

സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ രതനഉഗ്ഗണ്ഹനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര അജ്ഝാരാമാ വാ, അജ്ഝാവസഥാ വാ’’തി അയമേത്ഥ ദുവിധാ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, അനുഞ്ഞാതട്ഠാനേ അനാദരിയേന ഉഗ്ഗഹേത്വാ അനിക്ഖിപന്തസ്സ ദുക്കടം. അനുഞ്ഞാതട്ഠാനേ ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപന്തസ്സ, യം ഹോതി ആമാസം രതനസമ്മതം, തം വിസ്സാസം വാ താവകാലികം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ, പംസുകൂലസഞ്ഞായ ഗണ്ഹതോ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. അനനുഞ്ഞാതകരണം, പരസന്തകതാ, വിസ്സാസഗ്ഗാഹപംസുകൂലസഞ്ഞാനം അഭാവോ, ഉഗ്ഗഹണം വാ ഉഗ്ഗഹാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി സഞ്ചരിത്തസദിസാനീതി.

രതനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തതിയേ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാതി ഇദം ചാരിത്തേ വുത്തനയമേവ. വികാലേതി മജ്ഝന്ഹികാതിക്കമതോ പട്ഠായ അന്തോഅരുണേ, ഏതസ്മിം അന്തരേ ‘‘വികാലേ ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛാമീ’’തി വാ, ‘‘ഗാമം പവിസിസ്സാമീ’’തി വാ അനാപുച്ഛിത്വാ അസതി തഥാരൂപേ അച്ചായികേ കരണീയേ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ പഠമപാദേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദേ പാചിത്തിയം. സചേപി സമ്ബഹുലാ കേനചി കമ്മേന ഗാമം പവിസന്തി, സബ്ബേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആപുച്ഛിതബ്ബം. ‘‘തസ്മിം ഗാമേ തം കമ്മം ന സമ്പജ്ജതീ’’തി അഞ്ഞം ഗാമം ഗച്ഛന്താനം പുന ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി. സചേ പന ഉസ്സാഹം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ വിഹാരം ഗച്ഛന്താ അന്തരാ അഞ്ഞം ഗാമം പവിസിതുകാമാ ഹോന്തി, ആപുച്ഛിതബ്ബമേവ. കുലഘരേ വാ ആസനസാലായം വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ തേലഭിക്ഖായ വാ സപ്പിഭിക്ഖായ വാ ചരിതുകാമേന സചേ പസ്സേ ഭിക്ഖു അത്ഥി, ആപുച്ഛിതബ്ബോ, അസന്തേ ‘നത്ഥീ’തി ഗന്തബ്ബം. വീഥിം ഓതരിത്വാ പന ഭിക്ഖും ദിസ്വാപി ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി. യോ പന ഗാമമജ്ഝേന മഗ്ഗോ ഹോതി, സചേ തേന ഗച്ഛന്തസ്സ ‘‘തേലാദീനം അത്ഥായ ചരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, പസ്സേ ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ആപുച്ഛിതബ്ബം. മഗ്ഗാ അനോക്കമ്മ ചരന്തസ്സ പന ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി, ഓക്കമന്തസ്സ വുത്തനയേനേവ പാചിത്തിയം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ വികാലേ ഗാമപ്പവേസനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘സന്തം ഭിക്ഖു’’ന്തി ച ‘‘അനാപുച്ഛാ’’തി ച ‘‘അഞ്ഞത്ര തഥാരൂപാ അച്ചായികാ കരണീയാ’’തി ച ഇമാ പനേത്ഥ തിസ്സോ അനുപഞ്ഞത്തിയോ, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, തികപാചിത്തിയം, കാലേ വികാലസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. കാലസഞ്ഞിനോ പന, യോ ച അച്ചായികേ വാ കരണീയേ, സന്തം വാ ആപുച്ഛിത്വാ, അസന്തം വാ അനാപുച്ഛിത്വാ പവിസതി, അന്തരാരാമഭിക്ഖുനുപസ്സയതിത്ഥിയസേയ്യപടിക്കമനേസു വാ അഞ്ഞതരം ഗച്ഛതി, തസ്സ, ഗാമേന മഗ്ഗോ ഹോതി, തേന ഗച്ഛതോ, ആപദാസു, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛതാ, അനുഞ്ഞാതകാരണാഭാവോ, വികാലേ ഗാമപ്പവിസനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി കഥിനസദിസാനേവ, ഇദം പന കിരിയാകിരിയന്തി.

വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സൂചിഘരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുത്ഥേ ഭേദനമേവ ഭേദനകം, തം അസ്സ അത്ഥീതി ഭേദനകം. തസ്മാ ഏവരൂപേ സൂചിഘരേ കരണകാരാപനേസു ദുക്കടം, പടിലാഭേന പന തം ഭിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബം.

സക്കേസു സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ ബഹുസൂചിഘരവിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ വാ, പരേഹി വാ, പരേഹി വിപ്പകതമ്പി അത്തനാ വാ, പരേഹി വാ പരിയോസാപേത്വാ ലഭന്തസ്സ ചതുക്കപാചിത്തിയം. അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരണകാരാപനേസു, അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജനേ ദുക്കടം. ഗണ്ഠികേ അരണികേ വിധേ അഞ്ജനിയാ അഞ്ജനിസലാകായ വാസിജടേ ഉദകപുഞ്ഛനിയാതി ഏതേസു യംകിഞ്ചി അട്ഠിആദീഹി കരോന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. സൂചിഘരതാ, അട്ഠിമയാദിതാ, അത്തനോ അത്ഥായ കരണം വാ കാരാപേത്വാ വാ പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി സഞ്ചരിത്തസദിസാനീതി.

സൂചിഘരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മഞ്ചപീഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഞ്ചമേ മഞ്ചന്തി മസാരകാദീസു അഞ്ഞതരം. പീഠമ്പി താദിസമേവ, തം പന മഞ്ചോ വിയ അതിദീഘം, ആസന്ദികോ വിയ ച സമം ചതുരസ്സം ന ഹോതി. ഛേദനകം ഭേദനകസദിസമേവ.

സാവത്ഥിയം ഉപനന്ദം ആരബ്ഭ ഉച്ചേ മഞ്ചേ സയനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, പമാണികം കരോന്തസ്സ, പമാണാതിക്കന്തം ലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ യഥാ പമാണമേവ ഉപരി ദിസ്സതി, ഏവം നിഖണിത്വാ വാ, ഉത്താനം വാ കത്വാ, അട്ടകം വാ ബന്ധിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. പമാണാതിക്കന്തമഞ്ചപീഠതാ, അത്തനോ അത്ഥായ കരണം വാ കാരാപേത്വാ വാ പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. സേസം സബ്ബം സൂചിഘരസിക്ഖാപദസദിസമേവാതി.

മഞ്ചപീഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛട്ഠേ തൂലം ഓനദ്ധമേത്ഥാതി തൂലോനദ്ധം, ചിമിലികം പത്ഥരിത്വാ തൂലം പക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ചിമിലികായ ഓനദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉദ്ദാലനകം ഭേദനകസദിസമേവ.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ തൂലോനദ്ധകാരാപനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ആയോഗേ കായബന്ധനേ അംസബദ്ധകേ പത്തത്ഥവികായ പരിസ്സാവനേ ബിമ്ബോഹനേ, അഞ്ഞേന കതം തൂലോനദ്ധം പടിലഭിത്വാ ഉദ്ദാലേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ബിമ്ബോഹനഞ്ചേത്ഥ സീസപ്പമാണമേവ വട്ടതി, സീസപ്പമാണം നാമ യസ്സ വിത്ഥാരതോ തീസു കോണേസു ദ്വിന്നം അന്തരം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഹോതി, മജ്ഝേ മുട്ഠിരതനം, ദീഘതോ ദിയഡ്ഢരതനം വാ ദ്വിരതനം വാ. തൂലോനദ്ധമഞ്ചപീഠതാ, അത്തനോ അത്ഥായ കരണം വാ കാരാപേത്വാ വാ പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സത്തമേ നിസീദനന്തി സന്ഥതസദിസം സന്ഥരിത്വാ ഏകസ്മിം അന്തേ സുഗതവിദത്ഥിപ്പമാണം ദ്വീസു ഠാനേസു ഫാലേത്വാ കതാഹി തീഹി ദസാഹി യുത്തസ്സ പരിക്ഖാരസ്സേതം നാമം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ അപ്പമാണികാനി നിസീദനാനി ധാരണവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘ദസാ വിദത്ഥീ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, അസാധാരണപഞ്ഞത്തി, പമാണികം വാ ഊനകം വാ കരോന്തസ്സ, അഞ്ഞേന കതം പമാണാതിക്കന്തം പടിലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ, വിതാനാദീസു യംകിഞ്ചി കരോന്തസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. നിസീദനസ്സ പമാണാതിക്കന്തതാ, അത്തനോ അത്ഥായ കരണം വാ കാരാപേത്വാ വാ പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠമേ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിന്തി അധോനാഭിഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം കണ്ഡുപീളകഅസ്സാവഥുല്ലകച്ഛാബാധാനം പടിച്ഛാദനത്ഥം അനുഞ്ഞാതം ചീവരം.

സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ അപ്പമാണികായോ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദികായോ ധാരണവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സേസം നിസീദനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നവമേ സാവത്ഥിയം ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ അപ്പമാണികായോ വസ്സികസാടികായോ ധാരണവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം നിസീദനേ വുത്തനയമേവാതി.

വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നന്ദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദസമേ സാവത്ഥിയം ആയസ്മന്തം നന്ദം ആരബ്ഭ സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം ധാരണവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സേസം നിസീദനേ വുത്തനയമേവാതി.

നന്ദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രതനവഗ്ഗോ നവമോ.

കങ്ഖാവിതരണിയാ പാതിമോക്ഖവണ്ണനായ

സുദ്ധപാചിത്തിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.