൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭൂതഗാമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാതി ഏത്ഥ ഭവന്തി അഹേസുഞ്ചാതി ഭൂതാ, ജായന്തി വഡ്ഢന്തി ജാതാ വഡ്ഢിതാ ചാതി അത്ഥോ. ഗാമോതി രാസി, ഭൂതാനം ഗാമോ, ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോതി ഭൂതഗാമോ, പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനമേതം അധിവചനം. പാതബ്യസ്സ ഭാവോ പാതബ്യതാ, ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ, തസ്സം ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ, നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം, ഭൂതഗാമപാതബ്യതാഹേതു ഭൂതഗാമസ്സ ഛേദനാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു പഥവിഉദകപാകാരാദീസു യത്ഥകത്ഥചി ജാതം അസുക്ഖം അന്തമസോ അതിസുഖുമതിണമ്പി സാസപബീജകസേവാലമ്പി ഉദ്ധരണച്ഛേദനവിജ്ഝനാദീഹി വികോപേതി വാ പഥവിഖണനേ വുത്തനയേന വികോപാപേതി വാ പാചിത്തിയം ആപജ്ജതി.

ആളവിയം ആളവകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ രുക്ഖഛിന്ദനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതമൂലബീജഖന്ധബീജഫലുബീജഅഗ്ഗബീജബീജബീജാനം അഞ്ഞതരം ഭാജനഗതം വാ രാസികതം വാ ഭൂമിയം രോപിതമ്പി നിക്ഖന്തമൂലമത്തം വാ നിക്ഖന്തഅങ്കുരമത്തം വാ സചേപിസ്സ വിദത്ഥിമത്താ പത്തവട്ടി നിഗ്ഗച്ഛതി, അനിക്ഖന്തേ വാ മൂലേ നിക്ഖന്തേ വാ മൂലേ യാവ അങ്കുരോ ഹരിതോ ന ഹോതി, താവ തം വികോപേന്തസ്സ ദുക്കടം, തഥാ ഭൂതഗാമബീജഗാമേ വേമതികസ്സ, അഭൂതഗാമബീജഗാമേ ഭൂതഗാമബീജഗാമസഞ്ഞിനോ ചേവ വേമതികസ്സ ച. ഉഭയത്ഥ പന അതഥാസഞ്ഞിസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി, അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ അജാനിത്വാ വാ വികോപേന്തസ്സ, ‘ഇമം രുക്ഖ’ന്തി ഏവം അനിയമേത്വാ ‘‘രുക്ഖം ഛിന്ദ, വല്ലിം ഛിന്ദാ’’തിആദീനി ഭണന്തസ്സ, ‘‘ഇമം പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ ജാന, ഇമം ദേഹി, ഇമം ആഹര, ഇമിനാ മേ അത്ഥോ, ഇമം കപ്പിയം കരോഹീ’’തി ഭണന്തസ്സ ച അനാപത്തി. ഏവം കപ്പിയവചനേന ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതം പന ബീജജാതം പുന പി ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി കാരേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹിസ്സ ബീജഗാമപരിമോചനമ്പി കതം ഹോതി.

കപ്പിയം കരോന്തേന പന അഗ്ഗിനാ വാ നഖേന വാ സത്ഥേന വാ കത്തബ്ബം, അഗ്ഗിനാ കരോന്തേന ച യേന കേനചി അഗ്ഗിനാ ഏകദേസേ ഫുസന്തേന ‘കപ്പിയ’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം. സത്ഥേന കരോന്തേന യസ്സ കസ്സചി തിഖിണസത്ഥസ്സ അന്തമസോ സൂചിനഖച്ഛേദനാദീനമ്പി തുണ്ഡേന വാ ധാരായ വാ വേധം വാ ഛേദം വാ ദസ്സേന്തേന തഥേവ കാതബ്ബം. നഖേന കരോന്തേന ഠപേത്വാ ഗോമഹിംസാദീനം ഖുരേ യേന കേനചി അപൂതിനാ മനുസ്സാനം വാ തിരച്ഛാനാനം വാ നഖേന അന്തമസോ ഛിന്ദിത്വാ ആഹടേനാപി സത്ഥേ വുത്തനയേനേവ കാതബ്ബം. തത്ഥ സചേപി ബീജാനം പബ്ബതമത്തോ രാസി, രുക്ഖസഹസ്സം വാ ഛിന്ദിത്വാ ഏകാബദ്ധം, ഉച്ഛൂനം വാ മഹാഭാരോ ബന്ധിത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ബീജേ വാ രുക്ഖസാഖായ വാ ഉച്ഛുമ്ഹി വാ കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതം ഹോതി. ഉച്ഛും ‘‘കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി തേഹി സദ്ധിം ബദ്ധം ദാരുകം വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ. സചേ പന യായ വല്ലിയാ ഭാരോ ബദ്ധോ, തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതി. മരിചപക്കാദീഹി മിസ്സേത്വാ ഭത്തം ആഹരന്തി, ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേ സചേപി ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ, തിലതണ്ഡുലേസുപി ഏസേവ നയോ. യാഗുയാ പക്ഖിത്താനി പന ഏകാബദ്ധാനി ഹുത്വാ ന സന്തിട്ഠന്തി, തത്ഥ ഏകേകം വിജ്ഝിത്വാവ കാതബ്ബം. കപിട്ഠഫലാദീനം അന്തോ മിഞ്ജം കടാഹം മുഞ്ചിത്വാ സഞ്ചരതി, ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരേതബ്ബം. ഏകാബദ്ധാ ചേ, കടാഹേപി കാതും വട്ടതി. യം പന ഫലം തരുണം ഹോതി അബീജം യഞ്ച നിബ്ബത്തബീജം ബീജം അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, തത്ഥ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥി. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി പഥവിഖണനസദിസാനേവാതി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.