൧. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ

യോ പനാതി രസ്സദീഘാദിനാ ലിങ്ഗാദിഭേദേന യോ കോചി. ഭിക്ഖൂതി ഏഹിഭിക്ഖുഉപസമ്പദാ, സരണഗമനൂപസമ്പദാ, ഓവാദപ്പടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, പഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ, അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, ദൂതേനൂപസമ്പദാ, അട്ഠവാചികൂപസമ്പദാ, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മൂപസമ്പദാതി ഇമാസു അട്ഠസു ഉപസമ്പദാസു ഞത്തിചതുത്ഥേന ഉപസമ്പദാകമ്മേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഉപസമ്പന്നോ. തസ്സ പന കമ്മസ്സ വത്ഥുഞത്തിഅനുസ്സാവന സീമാ പരിസാസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പതാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ വത്ഥൂതി ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ പുഗ്ഗലോ, സോ ഠപേത്വാ ഊനവീസതിവസ്സം അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബം, പണ്ഡകാദയോ ച ഏകാദസ അഭബ്ബപുഗ്ഗലേ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഊനവീസതിവസ്സോ നാമ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോ. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബോ നാമ ചതുന്നം പാരാജികാനം അഞ്ഞതരം അജ്ഝാപന്നപുബ്ബോ. പണ്ഡകാദയോ വജ്ജനീയപുഗ്ഗലകഥായം വുത്താ. തേസു ആസിത്തപണ്ഡകഞ്ച ഉസൂയപണ്ഡകഞ്ച ഠപേത്വാ ഓപക്കമികപണ്ഡകോ നപുംസകപണ്ഡകോ പണ്ഡകഭാവപക്ഖേ ഠിതോ പക്ഖപണ്ഡകോ ച ഇധ അധിപ്പേതോ.

ഥേയ്യസംവാസകോ പന തിവിധോ ലിങ്ഗത്ഥേനകോ സംവാസത്ഥേനകോ ഉഭയത്ഥേനകോതി. തത്ഥ യോ സയം പബ്ബജിത്വാ ന ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേതി, ന യഥാവുഡ്ഢം ഭിക്ഖൂനം വാ സാമണേരാനം വാ വന്ദനം സാദിയതി, ന ആസനേന പടിബാഹതി, ന ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സതി, അയം അസുദ്ധചിത്തതായ ലിങ്ഗമത്തസ്സേവ ഥേനിതത്താ ലിങ്ഗത്ഥേനകോ നാമ. യോ പന ഭിക്ഖൂഹി പബ്ബജിതോ സാമണേരോ സമാനോ കാസായാനി അപനേത്വാ തേസു സഉസ്സാഹോവ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ പുന നിവാസേത്വാ സാമണേരഭാവം പടിജാനാതി, അയം ഭിക്ഖൂഹി ദിന്നലിങ്ഗസ്സ അപരിച്ചത്തത്താ ന ലിങ്ഗത്ഥേനകോ, ന ലിങ്ഗാനുരൂപസ്സ സംവാസസ്സ സാദിതത്താ നാപി സംവാസത്ഥേനകോ. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നകേപി ഏസേവ നയോ. യോ ച ഖോ സാമണേരോ സമാനോ വിദേസം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേതി, യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനം സാദിയതി, ആസനേന പടിബാഹതി, ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സതി, അയം സംവാസമത്തസ്സേവ ഥേനിതത്താ സംവാസത്ഥേനകോ നാമ. ഭിക്ഖുവസ്സഗണനാദികോ ഹി സബ്ബോപി കിരിയഭേദോ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘സംവാസോ’’തി വേദിതബ്ബോ. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ‘‘ന മം കോചി ജാനാതീ’’തി പുന ഏവം പടിപജ്ജന്തേപി ഏസേവ നയോ. യോ പന സയം പബ്ബജിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനം സാദിയതി, ആസനേന പടിബാഹതി, ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേതി, ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സതി, അയം ലിങ്ഗസ്സ ചേവ സംവാസസ്സ ച ഥേനിതത്താ ഉഭയത്ഥേനകോ നാമ. ധുരനിക്ഖേപവസേന കാസായാനി അപനേത്വാ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപജ്ജിത്വാ പുന താനി അച്ഛാദേത്വാ ഏവം പടിപജ്ജന്തേപി ഏസേവ നയോ, അയം തിവിധോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ഇധ അധിപ്പേതോ. ഠപേത്വാ പന ഇമം തിവിധം.

‘‘രാജ ദുബ്ഭിക്ഖ കന്താര-രോഗ വേരീ ഭയേന വാ;

ചീവരാഹരണത്ഥം വാ, ലിങ്ഗം ആദിയതീധ യോ.

‘‘സംവാസം നാധിവാസേതി, യാവ സോ സുദ്ധമാനസോ;

ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ, താവ ഏസ ന വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦);

യോ പന ഉപസമ്പന്നോ തിത്ഥിയഭാവം പത്ഥയമാനോ സയം വാ കുസചീരാദികം തിത്ഥിയലിങ്ഗം ആദിയതി, തേസം വാ സന്തികേ പബ്ബജതി, നഗ്ഗോ വാ ഹുത്വാ ആജീവകാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ തേസം വതാനി ആദിയതി, അയം തിത്ഥിയപക്കന്തകോ നാമ. ഠപേത്വാ പന മനുസ്സജാതികം അവസേസോ സബ്ബോപി തിരച്ഛാനഗതോ നാമ. യേന മനുസ്സജാതികാ ജനേത്തി സയമ്പി മനുസ്സഭൂതേനേവ സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപിതാ, അയം മാതുഘാതകോ നാമ. പിതുഘാതകേപി ഏസേവ നയോ. യേന അന്തമസോ ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠിതോപി മനുസ്സജാതികോ ഖീണാസവോ സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപിതോ, അയം അരഹന്തഘാതകോ നാമ. യോ പന പകതത്തം ഭിക്ഖുനിം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം അഞ്ഞതരസ്മിം മഗ്ഗേ ദൂസേതി, അയം ഭിക്ഖുനിദൂസകോ നാമ. യോ ദേവദത്തോ വിയ സാസനം ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം കത്വാ ചതുന്നം കമ്മാനം അഞ്ഞതരവസേന സങ്ഘം ഭിന്ദതി, അയം സങ്ഘഭേദകോ നാമ. യോ ദേവദത്തോ വിയ ദുട്ഠചിത്തേന വധകചിത്തേന തഥാഗതസ്സ ജീവമാനകസരീരേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം ഉപ്പാദേതി, അയം ലോഹിതുപ്പാദകോ നാമ. യസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തുപ്പാദനകമ്മതോ ച പുരിസനിമിത്തുപ്പാദനകമ്മതോ ച ഉഭതോ ദുവിധമ്പി ബ്യഞ്ജനം അത്ഥി, അയം ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ നാമ. ഇതി ഇമേ തേരസ പുഗ്ഗലാ ഉപസമ്പദായ അവത്ഥൂ, ഇമേ പന ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഉപസമ്പദാപേക്ഖേ സതി ഉപസമ്പദാകമ്മം വത്ഥുസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി.

കഥം ഞത്തിസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി? വത്ഥുസങ്ഘപുഗ്ഗലഞത്തീനം അപരാമസനാനി, പച്ഛാ ഞത്തിട്ഠപനഞ്ചാതി ഇമേ താവ പഞ്ച ഞത്തിദോസാ. തത്ഥ ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ അകിത്തനം വത്ഥുഅപരാമസനം നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിഏത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘സങ്ഘോ’’തി അഭണനം സങ്ഘഅപരാമസനം നാമ. ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി ഉപജ്ഝായസ്സ അകിത്തനം പുഗ്ഗലഅപരാമസനം നാമ. സബ്ബേന സബ്ബം ഞത്തിയാ അനുച്ചാരണം ഞത്തിഅപരാമസനം നാമ. പഠമം കമ്മവാചം നിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്വാ ‘‘ഖമതി സങ്ഘസ്സാ’’തി ഏവം ഞത്തികിത്തനം പച്ഛാ ഞത്തിട്ഠപനം നാമ. ഇതി ഇമേഹി ദോസേഹി വിമുത്തായ ഞത്തിയാ സമ്പന്നം ഞത്തിസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി.

അനുസ്സാവനവസേന അകുപ്പതായപി വത്ഥുസങ്ഘപുഗ്ഗലാനം അപരാമസനാനി, സാവനായ ഹാപനം, അകാലേ സാവനന്തി ഇമേ പഞ്ച അനുസ്സാവനദോസാ. തത്ഥ വത്ഥാദീനം അപരാമസനാനി ഞത്തിയം വുത്തസദിസാനേവ. തീസു പന അനുസ്സാവനാസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏതേസം അപരാമസനം അപരാമസനമേവ. സബ്ബേന സബ്ബം പന കമ്മവാചം അവത്വാ ചതുക്ഖത്തും ഞത്തികിത്തനമേവ, അഥ വാ പന കമ്മവാചാബ്ഭന്തരേ അക്ഖരസ്സ വാ പദസ്സ വാ അനുച്ചാരണം വാ ദുരുച്ചാരണം വാ സാവനായ ഹാപനം നാമ. സാവനായ അനോകാസേ പഠമം ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ അനുസ്സാവനകരണം അകാലേ സാവനം നാമ. ഇതി ഇമേഹി ദോസേഹി വിമുത്തായ അനുസ്സാവനായ സമ്പന്നം അനുസ്സാവനസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി.

പുബ്ബേ വുത്തം വിപത്തിസീമാലക്ഖണം സമതിക്കന്തായ പന സീമായ കതം സീമാസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി. യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേസം അനാഗമനം, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദസ്സ അനാഹരണം, സമ്മുഖീഭൂതാനം പടിക്കോസനന്തി ഇമേ പന തയോ പരിസാദോസാ, തേഹി വിമുത്തായ പരിസായ കതം പരിസാസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി. കാരണാരഹത്താ പന സത്ഥു സാസനാരഹത്താ ഠാനാരഹം നാമ ഹോതി. ഇതി യോ ഇമിനാ ഏവം അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഞത്തിചതുത്ഥേന ഉപസമ്പദാകമ്മേന ഉപസമ്പന്നോ, അയം ഇധ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി അധിപ്പേതോ. പണ്ണത്തിവജ്ജേസു പന അഞ്ഞേപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി.

ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി യാ ഭിക്ഖൂനം അധിസീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ, തഞ്ച, യത്ഥ ചേതേ സഹ ജീവന്തി, ഏകജീവികാ സഭാഗവുത്തിനോ ഹോന്തി, തം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദസങ്ഖാതം സാജീവഞ്ച, തത്ഥ സിക്ഖനഭാവേന സമാപന്നോതി ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമആപന്നോ. സമാപന്നോതി സിക്ഖഞ്ച പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാ തദുഭയം ഉപഗതോതി അത്ഥോ. സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാതി യം സിക്ഖം സമാപന്നോ, തം അപടിക്ഖിപിത്വാ, യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ, തസ്മിം ദുബ്ബലഭാവം അപ്പകാസേത്വാ. തത്ഥ ചിത്തഖേത്തകാലപയോഗപുഗ്ഗലവിജാനനവസേന സിക്ഖായ പച്ചക്ഖാനം ഞത്വാ തദഭാവേന അപച്ചക്ഖാനം വേദിതബ്ബം. കഥം? ഉപസമ്പന്നഭാവതോ ചവിതുകാമതാചിത്തേനേവ ഹി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന ദവാ വാ രവാ വാ ഭണന്തസ്സ. ഏവം ചിത്തവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. തഥാ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമി, ധമ്മം പച്ചക്ഖാമി, സങ്ഘം പച്ചക്ഖാമി, സിക്ഖം, വിനയം, പാതിമോക്ഖം, ഉദ്ദേസം, ഉപജ്ഝായം, ആചരിയം, സദ്ധിവിഹാരികം, അന്തേവാസികം, സമാനുപജ്ഝായകം, സമാനാചരിയകം, സബ്രഹ്മചാരിം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ഏവം വുത്താനം ബുദ്ധാദീനം ചുദ്ദസന്നം, ‘‘ഗിഹീതി മം ധാരേഹി, ഉപാസകോ, ആരാമികോ, സാമണേരോ, തിത്ഥിയോ, തിത്ഥിയസാവകോ, അസമണോ, ‘അസക്യപുത്തിയോ’തി മം ധാരേഹീ’’തി ഏവം വുത്താനം ഗിഹിആദീനം അട്ഠന്നഞ്ചാതി ഇമേസം ദ്വാവീസതിയാ ഖേത്തപദാനം യസ്സ കസ്സചി സവേവചനസ്സ വസേന തേസു യംകിഞ്ചി വത്തുകാമസ്സ യംകിഞ്ചി വദതോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന രുക്ഖാദീനം അഞ്ഞതരസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ പച്ചാചിക്ഖന്തസ്സ. ഏവം ഖേത്തവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

തത്ഥ യദേതം ‘‘പച്ചക്ഖാമീ’’തി ച, ‘‘മം ധാരേഹീ’’തി (പാരാ. ൫൧) ച വുത്തം വത്തമാനകാലവചനം, യാനി ച ‘‘അലം മേ ബുദ്ധേന, കിം നു മേ ബുദ്ധേന, ന മമത്ഥോ ബുദ്ധേന, സുമുത്താഹം ബുദ്ധേനാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൨) നയേന ആഖ്യാതവസേന കാലം അനാമസിത്വാ പുരിമേഹി ചുദ്ദസഹി പദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ വുത്താനി ‘‘അലം മേ’’തിആദീനി ചത്താരി പദാനി, തേസംയേവ ച സവേവചനാനം വസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന ‘‘പച്ചക്ഖാസി’’ന്തി വാ ‘‘പച്ചക്ഖിസ്സ’’ന്തി വാ ‘‘മം ധാരേസീ’’തി വാ ‘‘മം ധാരേസ്സതീ’’തി വാ ‘‘യംനൂനാഹം പച്ചക്ഖേയ്യ’’ന്തി (പാരാ. ൪൫) വാതിആദീനി അതീതാനാഗതപരികപ്പവചനാനി ഭണന്തസ്സ. ഏവം വത്തമാന കാലവസേന ചേവ അനാമട്ഠകാലവസേന ച പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

പയോഗോ പന ദുവിധോ കായികോ ച വാചസികോ ച. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൧) നയേന യായ കായചി ഭാസായ വചീഭേദം കത്വാ വാചസികപ്പയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന അക്ഖരലിഖനം വാ ഹത്ഥമുദ്ദാദിദസ്സനം വാ കായപ്പയോഗം കരോന്തസ്സ. ഏവം വാചസികപ്പയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

പുഗ്ഗലോ പന ദുവിധോ – യോ ച പച്ചക്ഖാതി, യസ്സ ച പച്ചക്ഖാതി. തത്ഥ യോ പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനം അഞ്ഞതരോ ന ഹോതി. യസ്സ പന പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ മനുസ്സജാതികോ ഹോതി, ന ച ഉമ്മത്തകാദീനം അഞ്ഞതരോ, സമ്മുഖീഭൂതോ ച സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി. ന ഹി അസമ്മുഖീഭൂതസ്സ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചനം രുഹതി. ഏവം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

വിജാനനമ്പി നിയമിതാനിയമിതവസേന ദുവിധം. തത്ഥ യസ്സ യേസം വാ നിയമേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ, ഇമേസം വാ ആരോചേമീ’’തി വദതി, സചേ തേ യഥാ പകതിയാ ലോകേ മനുസ്സാ വചനം സുത്വാ ആവജ്ജനസമയേ ജാനന്തി, ഏവം തസ്സ വചനാനന്തരമേവ തസ്സ ‘‘അയം ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥയതീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഭാവം ജാനന്തി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അഥ അപരഭാഗേ ‘‘കിം ഇമിനാ വുത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ജാനന്തി, അഞ്ഞേ വാ ജാനന്തി, അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അനിയമേത്വാ ആരോചേന്തസ്സ പന സചേ വുത്തനയേന യോ കോചി മനുസ്സജാതികോ വചനത്ഥം ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. ഏവം വിജാനനവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. യോ പന അന്തമസോ ദവായപി പച്ചക്ഖാതി, തേന അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. ഇതി ഇമേസം വുത്തപ്പകാരാനം ചിത്താദീനം വാ വസേന, സബ്ബസോ വാ പന അപച്ചക്ഖാനേന സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സേവ ച അത്ഥഭൂതം ഏകച്ചം ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ.

മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാതി ഏത്ഥ മേഥുനം ധമ്മന്തി രാഗപരിയുട്ഠാനേന സദിസാനം ഉഭിന്നം ധമ്മം. പടിസേവേയ്യാതി പടിസേവേയ്യ അജ്ഝാപജ്ജേയ്യ. അന്തമസോതി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന. തിരച്ഛാനഗതായപീതി പടിസന്ധിവസേന തിരച്ഛാനേസു ഗതായപി, അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി. പാരാജികോ ഹോതീതി പരാജിതോ ഹോതി, പരാജയം ആപന്നോ. അസംവാസോതി പകതത്താ ഭിക്ഖൂ സഹ വസന്തി ഏത്ഥാതി ഏകകമ്മാദികോവ തിവിധോപി വിധി സംവാസോ നാമ, സോ തേന സദ്ധിം നത്ഥീതി അസംവാസോ. സങ്ഘകമ്മേസു ഹി ഏസ ഗണപൂരകോപി ന ഹോതി, അയം താവ പദവണ്ണനാ.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതവസേന ഹി തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ, താസം വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന തയോ തയോ കത്വാ നവ മഗ്ഗാ, തഥാ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം. പുരിസാനം പന വച്ചമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ മഗ്ഗാ, തഥാ പണ്ഡകാനന്തി ഏവം തിംസ മഗ്ഗാ. തേസു അത്തനോ വാ പരേസം വാ യസ്സ കസ്സചി മഗ്ഗസ്സ സന്ഥതസ്സ വാ അസന്ഥതസ്സ വാ, പരേസം പന മതാനമ്പി അക്ഖായിതസ്സ വാ യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതസ്സ വാ പകതിവാതേന അസംഫുട്ഠേ അല്ലോകാസേ യോ ഭിക്ഖു ഏകതിലബീജമത്തമ്പി അത്തനോ അങ്ഗജാതം സന്ഥതം വാ അസന്ഥതം വാ സേവനചിത്തേന പവേസേതി, പരേന വാ പവേസിയമാനേ പവേസനപവിട്ഠട്ഠിതഉദ്ധരണേസു യംകിഞ്ചി സാദിയതി, അയം പാരാജികാപത്തിം ആപന്നോ നാമ ഹോതി, അയം താവേത്ഥ അസാധാരണവിനിച്ഛയോ. സബ്ബസിക്ഖാപദാനം പന സാധാരണവിനിച്ഛയത്ഥം അയം മാതികാ –

നിദാനം പുഗ്ഗലം വത്ഥും, പഞ്ഞത്തിവിധിമേവ ച;

ആണത്താപത്തിനാപത്തി-വിപത്തിം അങ്ഗമേവ ച.

സമുട്ഠാനവിധിം കിരിയാ-സഞ്ഞാചിത്തേഹി നാനത്തം;

വജ്ജകമ്മപ്പഭേദഞ്ച, തികദ്വയവിധിം തഥാ.

ലക്ഖണം സത്തരസധാ, ഠിതം സാധാരണം ഇദം;

ഞത്വാ യോജേയ്യ മേധാവീ, തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹന്തി.

തത്ഥ നിദാനം നാമ വേസാലി-രാജഗഹ-സാവത്ഥി-ആളവി-കോസമ്ബി-സഗ്ഗ-ഭഗ്ഗാനം വസേന സത്തവിധം പഞ്ഞത്തിട്ഠാനം, ഇദഞ്ഹി സബ്ബസിക്ഖാപദാനം നിദാനം. പുഗ്ഗലോ നാമ യം യം ആരബ്ഭ തം തം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം. വത്ഥു നാമ തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതി. പഞ്ഞത്തിവിധിന്തി പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിഅനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തിസബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിപദേസപഞ്ഞത്തിസാധാരണപഞ്ഞത്തി അസാധാരണപഞ്ഞത്തിഏകതോപഞ്ഞത്തിഉഭതോപഞ്ഞത്തിവസേന നവവിധാ പഞ്ഞത്തി. തത്ഥ അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി നാമ അനുപ്പന്നേ ദോസേ പഞ്ഞത്താ, സാ അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണവസേന (ചൂളവ. ൪൦൩) ഭിക്ഖുനീനംയേവ ആഗതാ, അഞ്ഞത്ര നത്ഥി. വിനയധരപഞ്ചമേന (മഹാവ. ൨൫൯) ഗണേന ഉപസമ്പദാ, ഗണങ്ഗണൂപാഹനാ (മഹാവ. ൨൫൯) ധുവന്ഹാനം ചമ്മത്ഥരണന്തി ഏതേസം വസേന ചതുബ്ബിധാ പദേസപഞ്ഞത്തി നാമ. മജ്ഝിമദേസേയേവ ഹി ഏതേഹി ആപത്തി ഹോതി, തേസുപി ധുവന്ഹാനം പടിക്ഖേപമത്തമേവ പാതിമോക്ഖേ ആഗതം, തതോ അഞ്ഞാ പദേസപഞ്ഞത്തി നാമ നത്ഥി. സബ്ബാനി സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിയേവ ഹോന്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ഏകതോപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച അത്ഥതോ ഏകം, തസ്മാ അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തിഞ്ച സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ഏകതോപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ഠപേത്വാ സേസാനം ചതസ്സന്നം പഞ്ഞത്തീനം വസേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ആണത്താപത്തിനാപത്തിവിപത്തിന്തിഏത്ഥ ആണത്തീതിആണാപനാ വുച്ചതി. ആപത്തീതി പുബ്ബപ്പയോഗാദിവസേന ആപത്തിഭേദോ. അനാപത്തീതി അജാനനാദിവസേന അനാപത്തി. വിപത്തീതി സീലആചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തീനം അഞ്ഞതരാ. ഇതി ഇമാസം ആണത്താദീനമ്പി വസേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അങ്ഗന്തി സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ആപത്തീനം അങ്ഗം വേദിതബ്ബം.

സമുട്ഠാനവിധിന്തി സബ്ബാപത്തീനം കായോ വാചാ കായവാചാ കായചിത്തം വാചാചിത്തം കായവാചാചിത്തന്തി ഇമാനി ഏകങ്ഗികദ്വങ്ഗികതിവങ്ഗികാനി. ഛ സമുട്ഠാനാനി നാമ യാനി ‘‘സിക്ഖാപദസമഉട്ഠാനാനീ’’തിപി വുച്ചന്തി. തത്ഥ പുരിമാനി തീണി അചിത്തകാനി, പച്ഛിമാനി സചിത്തകാനി. തേസു ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ചതൂഹി വാ ഛഹി വാ സമുട്ഠാനേഹി ആപത്തിയോ സമുട്ഠഹന്തി, പഞ്ചസമുട്ഠാനാ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ ഏകസമുട്ഠാനാ നാമ ചതുത്ഥേന ച പഞ്ചമേന ച ഛട്ഠേന ച സമുട്ഠാനേന സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേന. ദ്വിസമുട്ഠാനാ നാമ പഠമചതുത്ഥേഹി ച ദുതിയപഞ്ചമേഹി ച തതിയഛട്ഠേഹി ച ചതുത്ഥഛട്ഠേഹി ച പഞ്ചമഛട്ഠേഹി ച സമുട്ഠാനേഹി, സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേഹി. തിസമുട്ഠാനാ നാമ പഠമേഹി ച തീഹി, പച്ഛിമേഹി ച തീഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേഹി. ചതുസമുട്ഠാനാ നാമ പഠമതതിയചതുത്ഥഛട്ഠേഹി ച ദുതിയതതിയപഞ്ചമഛട്ഠേഹി ച സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേഹി. ഛ സമുട്ഠാനാ നാമ ഛഹിപി സമുട്ഠാതി.

ഏവം –

തിധാ ഏകസമുട്ഠാനാ, പഞ്ചധാ ദ്വിസമുട്ഠിതാ;

ദ്വിധാ തിചതുരോ ഠാനാ, ഏകധാ ഛസമുട്ഠിതാതി.

സമുട്ഠാനവസേന സബ്ബാവ തേരസ ആപത്തിയോ ഹോന്തി (ചൂളവ. ൧൬൫ ആദയോ), താ പഠമപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവസേന സമുട്ഠാനതോ തേരസ നാമാനി ലഭന്തി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാ, അദിന്നാദാന-സഞ്ചരിത്ത-സമനുഭാസന-കഥിന-ഏളകലോമ-പദസോധമ്മ-അദ്ധാന-ഥേയ്യസത്ഥ-ധമ്മദേസനാഭൂതാരോചന-ചോരിവുട്ഠാപന-അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനാതി. തത്ഥ യാ കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, അയം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ സചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, അയം അദിന്നാദാനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ഛഹിപി സമുട്ഠാതി, അയം സഞ്ചരിത്തസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ഛട്ഠേനേവ സമുട്ഠാതി, അയം സമനുഭാസനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ തതിയഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം കഥിനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഠമചതുത്ഥേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ഏളകലോമസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ദുതിയപഞ്ചമേഹി സമുട്ഠാതി, അയം പദസോധമ്മസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഠമതതിയചതുത്ഥഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം അദ്ധാനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ചതുത്ഥഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഞ്ചമേനേവ സമുട്ഠാതി, അയം ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ അചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഞ്ചമഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ചോരിവുട്ഠാപനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ദുതിയതതിയപഞ്ചമഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനാ നാമാതി. ഇതി ഇമസ്സ സമുട്ഠാനവിധിനോപി വസേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

കിരിയാസഞ്ഞാചിത്തേഹി നാനത്തന്തി ഏതേഹി കിരിയാദീഹി സബ്ബാപത്തീനം നാനാഭാവം ഞത്വാ സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബാപത്തിയോ ഹി കിരിയാവസേന പഞ്ചവിധാ ഹോന്തി, സേയ്യഥിദം – അത്ഥാപത്തി കിരിയതോ സമുട്ഠാതി, അത്ഥി അകിരിയതോ, അത്ഥി കിരിയാകിരിയതോ, അത്ഥി സിയാ കിരിയതോ സിയാ അകിരിയതോ, അത്ഥി സിയാ കിരിയതോ സിയാ കിരിയാകിരിയതോതി. തത്ഥ യാ കായേന വാ വാചായ വാ പഥവിഖണനാദീസു (പചി. ൮൪) വിയ വീതിക്കമം കരോന്തസ്സ ഹോതി, അയം കിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ കായവാചാഹി കത്തബ്ബം അകരോന്തസ്സ ഹോതി പഠമകഥിനാപത്തി (പാരാ. ൪൫൯ ആദയോ) വിയ, അയം അകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ കരോന്തസ്സ ച അകരോന്തസ്സ ച ഹോതി അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തി (പാരാ. ൫൦൮-൫൧൧) വിയ, അയം കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ സിയാ കരോന്തസ്സ ച, സിയാ അകരോന്തസ്സ ച ഹോതി രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തി (പാരാ. ൫൮൨) വിയ, അയം സിയാ കിരിയതോ സിയാ അകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ സിയാ കരോന്തസ്സ ച സിയാ കരോന്താകരോന്തസ്സ ച ഹോതി കുടികാരാപത്തി (പാരാ. ൩൪൨ ആദയോ) വിയ, അയം സിയാ കിരിയതോ സിയാ കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ.

സബ്ബാപത്തിയോ ച സഞ്ഞാവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖാതി. തത്ഥ യതോ വീതിക്കമസഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചതി, അയം സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ, ഇതരാ നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖാ. പുന ച സബ്ബാപി ചിത്തവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി സചിത്തകാ അചിത്തകാ ചാതി. തത്ഥ യാ സചിത്തകസമുട്ഠാനവസേനേവ സമുട്ഠാതി അയം സചിത്തകാ. യാ അചിത്തകേന വാ സചിത്തകമിസ്സകേന വാ സമുട്ഠാതി അയം അചിത്തകാ.

വജ്ജകമ്മപ്പഭേദന്തി ഏത്ഥ സബ്ബാപത്തിയോ വജ്ജവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി ലോകവജ്ജാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ ചാതി. തത്ഥ യസ്സാ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, അയം ലോകവജ്ജാ, സേസാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ. സബ്ബാ ച കായകമ്മവചീകമ്മതദുഭയവസേന തിവിധാ ഹോന്തി. തത്ഥ കായദ്വാരേ ആപജ്ജിതബ്ബാ കായകമ്മന്തി വുച്ചതി, വചീദ്വാരേ ആപജ്ജിതബ്ബാ വചീകമ്മന്തി വുച്ചതി, ഉഭയത്ഥ ആപജ്ജിതബ്ബാ കായകമ്മം വചീകമ്മഞ്ചാതി, മനോദ്വാരേ ആപത്തി നാമ നത്ഥി. ഇതി ഇമിനാ വജ്ജകമ്മപ്പഭേദേനാപി സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തികദ്വയവിധിന്തി കുസലത്തികവേദനാത്തികവിധിം. ആപത്തിം ആപജ്ജമാനോ ഹി അകുസലചിത്തോ വാ ആപജ്ജതി കുസലാബ്യാകതചിത്തോ വാ, തഥാ ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീ വാ ഇതരവേദനാദ്വയസമങ്ഗീ വാ. ഏവം സന്തേപി സബ്ബസിക്ഖാപദേസു അകുസലചിത്തവസേന ഏകം ചിത്തം, കുസലാബ്യാകതചിത്തവസേന ദ്വേ ചിത്താനി, സബ്ബേസം വസേന തീണി ചിത്താനി. ദുക്ഖവേദനാവസേന ഏകാ വേദനാ, സുഖഉപേക്ഖാവസേന ദ്വേ, സബ്ബാസം വസേന തിസ്സോ വേദനാതി. അയമേവ പഭേദോ ലബ്ഭതി, ന അഞ്ഞോ.

ലക്ഖണം സത്തരസധാ, ഠിതം സാധാരണം ഇദം, ഞത്വാതി ഇദം നിദാനാദിവേദനാത്തികപരിയോസാനം സത്തരസപ്പകാരം ലക്ഖണം ജാനിത്വാ യോജേയ്യ മേധാവീ. തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹന്തി പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഇദം ലക്ഖണം യഥാനുരൂപം യോജേയ്യാതി അത്ഥോ. തം പന അയോജിതം ദുബ്ബിജാനം ഹോതി, തസ്മാ നം സബ്ബസിക്ഖാപദാനം അസാധാരണവിനിച്ഛയപരിയോസാനേ ഇമം മാതികം അനുദ്ധരിത്വാവ യോജേത്വാ ദസ്സയിസ്സാമ.

ഇധ പനസ്സ അയം യോജനാ – ഇദം വേസാലിയം സുദിന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭ മേഥുനവീതിക്കമവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം. ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി അയമേത്ഥ പഞ്ഞത്തി, ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി ച ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീ’’തി ച ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോ. അനുപഞ്ഞത്തി ച നാമേസാ ആപത്തികരാ ച ഹോതി അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദാദീസു (പാചി. ൯൫ ആദയോ) വിയ, അനാപത്തികരാ ച അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതിആദീസു (പാരാ. ൨൩൬-൨൩൭) വിയ, ആപത്തിഉപത്ഥമ്ഭകരാ ച അദിന്നാദാനാദീസു (പാരാ. ൯൧) വിയ, ഇധ പന ഉപത്ഥമ്ഭകരാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതോ പരം പന യത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി അത്ഥി, തത്ഥ ‘‘അയം അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏത്തകമേവ ദസ്സയിസ്സാമ. ഠപേത്വാ പന അനുപഞ്ഞത്തിം അവസേസാ പഞ്ഞത്തിയേവാതി സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവത്ഥുസ്മിംയേവ ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഛന്ദസോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി ഏവം ഭിക്ഖുനീനമ്പി പഞ്ഞത്തിതോ സാധാരണപഞ്ഞത്തി. ആണത്തിയാ അനാപജ്ജനതോ അനാണത്തികം. ഭിക്ഖും പന ആണാപേന്തോ അകപ്പിയസമാദാനാപത്തിതോ ന മുച്ചതി, മേഥുനരാഗേന കായസംസഗ്ഗേ ദുക്കടം, ജീവമാനകസരീരസ്സ വുത്തപ്പകാരേ മഗ്ഗേ സചേപി തചാദീനി അനവസേസേത്വാ സബ്ബസോ ഛിന്നേ നിമിത്തസണ്ഠാനമത്തം പഞ്ഞായതി, തത്ഥ അന്തമസോ അങ്ഗജാതേ ഉട്ഠിതം അനട്ഠകായപ്പസാദം പീളകം വാ ചമ്മഖിലം വാ പവേസേന്തസ്സാപി സേവനചിത്തേ സതി പാരാജികം, നട്ഠകായപ്പസാദം സുക്ഖപീളകം വാ മതചമ്മം വാ ലോമം വാ പവേസേന്തസ്സ ദുക്കടം, സചേ നിമിത്തസണ്ഠാനമത്തമ്പി അനവസേസേത്വാ സബ്ബസോ മഗ്ഗോ ഉപ്പാടിതോ, തത്ഥ ഉപക്കമതോ വണസങ്ഖേപവസേന ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ മനുസ്സാനം അക്ഖിനാസാകണ്ണച്ഛിദ്ദവത്ഥികോസേസു സത്ഥകേന കതവണേ വാ, ഹത്ഥിഅസ്സാദീനഞ്ച തിരച്ഛാനാനം വത്ഥികോസനാസാപുടേസു ഥുല്ലച്ചയം. തിരച്ഛാനാനം പന അക്ഖികണ്ണനാസാവണേസു അഹിമച്ഛാദീനം പവേസനപ്പമാണവിരഹിതേ അണുനിമിത്തേ സബ്ബേസഞ്ച ഉപകച്ഛകാദീസു സേസസരീരേസു ദുക്കടം. മതസരീരേ നിമിത്തേ ഉപഡ്ഢക്ഖായിതതോ പട്ഠായ യാവ ന കുഥിതം ഹോതി, താവ ഥുല്ലച്ചയം. കുഥിതേ ദുക്കടം, തഥാ വട്ടകതേ മുഖേ അച്ഛുപന്തം അങ്ഗജാതം പവേസേന്തസ്സ ദുക്കടം. ഓട്ഠതോ ബഹി നിക്ഖന്തജിവ്ഹായ വാ ദന്തേസു വാ ഥുല്ലച്ചയം. നിമിത്തതോ ബഹി പതിതമംസപേസിയം ദുക്കടന്തി അയമേത്ഥ ആപത്തിഭേദോ.

അജാനന്തസ്സ അസാദിയന്തസ്സ ഉമ്മത്തകസ്സ ഖിത്തചിത്തസ്സ വേദനാട്ടസ്സ ആദികമ്മികാനഞ്ച അനാപത്തി. ഏത്ഥ പന യോ നിദ്ദം ഓക്കന്തത്താ പരേന കതമ്പി ഉപക്കമം ന ജാനാതി, സോ അജാനന്തോ. യോ ജാനിത്വാപി ന സാദിയതി, സോ അസാദിയന്തോ. യോ പിത്തവസേന അതേകിച്ഛം ഉമ്മാദം പത്തോ, സോ ഉമ്മത്തകോ. യക്ഖേഹി കതചിത്തവിക്ഖേപോ ഖിത്തചിത്തോ. ദ്വിന്നമ്പി ച ഏതേസം അഗ്ഗിസുവണ്ണഗൂഥചന്ദനാദീസു സമപ്പവത്തിഭാവേന അജാനനഭാവോവ പമാണം. യോ അധിമത്തവേദനായ ആതുരത്താ കിഞ്ചി ന ജാനാതി, സോ വേദനാട്ടോ. യോ തസ്മിം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ആദിഭൂതോ, സോ ആദികമ്മികോ. അയം പന അനാപത്തി. ചതൂസു വിപത്തീസു സീലവിപത്തി. തസ്സാ ദ്വേ അങ്ഗാനി സേവനചിത്തഞ്ച മഗ്ഗേന മഗ്ഗപടിപാദനഞ്ചാതി. സമുട്ഠാനാദിതോ ഇദം സിക്ഖാപദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി, ഇമാനി ച സമുട്ഠാനാദീനി നാമ ആപത്തിയാ ഹോന്തി, ന സിക്ഖാപദസ്സ. വോഹാരസുഖത്ഥം പന സബ്ബട്ഠകഥാസു സിക്ഖാപദസീസേന ദേസനാ ആഗതാ, തസ്മാ അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ അധിപ്പേതമേവ ഗഹേതബ്ബം.

അത്ഥഞ്ഹി നാഥോ സരണം അവോച;

ന ബ്യഞ്ജനം ലോകഹിതോ മഹേസീ.

തസ്മാ അകത്വാ രതിമക്ഖരേസു;

അത്ഥേ നിവേസേയ്യ മതിം മുതീമാതി.

പഠമപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.