പാരാജികകണ്ഡോ

ഇദാനി യദേതം നിദാനാനന്തരം തത്രിമേ ചത്താരോതിആദി പാരാജികകണ്ഡം, തത്ഥ തത്രാതി തസ്മിം ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി ഏവം വുത്തേ പാതിമോക്ഖേ. ഇമേതി ഇദാനി വത്തബ്ബാനം അഭിമുഖീകരണം. ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. പാരാജികാതി ഏവംനാമകാ. ധമ്മാതി ആപത്തിയോ. ഉദ്ദേസം ആഗച്ഛന്തീതി സരൂപേന ഉദ്ദിസിതബ്ബതം ആഗച്ഛന്തി, ന നിദാനേ വിയ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തി സാധാരണവചനമത്തേന.

൧. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ

യോ പനാതി രസ്സദീഘാദിനാ ലിങ്ഗാദിഭേദേന യോ കോചി. ഭിക്ഖൂതി ഏഹിഭിക്ഖുഉപസമ്പദാ, സരണഗമനൂപസമ്പദാ, ഓവാദപ്പടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, പഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ, അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, ദൂതേനൂപസമ്പദാ, അട്ഠവാചികൂപസമ്പദാ, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മൂപസമ്പദാതി ഇമാസു അട്ഠസു ഉപസമ്പദാസു ഞത്തിചതുത്ഥേന ഉപസമ്പദാകമ്മേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഉപസമ്പന്നോ. തസ്സ പന കമ്മസ്സ വത്ഥുഞത്തിഅനുസ്സാവന സീമാ പരിസാസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പതാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ വത്ഥൂതി ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ പുഗ്ഗലോ, സോ ഠപേത്വാ ഊനവീസതിവസ്സം അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബം, പണ്ഡകാദയോ ച ഏകാദസ അഭബ്ബപുഗ്ഗലേ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഊനവീസതിവസ്സോ നാമ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോ. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബോ നാമ ചതുന്നം പാരാജികാനം അഞ്ഞതരം അജ്ഝാപന്നപുബ്ബോ. പണ്ഡകാദയോ വജ്ജനീയപുഗ്ഗലകഥായം വുത്താ. തേസു ആസിത്തപണ്ഡകഞ്ച ഉസൂയപണ്ഡകഞ്ച ഠപേത്വാ ഓപക്കമികപണ്ഡകോ നപുംസകപണ്ഡകോ പണ്ഡകഭാവപക്ഖേ ഠിതോ പക്ഖപണ്ഡകോ ച ഇധ അധിപ്പേതോ.

ഥേയ്യസംവാസകോ പന തിവിധോ ലിങ്ഗത്ഥേനകോ സംവാസത്ഥേനകോ ഉഭയത്ഥേനകോതി. തത്ഥ യോ സയം പബ്ബജിത്വാ ന ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേതി, ന യഥാവുഡ്ഢം ഭിക്ഖൂനം വാ സാമണേരാനം വാ വന്ദനം സാദിയതി, ന ആസനേന പടിബാഹതി, ന ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സതി, അയം അസുദ്ധചിത്തതായ ലിങ്ഗമത്തസ്സേവ ഥേനിതത്താ ലിങ്ഗത്ഥേനകോ നാമ. യോ പന ഭിക്ഖൂഹി പബ്ബജിതോ സാമണേരോ സമാനോ കാസായാനി അപനേത്വാ തേസു സഉസ്സാഹോവ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ പുന നിവാസേത്വാ സാമണേരഭാവം പടിജാനാതി, അയം ഭിക്ഖൂഹി ദിന്നലിങ്ഗസ്സ അപരിച്ചത്തത്താ ന ലിങ്ഗത്ഥേനകോ, ന ലിങ്ഗാനുരൂപസ്സ സംവാസസ്സ സാദിതത്താ നാപി സംവാസത്ഥേനകോ. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നകേപി ഏസേവ നയോ. യോ ച ഖോ സാമണേരോ സമാനോ വിദേസം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേതി, യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനം സാദിയതി, ആസനേന പടിബാഹതി, ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സതി, അയം സംവാസമത്തസ്സേവ ഥേനിതത്താ സംവാസത്ഥേനകോ നാമ. ഭിക്ഖുവസ്സഗണനാദികോ ഹി സബ്ബോപി കിരിയഭേദോ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘സംവാസോ’’തി വേദിതബ്ബോ. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ‘‘ന മം കോചി ജാനാതീ’’തി പുന ഏവം പടിപജ്ജന്തേപി ഏസേവ നയോ. യോ പന സയം പബ്ബജിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനം സാദിയതി, ആസനേന പടിബാഹതി, ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേതി, ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സതി, അയം ലിങ്ഗസ്സ ചേവ സംവാസസ്സ ച ഥേനിതത്താ ഉഭയത്ഥേനകോ നാമ. ധുരനിക്ഖേപവസേന കാസായാനി അപനേത്വാ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപജ്ജിത്വാ പുന താനി അച്ഛാദേത്വാ ഏവം പടിപജ്ജന്തേപി ഏസേവ നയോ, അയം തിവിധോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ഇധ അധിപ്പേതോ. ഠപേത്വാ പന ഇമം തിവിധം.

‘‘രാജ ദുബ്ഭിക്ഖ കന്താര-രോഗ വേരീ ഭയേന വാ;

ചീവരാഹരണത്ഥം വാ, ലിങ്ഗം ആദിയതീധ യോ.

‘‘സംവാസം നാധിവാസേതി, യാവ സോ സുദ്ധമാനസോ;

ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ, താവ ഏസ ന വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦);

യോ പന ഉപസമ്പന്നോ തിത്ഥിയഭാവം പത്ഥയമാനോ സയം വാ കുസചീരാദികം തിത്ഥിയലിങ്ഗം ആദിയതി, തേസം വാ സന്തികേ പബ്ബജതി, നഗ്ഗോ വാ ഹുത്വാ ആജീവകാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ തേസം വതാനി ആദിയതി, അയം തിത്ഥിയപക്കന്തകോ നാമ. ഠപേത്വാ പന മനുസ്സജാതികം അവസേസോ സബ്ബോപി തിരച്ഛാനഗതോ നാമ. യേന മനുസ്സജാതികാ ജനേത്തി സയമ്പി മനുസ്സഭൂതേനേവ സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപിതാ, അയം മാതുഘാതകോ നാമ. പിതുഘാതകേപി ഏസേവ നയോ. യേന അന്തമസോ ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠിതോപി മനുസ്സജാതികോ ഖീണാസവോ സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപിതോ, അയം അരഹന്തഘാതകോ നാമ. യോ പന പകതത്തം ഭിക്ഖുനിം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം അഞ്ഞതരസ്മിം മഗ്ഗേ ദൂസേതി, അയം ഭിക്ഖുനിദൂസകോ നാമ. യോ ദേവദത്തോ വിയ സാസനം ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം കത്വാ ചതുന്നം കമ്മാനം അഞ്ഞതരവസേന സങ്ഘം ഭിന്ദതി, അയം സങ്ഘഭേദകോ നാമ. യോ ദേവദത്തോ വിയ ദുട്ഠചിത്തേന വധകചിത്തേന തഥാഗതസ്സ ജീവമാനകസരീരേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം ഉപ്പാദേതി, അയം ലോഹിതുപ്പാദകോ നാമ. യസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തുപ്പാദനകമ്മതോ ച പുരിസനിമിത്തുപ്പാദനകമ്മതോ ച ഉഭതോ ദുവിധമ്പി ബ്യഞ്ജനം അത്ഥി, അയം ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ നാമ. ഇതി ഇമേ തേരസ പുഗ്ഗലാ ഉപസമ്പദായ അവത്ഥൂ, ഇമേ പന ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഉപസമ്പദാപേക്ഖേ സതി ഉപസമ്പദാകമ്മം വത്ഥുസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി.

കഥം ഞത്തിസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി? വത്ഥുസങ്ഘപുഗ്ഗലഞത്തീനം അപരാമസനാനി, പച്ഛാ ഞത്തിട്ഠപനഞ്ചാതി ഇമേ താവ പഞ്ച ഞത്തിദോസാ. തത്ഥ ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ അകിത്തനം വത്ഥുഅപരാമസനം നാമ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിഏത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘സങ്ഘോ’’തി അഭണനം സങ്ഘഅപരാമസനം നാമ. ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി ഉപജ്ഝായസ്സ അകിത്തനം പുഗ്ഗലഅപരാമസനം നാമ. സബ്ബേന സബ്ബം ഞത്തിയാ അനുച്ചാരണം ഞത്തിഅപരാമസനം നാമ. പഠമം കമ്മവാചം നിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്വാ ‘‘ഖമതി സങ്ഘസ്സാ’’തി ഏവം ഞത്തികിത്തനം പച്ഛാ ഞത്തിട്ഠപനം നാമ. ഇതി ഇമേഹി ദോസേഹി വിമുത്തായ ഞത്തിയാ സമ്പന്നം ഞത്തിസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി.

അനുസ്സാവനവസേന അകുപ്പതായപി വത്ഥുസങ്ഘപുഗ്ഗലാനം അപരാമസനാനി, സാവനായ ഹാപനം, അകാലേ സാവനന്തി ഇമേ പഞ്ച അനുസ്സാവനദോസാ. തത്ഥ വത്ഥാദീനം അപരാമസനാനി ഞത്തിയം വുത്തസദിസാനേവ. തീസു പന അനുസ്സാവനാസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏതേസം അപരാമസനം അപരാമസനമേവ. സബ്ബേന സബ്ബം പന കമ്മവാചം അവത്വാ ചതുക്ഖത്തും ഞത്തികിത്തനമേവ, അഥ വാ പന കമ്മവാചാബ്ഭന്തരേ അക്ഖരസ്സ വാ പദസ്സ വാ അനുച്ചാരണം വാ ദുരുച്ചാരണം വാ സാവനായ ഹാപനം നാമ. സാവനായ അനോകാസേ പഠമം ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ അനുസ്സാവനകരണം അകാലേ സാവനം നാമ. ഇതി ഇമേഹി ദോസേഹി വിമുത്തായ അനുസ്സാവനായ സമ്പന്നം അനുസ്സാവനസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി.

പുബ്ബേ വുത്തം വിപത്തിസീമാലക്ഖണം സമതിക്കന്തായ പന സീമായ കതം സീമാസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി. യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേസം അനാഗമനം, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദസ്സ അനാഹരണം, സമ്മുഖീഭൂതാനം പടിക്കോസനന്തി ഇമേ പന തയോ പരിസാദോസാ, തേഹി വിമുത്തായ പരിസായ കതം പരിസാസമ്പത്തിവസേന അകുപ്പം ഹോതി. കാരണാരഹത്താ പന സത്ഥു സാസനാരഹത്താ ഠാനാരഹം നാമ ഹോതി. ഇതി യോ ഇമിനാ ഏവം അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഞത്തിചതുത്ഥേന ഉപസമ്പദാകമ്മേന ഉപസമ്പന്നോ, അയം ഇധ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി അധിപ്പേതോ. പണ്ണത്തിവജ്ജേസു പന അഞ്ഞേപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി.

ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി യാ ഭിക്ഖൂനം അധിസീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ, തഞ്ച, യത്ഥ ചേതേ സഹ ജീവന്തി, ഏകജീവികാ സഭാഗവുത്തിനോ ഹോന്തി, തം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദസങ്ഖാതം സാജീവഞ്ച, തത്ഥ സിക്ഖനഭാവേന സമാപന്നോതി ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമആപന്നോ. സമാപന്നോതി സിക്ഖഞ്ച പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാ തദുഭയം ഉപഗതോതി അത്ഥോ. സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാതി യം സിക്ഖം സമാപന്നോ, തം അപടിക്ഖിപിത്വാ, യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ, തസ്മിം ദുബ്ബലഭാവം അപ്പകാസേത്വാ. തത്ഥ ചിത്തഖേത്തകാലപയോഗപുഗ്ഗലവിജാനനവസേന സിക്ഖായ പച്ചക്ഖാനം ഞത്വാ തദഭാവേന അപച്ചക്ഖാനം വേദിതബ്ബം. കഥം? ഉപസമ്പന്നഭാവതോ ചവിതുകാമതാചിത്തേനേവ ഹി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന ദവാ വാ രവാ വാ ഭണന്തസ്സ. ഏവം ചിത്തവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. തഥാ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമി, ധമ്മം പച്ചക്ഖാമി, സങ്ഘം പച്ചക്ഖാമി, സിക്ഖം, വിനയം, പാതിമോക്ഖം, ഉദ്ദേസം, ഉപജ്ഝായം, ആചരിയം, സദ്ധിവിഹാരികം, അന്തേവാസികം, സമാനുപജ്ഝായകം, സമാനാചരിയകം, സബ്രഹ്മചാരിം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ഏവം വുത്താനം ബുദ്ധാദീനം ചുദ്ദസന്നം, ‘‘ഗിഹീതി മം ധാരേഹി, ഉപാസകോ, ആരാമികോ, സാമണേരോ, തിത്ഥിയോ, തിത്ഥിയസാവകോ, അസമണോ, ‘അസക്യപുത്തിയോ’തി മം ധാരേഹീ’’തി ഏവം വുത്താനം ഗിഹിആദീനം അട്ഠന്നഞ്ചാതി ഇമേസം ദ്വാവീസതിയാ ഖേത്തപദാനം യസ്സ കസ്സചി സവേവചനസ്സ വസേന തേസു യംകിഞ്ചി വത്തുകാമസ്സ യംകിഞ്ചി വദതോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന രുക്ഖാദീനം അഞ്ഞതരസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ പച്ചാചിക്ഖന്തസ്സ. ഏവം ഖേത്തവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

തത്ഥ യദേതം ‘‘പച്ചക്ഖാമീ’’തി ച, ‘‘മം ധാരേഹീ’’തി (പാരാ. ൫൧) ച വുത്തം വത്തമാനകാലവചനം, യാനി ച ‘‘അലം മേ ബുദ്ധേന, കിം നു മേ ബുദ്ധേന, ന മമത്ഥോ ബുദ്ധേന, സുമുത്താഹം ബുദ്ധേനാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൨) നയേന ആഖ്യാതവസേന കാലം അനാമസിത്വാ പുരിമേഹി ചുദ്ദസഹി പദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ വുത്താനി ‘‘അലം മേ’’തിആദീനി ചത്താരി പദാനി, തേസംയേവ ച സവേവചനാനം വസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന ‘‘പച്ചക്ഖാസി’’ന്തി വാ ‘‘പച്ചക്ഖിസ്സ’’ന്തി വാ ‘‘മം ധാരേസീ’’തി വാ ‘‘മം ധാരേസ്സതീ’’തി വാ ‘‘യംനൂനാഹം പച്ചക്ഖേയ്യ’’ന്തി (പാരാ. ൪൫) വാതിആദീനി അതീതാനാഗതപരികപ്പവചനാനി ഭണന്തസ്സ. ഏവം വത്തമാന കാലവസേന ചേവ അനാമട്ഠകാലവസേന ച പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

പയോഗോ പന ദുവിധോ കായികോ ച വാചസികോ ച. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൧) നയേന യായ കായചി ഭാസായ വചീഭേദം കത്വാ വാചസികപ്പയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന അക്ഖരലിഖനം വാ ഹത്ഥമുദ്ദാദിദസ്സനം വാ കായപ്പയോഗം കരോന്തസ്സ. ഏവം വാചസികപ്പയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

പുഗ്ഗലോ പന ദുവിധോ – യോ ച പച്ചക്ഖാതി, യസ്സ ച പച്ചക്ഖാതി. തത്ഥ യോ പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനം അഞ്ഞതരോ ന ഹോതി. യസ്സ പന പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ മനുസ്സജാതികോ ഹോതി, ന ച ഉമ്മത്തകാദീനം അഞ്ഞതരോ, സമ്മുഖീഭൂതോ ച സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി. ന ഹി അസമ്മുഖീഭൂതസ്സ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചനം രുഹതി. ഏവം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

വിജാനനമ്പി നിയമിതാനിയമിതവസേന ദുവിധം. തത്ഥ യസ്സ യേസം വാ നിയമേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ, ഇമേസം വാ ആരോചേമീ’’തി വദതി, സചേ തേ യഥാ പകതിയാ ലോകേ മനുസ്സാ വചനം സുത്വാ ആവജ്ജനസമയേ ജാനന്തി, ഏവം തസ്സ വചനാനന്തരമേവ തസ്സ ‘‘അയം ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥയതീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഭാവം ജാനന്തി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അഥ അപരഭാഗേ ‘‘കിം ഇമിനാ വുത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ജാനന്തി, അഞ്ഞേ വാ ജാനന്തി, അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അനിയമേത്വാ ആരോചേന്തസ്സ പന സചേ വുത്തനയേന യോ കോചി മനുസ്സജാതികോ വചനത്ഥം ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. ഏവം വിജാനനവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. യോ പന അന്തമസോ ദവായപി പച്ചക്ഖാതി, തേന അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. ഇതി ഇമേസം വുത്തപ്പകാരാനം ചിത്താദീനം വാ വസേന, സബ്ബസോ വാ പന അപച്ചക്ഖാനേന സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സേവ ച അത്ഥഭൂതം ഏകച്ചം ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ.

മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാതി ഏത്ഥ മേഥുനം ധമ്മന്തി രാഗപരിയുട്ഠാനേന സദിസാനം ഉഭിന്നം ധമ്മം. പടിസേവേയ്യാതി പടിസേവേയ്യ അജ്ഝാപജ്ജേയ്യ. അന്തമസോതി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന. തിരച്ഛാനഗതായപീതി പടിസന്ധിവസേന തിരച്ഛാനേസു ഗതായപി, അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി. പാരാജികോ ഹോതീതി പരാജിതോ ഹോതി, പരാജയം ആപന്നോ. അസംവാസോതി പകതത്താ ഭിക്ഖൂ സഹ വസന്തി ഏത്ഥാതി ഏകകമ്മാദികോവ തിവിധോപി വിധി സംവാസോ നാമ, സോ തേന സദ്ധിം നത്ഥീതി അസംവാസോ. സങ്ഘകമ്മേസു ഹി ഏസ ഗണപൂരകോപി ന ഹോതി, അയം താവ പദവണ്ണനാ.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതവസേന ഹി തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ, താസം വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന തയോ തയോ കത്വാ നവ മഗ്ഗാ, തഥാ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം. പുരിസാനം പന വച്ചമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗവസേന ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ മഗ്ഗാ, തഥാ പണ്ഡകാനന്തി ഏവം തിംസ മഗ്ഗാ. തേസു അത്തനോ വാ പരേസം വാ യസ്സ കസ്സചി മഗ്ഗസ്സ സന്ഥതസ്സ വാ അസന്ഥതസ്സ വാ, പരേസം പന മതാനമ്പി അക്ഖായിതസ്സ വാ യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതസ്സ വാ പകതിവാതേന അസംഫുട്ഠേ അല്ലോകാസേ യോ ഭിക്ഖു ഏകതിലബീജമത്തമ്പി അത്തനോ അങ്ഗജാതം സന്ഥതം വാ അസന്ഥതം വാ സേവനചിത്തേന പവേസേതി, പരേന വാ പവേസിയമാനേ പവേസനപവിട്ഠട്ഠിതഉദ്ധരണേസു യംകിഞ്ചി സാദിയതി, അയം പാരാജികാപത്തിം ആപന്നോ നാമ ഹോതി, അയം താവേത്ഥ അസാധാരണവിനിച്ഛയോ. സബ്ബസിക്ഖാപദാനം പന സാധാരണവിനിച്ഛയത്ഥം അയം മാതികാ –

നിദാനം പുഗ്ഗലം വത്ഥും, പഞ്ഞത്തിവിധിമേവ ച;

ആണത്താപത്തിനാപത്തി-വിപത്തിം അങ്ഗമേവ ച.

സമുട്ഠാനവിധിം കിരിയാ-സഞ്ഞാചിത്തേഹി നാനത്തം;

വജ്ജകമ്മപ്പഭേദഞ്ച, തികദ്വയവിധിം തഥാ.

ലക്ഖണം സത്തരസധാ, ഠിതം സാധാരണം ഇദം;

ഞത്വാ യോജേയ്യ മേധാവീ, തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹന്തി.

തത്ഥ നിദാനം നാമ വേസാലി-രാജഗഹ-സാവത്ഥി-ആളവി-കോസമ്ബി-സഗ്ഗ-ഭഗ്ഗാനം വസേന സത്തവിധം പഞ്ഞത്തിട്ഠാനം, ഇദഞ്ഹി സബ്ബസിക്ഖാപദാനം നിദാനം. പുഗ്ഗലോ നാമ യം യം ആരബ്ഭ തം തം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം. വത്ഥു നാമ തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതി. പഞ്ഞത്തിവിധിന്തി പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിഅനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തിസബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിപദേസപഞ്ഞത്തിസാധാരണപഞ്ഞത്തി അസാധാരണപഞ്ഞത്തിഏകതോപഞ്ഞത്തിഉഭതോപഞ്ഞത്തിവസേന നവവിധാ പഞ്ഞത്തി. തത്ഥ അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി നാമ അനുപ്പന്നേ ദോസേ പഞ്ഞത്താ, സാ അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണവസേന (ചൂളവ. ൪൦൩) ഭിക്ഖുനീനംയേവ ആഗതാ, അഞ്ഞത്ര നത്ഥി. വിനയധരപഞ്ചമേന (മഹാവ. ൨൫൯) ഗണേന ഉപസമ്പദാ, ഗണങ്ഗണൂപാഹനാ (മഹാവ. ൨൫൯) ധുവന്ഹാനം ചമ്മത്ഥരണന്തി ഏതേസം വസേന ചതുബ്ബിധാ പദേസപഞ്ഞത്തി നാമ. മജ്ഝിമദേസേയേവ ഹി ഏതേഹി ആപത്തി ഹോതി, തേസുപി ധുവന്ഹാനം പടിക്ഖേപമത്തമേവ പാതിമോക്ഖേ ആഗതം, തതോ അഞ്ഞാ പദേസപഞ്ഞത്തി നാമ നത്ഥി. സബ്ബാനി സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിയേവ ഹോന്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ഏകതോപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച അത്ഥതോ ഏകം, തസ്മാ അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തിഞ്ച സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ഏകതോപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ഠപേത്വാ സേസാനം ചതസ്സന്നം പഞ്ഞത്തീനം വസേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ആണത്താപത്തിനാപത്തിവിപത്തിന്തിഏത്ഥ ആണത്തീതിആണാപനാ വുച്ചതി. ആപത്തീതി പുബ്ബപ്പയോഗാദിവസേന ആപത്തിഭേദോ. അനാപത്തീതി അജാനനാദിവസേന അനാപത്തി. വിപത്തീതി സീലആചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തീനം അഞ്ഞതരാ. ഇതി ഇമാസം ആണത്താദീനമ്പി വസേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അങ്ഗന്തി സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ആപത്തീനം അങ്ഗം വേദിതബ്ബം.

സമുട്ഠാനവിധിന്തി സബ്ബാപത്തീനം കായോ വാചാ കായവാചാ കായചിത്തം വാചാചിത്തം കായവാചാചിത്തന്തി ഇമാനി ഏകങ്ഗികദ്വങ്ഗികതിവങ്ഗികാനി. ഛ സമുട്ഠാനാനി നാമ യാനി ‘‘സിക്ഖാപദസമഉട്ഠാനാനീ’’തിപി വുച്ചന്തി. തത്ഥ പുരിമാനി തീണി അചിത്തകാനി, പച്ഛിമാനി സചിത്തകാനി. തേസു ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ചതൂഹി വാ ഛഹി വാ സമുട്ഠാനേഹി ആപത്തിയോ സമുട്ഠഹന്തി, പഞ്ചസമുട്ഠാനാ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ ഏകസമുട്ഠാനാ നാമ ചതുത്ഥേന ച പഞ്ചമേന ച ഛട്ഠേന ച സമുട്ഠാനേന സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേന. ദ്വിസമുട്ഠാനാ നാമ പഠമചതുത്ഥേഹി ച ദുതിയപഞ്ചമേഹി ച തതിയഛട്ഠേഹി ച ചതുത്ഥഛട്ഠേഹി ച പഞ്ചമഛട്ഠേഹി ച സമുട്ഠാനേഹി, സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേഹി. തിസമുട്ഠാനാ നാമ പഠമേഹി ച തീഹി, പച്ഛിമേഹി ച തീഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേഹി. ചതുസമുട്ഠാനാ നാമ പഠമതതിയചതുത്ഥഛട്ഠേഹി ച ദുതിയതതിയപഞ്ചമഛട്ഠേഹി ച സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, ന അഞ്ഞേഹി. ഛ സമുട്ഠാനാ നാമ ഛഹിപി സമുട്ഠാതി.

ഏവം –

തിധാ ഏകസമുട്ഠാനാ, പഞ്ചധാ ദ്വിസമുട്ഠിതാ;

ദ്വിധാ തിചതുരോ ഠാനാ, ഏകധാ ഛസമുട്ഠിതാതി.

സമുട്ഠാനവസേന സബ്ബാവ തേരസ ആപത്തിയോ ഹോന്തി (ചൂളവ. ൧൬൫ ആദയോ), താ പഠമപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവസേന സമുട്ഠാനതോ തേരസ നാമാനി ലഭന്തി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാ, അദിന്നാദാന-സഞ്ചരിത്ത-സമനുഭാസന-കഥിന-ഏളകലോമ-പദസോധമ്മ-അദ്ധാന-ഥേയ്യസത്ഥ-ധമ്മദേസനാഭൂതാരോചന-ചോരിവുട്ഠാപന-അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനാതി. തത്ഥ യാ കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, അയം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ സചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, അയം അദിന്നാദാനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ഛഹിപി സമുട്ഠാതി, അയം സഞ്ചരിത്തസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ഛട്ഠേനേവ സമുട്ഠാതി, അയം സമനുഭാസനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ തതിയഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം കഥിനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഠമചതുത്ഥേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ഏളകലോമസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ദുതിയപഞ്ചമേഹി സമുട്ഠാതി, അയം പദസോധമ്മസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഠമതതിയചതുത്ഥഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം അദ്ധാനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ചതുത്ഥഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഞ്ചമേനേവ സമുട്ഠാതി, അയം ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ അചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ പഞ്ചമഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം ചോരിവുട്ഠാപനസമുട്ഠാനാ നാമ. യാ ദുതിയതതിയപഞ്ചമഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, അയം അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനാ നാമാതി. ഇതി ഇമസ്സ സമുട്ഠാനവിധിനോപി വസേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

കിരിയാസഞ്ഞാചിത്തേഹി നാനത്തന്തി ഏതേഹി കിരിയാദീഹി സബ്ബാപത്തീനം നാനാഭാവം ഞത്വാ സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബാപത്തിയോ ഹി കിരിയാവസേന പഞ്ചവിധാ ഹോന്തി, സേയ്യഥിദം – അത്ഥാപത്തി കിരിയതോ സമുട്ഠാതി, അത്ഥി അകിരിയതോ, അത്ഥി കിരിയാകിരിയതോ, അത്ഥി സിയാ കിരിയതോ സിയാ അകിരിയതോ, അത്ഥി സിയാ കിരിയതോ സിയാ കിരിയാകിരിയതോതി. തത്ഥ യാ കായേന വാ വാചായ വാ പഥവിഖണനാദീസു (പചി. ൮൪) വിയ വീതിക്കമം കരോന്തസ്സ ഹോതി, അയം കിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ കായവാചാഹി കത്തബ്ബം അകരോന്തസ്സ ഹോതി പഠമകഥിനാപത്തി (പാരാ. ൪൫൯ ആദയോ) വിയ, അയം അകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ കരോന്തസ്സ ച അകരോന്തസ്സ ച ഹോതി അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തി (പാരാ. ൫൦൮-൫൧൧) വിയ, അയം കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ സിയാ കരോന്തസ്സ ച, സിയാ അകരോന്തസ്സ ച ഹോതി രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തി (പാരാ. ൫൮൨) വിയ, അയം സിയാ കിരിയതോ സിയാ അകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ. യാ സിയാ കരോന്തസ്സ ച സിയാ കരോന്താകരോന്തസ്സ ച ഹോതി കുടികാരാപത്തി (പാരാ. ൩൪൨ ആദയോ) വിയ, അയം സിയാ കിരിയതോ സിയാ കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠാതി നാമ.

സബ്ബാപത്തിയോ ച സഞ്ഞാവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖാതി. തത്ഥ യതോ വീതിക്കമസഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചതി, അയം സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ, ഇതരാ നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖാ. പുന ച സബ്ബാപി ചിത്തവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി സചിത്തകാ അചിത്തകാ ചാതി. തത്ഥ യാ സചിത്തകസമുട്ഠാനവസേനേവ സമുട്ഠാതി അയം സചിത്തകാ. യാ അചിത്തകേന വാ സചിത്തകമിസ്സകേന വാ സമുട്ഠാതി അയം അചിത്തകാ.

വജ്ജകമ്മപ്പഭേദന്തി ഏത്ഥ സബ്ബാപത്തിയോ വജ്ജവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി ലോകവജ്ജാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ ചാതി. തത്ഥ യസ്സാ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, അയം ലോകവജ്ജാ, സേസാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ. സബ്ബാ ച കായകമ്മവചീകമ്മതദുഭയവസേന തിവിധാ ഹോന്തി. തത്ഥ കായദ്വാരേ ആപജ്ജിതബ്ബാ കായകമ്മന്തി വുച്ചതി, വചീദ്വാരേ ആപജ്ജിതബ്ബാ വചീകമ്മന്തി വുച്ചതി, ഉഭയത്ഥ ആപജ്ജിതബ്ബാ കായകമ്മം വചീകമ്മഞ്ചാതി, മനോദ്വാരേ ആപത്തി നാമ നത്ഥി. ഇതി ഇമിനാ വജ്ജകമ്മപ്പഭേദേനാപി സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തികദ്വയവിധിന്തി കുസലത്തികവേദനാത്തികവിധിം. ആപത്തിം ആപജ്ജമാനോ ഹി അകുസലചിത്തോ വാ ആപജ്ജതി കുസലാബ്യാകതചിത്തോ വാ, തഥാ ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീ വാ ഇതരവേദനാദ്വയസമങ്ഗീ വാ. ഏവം സന്തേപി സബ്ബസിക്ഖാപദേസു അകുസലചിത്തവസേന ഏകം ചിത്തം, കുസലാബ്യാകതചിത്തവസേന ദ്വേ ചിത്താനി, സബ്ബേസം വസേന തീണി ചിത്താനി. ദുക്ഖവേദനാവസേന ഏകാ വേദനാ, സുഖഉപേക്ഖാവസേന ദ്വേ, സബ്ബാസം വസേന തിസ്സോ വേദനാതി. അയമേവ പഭേദോ ലബ്ഭതി, ന അഞ്ഞോ.

ലക്ഖണം സത്തരസധാ, ഠിതം സാധാരണം ഇദം, ഞത്വാതി ഇദം നിദാനാദിവേദനാത്തികപരിയോസാനം സത്തരസപ്പകാരം ലക്ഖണം ജാനിത്വാ യോജേയ്യ മേധാവീ. തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹന്തി പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഇദം ലക്ഖണം യഥാനുരൂപം യോജേയ്യാതി അത്ഥോ. തം പന അയോജിതം ദുബ്ബിജാനം ഹോതി, തസ്മാ നം സബ്ബസിക്ഖാപദാനം അസാധാരണവിനിച്ഛയപരിയോസാനേ ഇമം മാതികം അനുദ്ധരിത്വാവ യോജേത്വാ ദസ്സയിസ്സാമ.

ഇധ പനസ്സ അയം യോജനാ – ഇദം വേസാലിയം സുദിന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭ മേഥുനവീതിക്കമവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം. ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി അയമേത്ഥ പഞ്ഞത്തി, ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി ച ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീ’’തി ച ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോ. അനുപഞ്ഞത്തി ച നാമേസാ ആപത്തികരാ ച ഹോതി അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദാദീസു (പാചി. ൯൫ ആദയോ) വിയ, അനാപത്തികരാ ച അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതിആദീസു (പാരാ. ൨൩൬-൨൩൭) വിയ, ആപത്തിഉപത്ഥമ്ഭകരാ ച അദിന്നാദാനാദീസു (പാരാ. ൯൧) വിയ, ഇധ പന ഉപത്ഥമ്ഭകരാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതോ പരം പന യത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി അത്ഥി, തത്ഥ ‘‘അയം അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏത്തകമേവ ദസ്സയിസ്സാമ. ഠപേത്വാ പന അനുപഞ്ഞത്തിം അവസേസാ പഞ്ഞത്തിയേവാതി സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവത്ഥുസ്മിംയേവ ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഛന്ദസോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി ഏവം ഭിക്ഖുനീനമ്പി പഞ്ഞത്തിതോ സാധാരണപഞ്ഞത്തി. ആണത്തിയാ അനാപജ്ജനതോ അനാണത്തികം. ഭിക്ഖും പന ആണാപേന്തോ അകപ്പിയസമാദാനാപത്തിതോ ന മുച്ചതി, മേഥുനരാഗേന കായസംസഗ്ഗേ ദുക്കടം, ജീവമാനകസരീരസ്സ വുത്തപ്പകാരേ മഗ്ഗേ സചേപി തചാദീനി അനവസേസേത്വാ സബ്ബസോ ഛിന്നേ നിമിത്തസണ്ഠാനമത്തം പഞ്ഞായതി, തത്ഥ അന്തമസോ അങ്ഗജാതേ ഉട്ഠിതം അനട്ഠകായപ്പസാദം പീളകം വാ ചമ്മഖിലം വാ പവേസേന്തസ്സാപി സേവനചിത്തേ സതി പാരാജികം, നട്ഠകായപ്പസാദം സുക്ഖപീളകം വാ മതചമ്മം വാ ലോമം വാ പവേസേന്തസ്സ ദുക്കടം, സചേ നിമിത്തസണ്ഠാനമത്തമ്പി അനവസേസേത്വാ സബ്ബസോ മഗ്ഗോ ഉപ്പാടിതോ, തത്ഥ ഉപക്കമതോ വണസങ്ഖേപവസേന ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ മനുസ്സാനം അക്ഖിനാസാകണ്ണച്ഛിദ്ദവത്ഥികോസേസു സത്ഥകേന കതവണേ വാ, ഹത്ഥിഅസ്സാദീനഞ്ച തിരച്ഛാനാനം വത്ഥികോസനാസാപുടേസു ഥുല്ലച്ചയം. തിരച്ഛാനാനം പന അക്ഖികണ്ണനാസാവണേസു അഹിമച്ഛാദീനം പവേസനപ്പമാണവിരഹിതേ അണുനിമിത്തേ സബ്ബേസഞ്ച ഉപകച്ഛകാദീസു സേസസരീരേസു ദുക്കടം. മതസരീരേ നിമിത്തേ ഉപഡ്ഢക്ഖായിതതോ പട്ഠായ യാവ ന കുഥിതം ഹോതി, താവ ഥുല്ലച്ചയം. കുഥിതേ ദുക്കടം, തഥാ വട്ടകതേ മുഖേ അച്ഛുപന്തം അങ്ഗജാതം പവേസേന്തസ്സ ദുക്കടം. ഓട്ഠതോ ബഹി നിക്ഖന്തജിവ്ഹായ വാ ദന്തേസു വാ ഥുല്ലച്ചയം. നിമിത്തതോ ബഹി പതിതമംസപേസിയം ദുക്കടന്തി അയമേത്ഥ ആപത്തിഭേദോ.

അജാനന്തസ്സ അസാദിയന്തസ്സ ഉമ്മത്തകസ്സ ഖിത്തചിത്തസ്സ വേദനാട്ടസ്സ ആദികമ്മികാനഞ്ച അനാപത്തി. ഏത്ഥ പന യോ നിദ്ദം ഓക്കന്തത്താ പരേന കതമ്പി ഉപക്കമം ന ജാനാതി, സോ അജാനന്തോ. യോ ജാനിത്വാപി ന സാദിയതി, സോ അസാദിയന്തോ. യോ പിത്തവസേന അതേകിച്ഛം ഉമ്മാദം പത്തോ, സോ ഉമ്മത്തകോ. യക്ഖേഹി കതചിത്തവിക്ഖേപോ ഖിത്തചിത്തോ. ദ്വിന്നമ്പി ച ഏതേസം അഗ്ഗിസുവണ്ണഗൂഥചന്ദനാദീസു സമപ്പവത്തിഭാവേന അജാനനഭാവോവ പമാണം. യോ അധിമത്തവേദനായ ആതുരത്താ കിഞ്ചി ന ജാനാതി, സോ വേദനാട്ടോ. യോ തസ്മിം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ആദിഭൂതോ, സോ ആദികമ്മികോ. അയം പന അനാപത്തി. ചതൂസു വിപത്തീസു സീലവിപത്തി. തസ്സാ ദ്വേ അങ്ഗാനി സേവനചിത്തഞ്ച മഗ്ഗേന മഗ്ഗപടിപാദനഞ്ചാതി. സമുട്ഠാനാദിതോ ഇദം സിക്ഖാപദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി, ഇമാനി ച സമുട്ഠാനാദീനി നാമ ആപത്തിയാ ഹോന്തി, ന സിക്ഖാപദസ്സ. വോഹാരസുഖത്ഥം പന സബ്ബട്ഠകഥാസു സിക്ഖാപദസീസേന ദേസനാ ആഗതാ, തസ്മാ അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ അധിപ്പേതമേവ ഗഹേതബ്ബം.

അത്ഥഞ്ഹി നാഥോ സരണം അവോച;

ന ബ്യഞ്ജനം ലോകഹിതോ മഹേസീ.

തസ്മാ അകത്വാ രതിമക്ഖരേസു;

അത്ഥേ നിവേസേയ്യ മതിം മുതീമാതി.

പഠമപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ

ദുതിയേ ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാവാതി ഏത്ഥ സബ്ബോപി ഏകകുടികാദിഭേദോ പരിക്ഖിത്തോ വാ അപരിക്ഖിത്തോ വാ സമനുസ്സോ വാ അമനുസ്സോ വാ അന്തമസോ അതിരേകചാതുമാസനിവിട്ഠോ യോ കോചി സത്ഥോപി ‘‘ഗാമോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞം നാമ. തത്ഥ അസമ്മോഹത്ഥം ഘരം ഘരൂപചാരോ ഗാമോ ഗാമൂപചാരോതി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. നിബ്ബകോസസ്സ ഹി ഉദകപതനട്ഠാനബ്ഭന്തരം ഘരം നാമ. യം പന ദ്വാരേ ഠിതോ മാതുഗാമോ ഭാജനധോവനഉദകം ഛഡ്ഡേതി, തസ്സ പതനട്ഠാനഞ്ച മാതുഗാമേനേവ അന്തോഗേഹേ ഠിതേന പകതിയാ ബഹി ഖിത്തസ്സ സുപ്പസ്സ വാ സംമുഞ്ജനിയാ വാ പതനട്ഠാനഞ്ച ഘരസ്സ പുരതോ ദ്വീസു കോണേസു സമ്ബന്ധിത്വാ മജ്ഝേ രുക്ഖസൂചിദ്വാരം ഠപേത്വാ ഗോരൂപാനം പവേസനനിവാരണത്ഥം കതപരിക്ഖേപോ ച അയം സബ്ബോപി ഘരൂപചാരോ നാമ. യം പന സബ്ബന്തിമം ഘരം ഹോതി, തസ്സ ഘരസ്സ താദിസേ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ യഥാ തരുണമനുസ്സാ അത്തനോ ബലം ദസ്സേന്തോ ബാഹും പസാരേത്വാ ലേഡ്ഡും ഖിപന്തി, ഏവം ഖിത്തസ്സ ലേഡ്ഡുസ്സ പതനട്ഠാനബ്ഭന്തരം ഗാമോ നാമ. തതോ അഞ്ഞസ്സ ലേഡ്ഡുപാതസ്സ അബ്ഭന്തരം ഗാമൂപചാരോ നാമ. പതിതസ്സ പന ലേഡ്ഡുനോ പവത്തിത്വാ ഗതട്ഠാനം ന ഗഹേതബ്ബം. പരിക്ഖിത്തസ്സ പന ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ ഗാമസ്സ പരിച്ഛേദോ, തസ്സ സചേ ദ്വേ ഇന്ദഖിലാ ഹോന്തി അബ്ഭന്തരിമേ ഇന്ദഖിലേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതബ്ഭന്തരം ഗാമൂപചാരോ നാമ. പദഭാജനേപി (പാരാ. ൯൨) ഹി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യ്വായം അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ ദസ്സിതോ, തസ്സ വസേന വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസു ആപത്തി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമം ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ അരഞ്ഞം നാമ. ദേസനാമത്തമേവ ചേതം ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാവാ’’തി. യേ പന ഇമേസം പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം ഘരഘരൂപചാരഗാമൂപചാരാ വുത്താ, തതോപി പാരാജികവത്ഥും അവഹരന്തസ്സ പാരാജികം ഹോതിയേവ.

അദിന്നന്തി അഞ്ഞസ്സ മനുസ്സജാതികസ്സ സന്തകം. ഥേയ്യസങ്ഖാതന്തി ഏത്ഥ ഥേനോതി ചോരോ, ഥേനസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, അവഹരണചിത്തസ്സേതം നാമം. സങ്ഖാ സങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏകം, കോട്ഠാസസ്സേതം നാമം ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൮൦; മഹാനി. ൧൦൯) വിയ. ഥേയ്യഞ്ച തം സങ്ഖാതഞ്ചാതി ഥേയ്യസങ്ഖാതം, ഥേയ്യചിത്തസങ്ഖാതോ ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. കരണത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, തസ്മാ ഥേയ്യസങ്ഖാതേനാതി അത്ഥതോ ദട്ഠബ്ബം. യോ ച ഥേയ്യസങ്ഖാതേന ആദിയതി, സോ യസ്മാ ഥേയ്യചിത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ അത്ഥമേവ ദസ്സേതും ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ അവഹരണചിത്തോ’’തി (പാരാ. ൯൨) ഏവമസ്സ പദഭാജനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ആദിയേയ്യാതി പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരാനം അഞ്ഞതരവസേന ഹരേയ്യ. തേ പന അവഹാരാ പഞ്ച പഞ്ചകാനി സമോധാനേത്വാ സാധുകം സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. പഞ്ച പഞ്ചകാനി നാമ നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകന്തി. തത്ഥ പുരിമാനി ദ്വേ പഞ്ചകാനി ഏതസ്സേവ പദസ്സ പദഭാജനേ വുത്താനം ‘‘ആദിയേയ്യ ഹരേയ്യ അവഹരേയ്യ ഇരിയാപഥം വികോപേയ്യ ഠാനാ ചാവേയ്യാ’’തി ഇമേസം പദാനം വസേന ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകവസേന ദട്ഠബ്ബം, ഇതരം സവിഞ്ഞാണകവസേനേവ. കഥം? ആദിയേയ്യാതി ആരാമം അഭിയുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. സാമികോ ‘‘ന മയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ഹരേയ്യാതി അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോ സീസേ ഭാരം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ദുക്കടം. ഫന്ദാപേതി, ഥുല്ലച്ചയം. ഖന്ധം ഓരോപേതി, പാരാജികം. അവഹരേയ്യാതി ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡം ‘‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’’ന്തി വുച്ചമാനോ ‘‘നാഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഭണതി, ദുക്കടം. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി, ഥുല്ലച്ചയം. സാമികോ ‘‘ന മയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, പാരാജികം. ഇരിയാപഥം വികോപേയ്യാതി ‘‘സഹ ഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീ’’തി പഠമം പാദം അതിക്കാമേതി, ഥുല്ലച്ചയം. ദുതിയം പാദം അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. ഠാനാ ചാവേയ്യാതി ഥലട്ഠം ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ദുക്കടം. ഫന്ദാപേതി, ഥുല്ലച്ചയം. ഠാനാ ചാവേതി, പാരാജികം. ഏവം താവ നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം വേദിതബ്ബം. സസാമികസ്സ പന ദാസസ്സ വാ തിരച്ഛാനഗതസ്സ വാ യഥാവുത്തേന അഭിയോഗാദിനാ നയേന ആദിയനഹരണഅവഹരണഇരിയാപഥവികോപനഠാനാചാവനവസേന ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം വേദിതബ്ബം.

കതമം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം? സാഹത്ഥികോ ആണത്തികോ നിസ്സഗ്ഗിയോ അത്ഥസാധകോ ധുരനിക്ഖേപോതി. തത്ഥ സാഹത്ഥികോ നാമ പരസ്സ ഭണ്ഡം സഹത്ഥാ അവഹരതി. ആണത്തികോ നാമ ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതി. നിസ്സഗ്ഗിയോ നാമ സുങ്കഘാതകപരികപ്പിതോകാസാനം അന്തോ ഠത്വാ ബഹി പാതനം. അത്ഥസാധകോ നാമ ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോതി, തദാ തം അവഹരാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതി. തത്ഥ സചേ പരോ അനന്തരായികോ ഹുത്വാ തം അവഹരതി, ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം. പരസ്സ വാ പന തേലകുമ്ഭിയാ പാദഗ്ഘനകതേലം അവസ്സം പിവനകാനി ഉപാഹനാദീനി പക്ഖിപതി, ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേയേവ പാരാജികം. ധുരനിക്ഖേപോ പന ആരാമാഭിയോഗഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന വേദിതബ്ബോ. താവകാലികഭണ്ഡദേയ്യാനി അദേന്തസ്സാപി ഏസേവനയോതി ഇദം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം.

കതമം പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം? പുബ്ബപയോഗോ സഹപയോഗോ സംവിധാവഹാരോ സങ്കേതകമ്മം നിമിത്തകമ്മന്തി. തത്ഥ ആണത്തിവസേന പുബ്ബപയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ഠാനാ ചാവനവസേന, ഖിലാദീനി സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിഗ്ഗഹണവസേന ച സഹപയോഗോ വേദിതബ്ബോ. സംവിധാവഹാരോ നാമ ‘‘അസുകം നാമ ഭണ്ഡം അവഹരിസ്സാമാ’’തി സംവിദഹിത്വാ സംമന്തയിത്വാ അവഹരണം. ഏവം സംവിദഹിത്വാ ഗതേസു ഹി ഏകേനാപി തസ്മിം ഭണ്ഡേ ഠാനാ ചാവിതേ സബ്ബേസം അവഹാരാ ഹോന്തി. സങ്കേതകമ്മം നാമ സഞ്ജാനനകമ്മം. സചേ ഹി പുരേഭത്താദീസു യംകിഞ്ചി കാലം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘അസുകസ്മിം കാലേ ഇത്ഥന്നാമം ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി വുത്തോ സങ്കേതതോ അപച്ഛാ അപുരേ തം അവഹരതി, സങ്കേതകാരകസ്സ സങ്കേതകരണക്ഖണേയേവ അവഹാരോ. നിമിത്തകമ്മം നാമ സഞ്ഞുപ്പാദനത്ഥം അക്ഖിനിക്ഖണാദിനിമിത്തകരണം. സചേ ഹി ഏവം കതനിമിത്തതോ അപച്ഛാ അപുരേ ‘‘യം അവഹരാ’’തി വുത്തോ, തം അവഹരതി, നിമിത്തകാരകസ്സ നിമിത്തകരണക്ഖണേയേവ അവഹാരോതി ഇദം പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം.

കതമം ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകം? ഥേയ്യാവഹാരോ പസയ്ഹാവഹാരോ പരികപ്പാവഹാരോ പടിച്ഛന്നാവഹാരോ കുസാവഹാരോതി. തത്ഥ യോ സന്ധിച്ഛേദാദീനി കത്വാ അദിസ്സമാനോ അവഹരതി, കൂടമാനകൂടകഹാപണാദീഹി വാ വഞ്ചേത്വാ ഗണ്ഹാതി, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഥേയ്യാവഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. യോ പന പസയ്ഹ ബലക്കാരേന പരേസം സന്തകം ഗണ്ഹാതി ഗാമഘാതകാദയോ വിയ, അത്തനോ പത്തബലിതോ വാ വുത്തനയേനേവ അധികം ഗണ്ഹാതി രാജഭടാദയോ വിയ, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ പസയ്ഹാവഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. പരികപ്പേത്വാ ഗഹണം പന പരികപ്പാവഹാരോ നാമ. സോ ഭണ്ഡോകാസവസേന ദുവിധോ. തത്രായം ഭണ്ഡപരികപ്പോ – സാടകത്ഥികോ അന്തോഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ‘‘സചേ സാടകോ ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമി, സചേ സുത്തം, ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പേത്വാ അന്ധകാരേ പസിബ്ബകം ഗണ്ഹാതി, തത്ര ചേ സാടകോ ഹോതി, ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം. സുത്തം ചേ ഹോതി, രക്ഖതി. ബഹി നീഹരിത്വാ മുഞ്ചിത്വാ ‘‘സുത്ത’’ന്തി ഞത്വാ പുന ആഹരിത്വാ ഠപേതി, രക്ഖതിയേവ. ‘‘സുത്ത’’ന്തി ഞത്വാപി ‘‘യം ലദ്ധം, തം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ഗച്ഛതി, പദവാരേന കാരേതബ്ബോ. ഭൂമിയം ഠപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഉദ്ധാരേ പാരാജികം. ‘‘ചോരോ ചോരോ’’തി അനുബന്ധോ ഛട്ടേത്വാ പലായതി, രക്ഖതി. സാമികാ ദിസ്വാ ഗണ്ഹന്തി, രക്ഖതി യേവ. അഞ്ഞോ ചേ കോചി ഗണ്ഹാതി, ഭണ്ഡദേയ്യം. സാമികേസു നിവത്തേസു സയം ദിസ്വാ പംസുകൂലസഞ്ഞായ ‘‘പഗേവേതം മയാ ഗഹിതം, മമ ദാനി സന്തക’’ന്തി ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ഭണ്ഡദേയ്യമേവ. തത്ഥ യ്വായം ‘‘സചേ സാടകോ ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തോ പരികപ്പോ, അയം ഭണ്ഡപരികപ്പോ നാമ.

ഓകാസപരികപ്പോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഏകച്ചോ പന പരപരിവേണാദീനി പവിട്ഠോ കിഞ്ചി ലോഭനേയ്യം ഭണ്ഡം ദിസ്വാ ഗബ്ഭദ്വാരപമുഖഹേട്ഠാപാസാദദ്വാരകോട്ഠകരുക്ഖമൂലാദിവസേന പരിച്ഛേദം കത്വാ ‘‘സചേ മം ഏത്ഥന്തരേ പസ്സിസ്സന്തി, ദട്ഠുകാമതായ ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ വിയ ദസ്സാമി, നോ ചേ പസ്സിസ്സന്തി, ഹരിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പേതി, തസ്സ തം ആദായ പരികപ്പിതപരിച്ഛേദം അതിക്കന്തമത്തേ അവഹാരോ ഹോതി. ഇതി യ്വായം വുത്തനയേനേവ പവത്തോ പരികപ്പോ, അയം ഓകാസപരികപ്പോ നാമ. ഏവമിമേസം ദ്വിന്നമ്പി പരികപ്പാനം വസേന പരികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ‘‘പരികപ്പാവഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

പടിച്ഛാദേത്വാ പന അവഹരണം പടിച്ഛന്നാവഹാരോ നാമ. സോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – യോ ഭിക്ഖു ഉയ്യാനാദീസു പരേസം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഠപിതഅങ്ഗുലിമുദ്ദികാദീനി ദിസ്വാ ‘‘പച്ഛാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പംസുനാ വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ ഏത്താവതാ ഉദ്ധാരോ നത്ഥീതി ന താവ അവഹാരോ ഹോതി. യദാ പന സാമികാ വിചിനന്താ അപസ്സിത്വാ ‘‘സ്വേ ജാനിസ്സാമാ’’തി സാലയാവ ഗതാ ഹോന്തി, അഥസ്സ തം ഉദ്ധരതോ ഉദ്ധാരേ അവഹാരോ. പടിച്ഛന്നകാലേയേവ ‘‘ഏതം മമ സന്തക’’ന്തി സകസഞ്ഞായ വാ ‘‘ഗതാ ദാനി തേ, ഛട്ടിതഭണ്ഡം ഇദ’’ന്തി പംസുകൂലസഞ്ഞായ വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ഭണ്ഡദേയ്യം. തേസു ദുതിയതതിയദിവസേ ആഗന്ത്വാ വിചിനിത്വാ അദിസ്വാ ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ ഗതേസുപി ഗഹിതം ഭണ്ഡദേയ്യമേവ. പച്ഛാ ഞത്വാ ചോദിയമാനസ്സ അദദതോ സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേ അവഹാരോ ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ തസ്സ പയോഗേന തേഹി ന ദിട്ഠം. യോ പന തഥാരൂപം ഭണ്ഡം യഥാഠാനേ ഠിതംയേവ അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ ഥേയ്യചിത്തോ പാദേന അക്കമിത്വാ കദ്ദമേ വാ വാലുകായ വാ പവേസേതി, തസ്സ പവേസിതമത്തേയേവ അവഹാരോ.

കുസം സങ്കാമേത്വാ പന അവഹരണം കുസാവഹാരോ നാമ. സോപി ഏവം വേദിതബ്ബോ – യോ ഭിക്ഖു വിലീവമയം വാ താലപണ്ണമയം വാ കതസഞ്ഞാണം യംകിഞ്ചി കുസം പാതേത്വാ ചീവരേ ഭാജീയമാനേ അത്തനോ കോട്ഠാസസ്സ സമീപേ ഠിതം അപ്പഗ്ഘതരം വാ മഹഗ്ഘതരം വാ സമസമം വാ അഗ്ഘേന പരസ്സ കോട്ഠാസം ഹരിതുകാമോ അത്തനോ കോട്ഠാസേ പതിതം കുസം പരസ്സ കോട്ഠാസേ പാതേതുകാമതായ ഉദ്ധരതി, രക്ഖതി താവ. പരസ്സ കോട്ഠാസേ പാതിതേ രക്ഖതേവ. യദാ പന തസ്മിം പതിതേ പരസ്സ കോട്ഠാസതോ പരസ്സ കുസം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധതമത്തേ അവഹാരോ. സചേ പഠമതരം പരകോട്ഠാസതോ പരസ്സ കുസം ഉദ്ധരതി, അത്തനോ കോട്ഠാസേ പാതേതുകാമതായ ഉദ്ധാരേ രക്ഖതി, പാതനേപി രക്ഖതി, അത്തനോ കോട്ഠാസതോ പന അത്തനോ കുസം ഉദ്ധരതോ ഉദ്ധാരേയേവ രക്ഖതി, തം ഉദ്ധരിത്വാ പരകോട്ഠാസേ പാതേന്തസ്സ ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ അവഹാരോ. അയം കുസാവഹാരോ. ഇതി യം വുത്തം ‘‘ആദിയേയ്യാതി പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരാനം അഞ്ഞതരവസേന ഹരേയ്യാ’’തി, തസ്സത്ഥോ പകാസിതോ ഹോതി.

യഥാരൂപേതി യാദിസേ. അദിന്നാദാനേതി അദിന്നസ്സ പരസന്തകസ്സ ഗഹണേ. രാജാനോതിഇദം ബിമ്ബിസാരംയേവ സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞേ പന തഥാ കരേയ്യും വാ ന കരേയ്യും വാതി തേ നപ്പമാണം. ഹനേയ്യും വാതി ഹത്ഥാദീഹി വാ പോഥേയ്യും, സത്ഥേന വാ ഛിന്ദേയ്യും. ബന്ധേയ്യും വാതി രജ്ജുബന്ധനാദീഹി ബന്ധേയ്യും വാ. പബ്ബാജേയ്യും വാതി നീഹരേയ്യും വാ. ചോരോസി ബാലോസി മൂള്ഹോസി ഥേനോസീതി ഇമേഹി വചനേഹി പരിഭാസേയ്യും. കീദിസസ്സ പന അദിന്നസ്സ ആദാനേ രാജാനോ ഏവം കരോന്തി? പാദസ്സ വാ പാദാരഹസ്സ വാ. തഥാരൂപം ഭിക്ഖു അദിന്നം ആദിയമാനോതി താദിസം ഭിക്ഖു പോരാണകസ്സ കഹാപണസ്സ പാദം വാ പാദാരഹം വാ ഭണ്ഡം അദിന്നം ഭൂമിആദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം യംകിഞ്ചി സജീവനിജ്ജീവം വുത്തപ്പകാരാനം അവഹാരാനം യേന കേനചി അവഹാരേന അവഹരന്തോ പാരാജികോ ഹോതി, കോ പന വാദോ തതോ അതിരേകതരസ്മിന്തി.

രാജഗഹേ ധനിയത്ഥേരം ആരബ്ഭ രഞ്ഞോ ദാരൂനി അദിന്നം ആദിയനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, ഹരണത്ഥായ ഗമനാദികേ പുബ്ബപ്പയോഗേ ദുക്കടം, ആമസനേ ദുക്കടം, പാരാജികവത്ഥുനോ ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയം. ആദിയന്തസ്സ മാസകേ വാ ഊനമാസകേ വാ ദുക്കടം, അതിരേകമാസകേ വാ ഊനപഞ്ചമാസകേ വാ ഥുല്ലച്ചയം, പഞ്ചമാസകേ വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകേ വാ പാരാജികം. സബ്ബത്ഥ ഗഹണകാലവസേന ച ഗഹണദേസവസേന ച പരിഭോഗഭാജനപരിവത്തനാദീഹി ച പരിഹീനാപരിഹീനവസേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സകസഞ്ഞിസ്സ, വിസ്സാസഗ്ഗാഹേ, താവകാലികേ, പേതപരിഗ്ഗഹേ, തിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹേ, പംസുകൂലസഞ്ഞിസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. സീലവിപത്തി, അഞ്ഞസ്സ മനുസ്സജാതികസ്സ വസേന പരപരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ, ഗരുപരിക്ഖാരോ, ഥേയ്യചിത്തം, വുത്തപ്പകാരാനം അവഹാരാനം വസേന അവഹരണഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. അദിന്നാദാനസമുട്ഠാനം, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയപാരാജികവണ്ണനാ

തതിയേ സഞ്ചിച്ചാതി സംചേതേത്വാ സദ്ധിം ചേതേത്വാ. ‘‘പാണോ’’തിസഞ്ഞായ സദ്ധിംയേവ ‘‘വധാമി ന’’ന്തി വധകചേതനായ ചേതേത്വാ പകപ്പേത്വാ. മനുസ്സവിഗ്ഗഹന്തി കലലതോ പട്ഠായ ജീവമാനകമനുസ്സജാതികസരീരം. ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി കലലകാലേപി താപനമദ്ദനേഹി വാ ഭേസജ്ജസമ്പദാനേന വാ തതോ വാ ഉദ്ധമ്പി തദനുരൂപേന ഉപക്കമേന ജീവിതാ വിയോജേയ്യ. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം പാണോ വേദിതബ്ബോ, പാണാതിപാതോ വേദിതബ്ബോ, പാണാതിപാതീ വേദിതബ്ബോ, പാണാതിപാതസ്സ പയോഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പാണോതി വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. പാണാതിപാതോതി യായ ചേതനായ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപയോഗം സമുട്ഠാപേതി, സാ ചേതനാ. പാണാതിപാതീതി വുത്തചേതനായ സമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ. പാണാതിപാതസ്സ പയോഗോതി പാണാതിപാതസ്സ ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികോ നിസ്സഗ്ഗിയോ ആണത്തികോ ഥാവരോ വിജ്ജാമയോ ഇദ്ധിമയോതി. തത്ഥ സാഹത്ഥികോതി സയം മാരേന്തസ്സ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണം. നിസ്സഗ്ഗിയോതി ദൂരേ ഠിതം മാരേതുകാമസ്സ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ ഉസുസത്തിയന്തപാസാണാദീനം നിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ ഏകേകോ ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ ഉദ്ദിസ്സകേ യം ഉദ്ദിസ്സ പഹരതി, തസ്സേവ മരണേന കമ്മബദ്ധോ. ‘‘യോ കോചി മരതൂ’’തി ഏവം അനുദ്ദിസ്സകേ പഹാരപ്പച്ചയാ യസ്സ കസ്സചി മരണേന കമ്മബദ്ധോ. ഉഭയത്ഥാപി ച പഹരിതമത്തേ വാ മരതു, പച്ഛാ വാ തേനേവ രോഗേന, പഹരിതക്ഖണേയേവ കമ്മബദ്ധോ. ആണത്തികോതി ‘‘അസുകം നാമ മാരേഹീ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേന്തസ്സ ആണാപനം.

തത്ഥ –

വത്ഥു കാലോ ച ഓകാസോ, ആവുധം ഇരിയാപഥോ;

ക്രിയാവിസേസോതി ഇമേ, ഛ ആണത്തി നിയാമകാ.

തത്ഥ വത്ഥൂതി പുഗ്ഗലോ. യഞ്ഹി പുഗ്ഗലം ‘‘മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ സചേ തമേവ മാരേതി, ആണാപകസ്സ ആപത്തി. അഥ അഞ്ഞം മാരേതി, തംമഞ്ഞമാനോ വാ അഞ്ഞം മാരേതി, ആണാപകോ മുച്ചതി. ‘‘ഇമം മാരേഹീ’’തി ആണത്തേ പന ആണാപകസ്സ ദുക്കടം. കാലോതി പുരേഭത്താദികാലോ. സചേ ഹി ‘‘പുരേഭത്തം മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ പുരേഭത്തമേവ മാരേതി, ആണാപകസ്സ ആപത്തി. അഥ യം പുരേഭത്തം നിയാമിതം, തതോ പച്ഛാ വാ പുരേ വാ മാരേതി, ആണാപകോ മുച്ചതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഥാവരോതി അസംഹാരിമേന ഉപകരണേന മാരേതുകാമസ്സ ഓപാതക്ഖണനം അപസ്സേനസംവിധാനം അസിആദീനം ഉപനിക്ഖിപനം തളാകാദീസു വിസസമ്പയോജനം രൂപൂപഹാരോതിഏവമാദി. വുത്തനയേനേവ ചേത്ഥാപി ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദോ വേദിതബ്ബോ. വിജ്ജാമയോതി മാരണത്ഥം വിജ്ജാപരിജപ്പനം. ഇദ്ധിമയോതി കമ്മവിപാകജായ ഇദ്ധിയാ പയോജനം.

സത്ഥഹാരകം വാസ്സ പരിയേസേയ്യാതി ഏത്ഥ ഹരതീതി ഹാരകം, കിം ഹരതി? ജീവിതം. അഥ വാ ഹരിതബ്ബന്തി ഹാരകം, ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സത്ഥഞ്ച തം ഹാരകഞ്ചാതി സത്ഥഹാരകം. അസ്സാതി മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ. പരിയേസേയ്യാതി യഥാ ലഭതി, തഥാ കരേയ്യ, ഉപനിക്ഖിപേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏതേന ഥാവരപയോഗം ദസ്സേതി. ഇതരഥാ ഹി പരിയിട്ഠിമത്തേയേവ പാരാജികോ ഭവേയ്യ, ന ചേതം യുത്തം. പദഭാജനേ പനസ്സ ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ യം ഏത്ഥ ഥാവരപയോഗസങ്ഗഹിതം സത്ഥം, തദേവ ദസ്സേതും ‘‘അസിം വാ’’തിആദി വുത്തം. മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാതി വാചായ വാ താലപണ്ണാദീസു ലിഖിത്വാ വാ ‘‘യോ ഏവം മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതീ’’തിആദിനാ നയേന മരണേ ഗുണം പകാസേയ്യ. ഏതേന യഥാ ‘‘അദിന്നാദാനേ ആദിയേയ്യാ’’തി വുത്തത്താ പരിയായകഥായ മുച്ചതി, നയിധ, ഏവം ‘‘സംവണ്ണേയ്യാ’’തി വചനതോ പന ഇധ പരിയായകഥായപി ന മുച്ചതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മരണായ വാ സമാദപേയ്യാതി ‘‘സത്ഥം വാ ആഹരാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൧൭൨) നയേന മരണത്ഥായ ഉപായം ഗാഹാപേയ്യ. ഏതേന ആണത്തികപ്പയോഗം ദസ്സേതി. അമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനമേതം. കിം തുയ്ഹിമിനാതിആദി സംവണ്ണനാകാരനിദസ്സനം. ഇതി ചിത്തമനോതി ഇതി ചിത്തോ ഇതി മനോ. ‘‘മതം തേ ജീവിതാ സേയ്യോ’’തിഏത്ഥ വുത്തമരണചിത്തോ മരണമനോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘മനോ’’തിഇദം ചിത്തസ്സ അത്ഥദീപനത്ഥം വുത്തം. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘യം ചിത്തം തം മനോ’’തി (പാരാ. ൧൭൨) ആഹ. ചിത്തസങ്കപ്പോതി വിചിത്തസങ്കപ്പോ. ഏത്ഥാപി ഇതി-സദ്ദോ ആഹരിതബ്ബോ. ‘‘സങ്കപ്പോ’’തി ച സംവിദഹനമത്തസ്സേതം നാമം, ന വിതക്കസ്സേവ. തഞ്ച സംവിദഹനം ഇമസ്മിം അത്ഥേ സഞ്ഞാചേതനാധിപ്പായേഹി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘ഇതി ചിത്തസങ്കപ്പോ’’തി ‘‘മതം തേ ജീവിതാ സേയ്യോ’’തിഏത്ഥ വുത്തമരണസഞ്ഞീ മരണചേതനോ മരണാധിപ്പായോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പദഭാജനേപി ഹി അയമേവ നയോ ദസ്സിതോ. ഏതേന മരണചിത്താദീഹി വിനാ ‘‘ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, വീരിയമാരഭതോ ദള്ഹ’’ന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൧൧൨) നയേന ധമ്മം ഭാസന്തസ്സ സംവണ്ണനാ നാമ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. അനേകപരിയായേനാതി നാനപ്പകാരേന ഉച്ചാവചേന കാരണേന. പുന മരണവണ്ണന്തിആദി നിഗമനവചനം. പാരാജികോ ഹോതീതി തങ്ഖണൂപപന്നമ്പി മനുസ്സവിഗ്ഗഹം വുത്തനയേന ജീവിതാ വോരോപേന്തോ പാരാജികോ ഹോതീതി.

വേസാലിയം സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ അഞ്ഞമഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘മരണവണ്ണം വാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, സാണത്തികം, മാരണത്ഥായ ഓപാതക്ഖണനാദീസു ദുക്കടം, അനോദിസ്സ ഖതേ ഓപാതേ യസ്സ കസ്സചി പതനേപി ദുക്കടം, യക്ഖപേതതിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹാനം തിരച്ഛാനഗതസ്സ ച ദുക്ഖുപ്പത്തിയം ദുക്കടമേവ, മനുസ്സജാതികസ്സ ദുക്ഖുപ്പത്തിയം ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ യക്ഖാദീനം മരണേ, തിരച്ഛാനഗതമരണേ പന പാചിത്തിയം, മനുസ്സമരണേ പാരാജികന്തി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ പയോഗഭേദവസേന ആപത്തിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അസഞ്ചിച്ച മാരേന്തസ്സ അജാനന്തസ്സ നമരണാധിപ്പായസ്സ ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. തത്ഥ അസഞ്ചിച്ചാതി ‘‘ഇമിനാ ഉപക്കമേന ഇമം മാരേമീ’’തി അചേതേത്വാ കതേന ഉപക്കമേന മുസലുസ്സാപനവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൧൮൦ ആദയോ) വിയ പരേ മതേപി അനാപത്തി. അജാനന്തസ്സാതി ‘‘ഇമിനാ അയം മരിസ്സതീ’’തി അജാനന്തസ്സ ഉപക്കമേന വിസഗതപിണ്ഡപാതവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൧൮൧) വിയ പരേ മതേപി അനാപത്തി. നമരണാധിപ്പായസ്സാതി മരണം അനിച്ഛന്തസ്സ ഉപക്കമേന ഭേസജ്ജവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൧൮൭) വിയ പരേ മതേപി അനാപത്തി. ഏവം അസഞ്ചിച്ചാതിആദീസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സീലവിപത്തി, മനുസ്സജാതികപാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. അദിന്നാദാനസമഉട്ഠാനം, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

തതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ

ചതുത്ഥേ അനഭിജാനന്തി സകസന്താനേ അനുപ്പന്നത്താ അത്തനി അത്ഥിഭാവം അജാനന്തോ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മന്തി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഝായീനഞ്ചേവ അരിയാനഞ്ച ധമ്മം. അത്തുപനായികന്തി അത്തനി തം ഉപനേതി ‘‘മയി അത്ഥീ’’തി സമുദാചരന്തോ, അത്താനം വാ തത്ഥ ഉപനേതി ‘‘അഹം ഏത്ഥ സന്ദിസ്സാമീ’’തി സമുദാചരന്തോതി അത്തുപനായികോ, തം അത്തുപനായികം. ഏവം കത്വാ സമുദാചരേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. അലമരിയഞാണദസ്സനന്തിഏത്ഥ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരപഞ്ഞാ ജാനനട്ഠേന ഞാണം, ചക്ഖുനാ ച ദിട്ഠമിവ ധമ്മം പച്ചക്ഖകരണതോ ദസ്സനത്ഥേന ദസ്സനന്തി ഞാണദസ്സനം, അരിയം വിസുദ്ധം ഉത്തമം ഞാണദസ്സനന്തി അരിയഞാണദസ്സനം, അലം പരിയത്തം കിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥം അരിയഞാണദസ്സനമേത്ഥ ഝാനാദിഭേദേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ, അലം വാ അരിയഞാണദസ്സനമസ്സാതി അലമരിയഞാണദസ്സനോ, തം അലമരിയഞാണദസ്സനം. സമുദാചരേയ്യാതി വുത്തപ്പകാരമേതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അത്തുപനായികം കത്വാ കായേന വാ വാചായ വാ തദുഭയേന വാ വിഞ്ഞുസ്സ മനുസ്സജാതികസ്സ ആരോചേയ്യ. ഇതി ജാനാമി ഇതി പസ്സാമീതി സമുദാചരണാകാരദസ്സനമേതം, അത്തുപനായികഞ്ഹി കത്വാ വിനാ അഞ്ഞാപദേസേന സമുദാചരന്തോ ഏവം സമുദാചരതി, തസ്മാ യ്വായം പദഭാജനേ (പാരാ. ൨൦൯) ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിം, സമാപജ്ജാമി, സമാപന്നോ’’തിആദിഭേദോ വുത്തോ, സോ സബ്ബോ ഇധേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഇതി ജാനാമി ഇതി പസ്സാമീ’’തി ഹി വദന്തോ ന യിദം വചനമത്തമേവ വദതി, അഥ ഖോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേന അയം ധമ്മോ മയി അത്ഥീ’’തി ദീപേതി, ‘‘സമാപജ്ജി’’ന്തിആദീനി ച വദന്തേന ഹി സമാപജ്ജനാദീഹി കാരണേഹി അത്ഥിതാ ദീപിതാ ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘യ്വായം പദഭാജനേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിം, സമാപജ്ജാമി, സമാപന്നോതിആദിഭേദോ വുത്തോ, സോ സബ്ബോ ഇധേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി. തതോ അപരേന സമയേനാതി തതോ ആരോചിതകാലതോ അഞ്ഞതരസ്മിം കാലേ. ഇതി ആപത്തിപടിജാനനകാലദസ്സനമേതം, അയം പന ആരോചിതക്ഖണേവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ആപത്തിം പന ആപന്നോ യസ്മാ പരേന ചോദിതോ വാ അചോദിതോ വാ പടിജാനാതി, തസ്മാ ‘‘സമനുഗ്ഗാഹീയമാനോ വാ അസമനുഗ്ഗാഹീയമാനോ വാ’’തി വുത്തം. ആപന്നോതി ആരോചിതക്ഖണേയേവ പാരാജികം ആപന്നോ. വിസുദ്ധാപേക്ഖോതി അത്തനോ ഗിഹിഭാവാദികം വിസുദ്ധിം അപേക്ഖമാനോ ഇച്ഛമാനോ. അയഞ്ഹി യസ്മാ പാരാജികം ആപന്നോ, തസ്മാ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠത്വാ അഭബ്ബോ ഝാനാദീനി അധിഗന്തും, ഇച്ചസ്സ ഭിക്ഖുഭാവോ വിസുദ്ധി നാമ ന ഹോതി. യസ്മാ പന ഗിഹി വാ ഉപാസകാരാമികസാമണേരാനം വാ അഞ്ഞതരോ ഹുത്വാ ദാനാദീഹി സഗ്ഗമഗ്ഗം വാ ഝാനാദീഹി മോക്ഖമഗ്ഗം വാ ആരാധേതും ഭബ്ബോ ഹോതി, തസ്മാസ്സ ഗിഹിആദിഭാവോ വിസുദ്ധി നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഗിഹിഭാവാദികം വിസുദ്ധിം അപേക്ഖമാനോ’’തി. ഏവം വദേയ്യാതി ഏവം ഭണേയ്യ, കഥം? ‘‘അജാനമേവം, ആവുസോ’’തിആദിം. തത്ഥ അജാനന്തി അജാനന്തോ. അപസ്സന്തി അപസ്സന്തോ. തുച്ഛം മുസാ വിലപിന്തി അഹം വചനത്ഥവിരഹതോ തുച്ഛം, വഞ്ചനാധിപ്പായതോ മുസാ വിലപിം അഭണിന്തി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞത്ര അധിമാനാതി യ്വായം തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ അപത്തേ പത്തസഞ്ഞിതാസങ്ഖാതോ അധിമാനോ ഉപ്പജ്ജതി, തം അധിമാനം ഠപേത്വാ കേവലം പാപിച്ഛതായ യോ സമുദാചരേയ്യ, അയമ്പി പാരാജികോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

വേസാലിയം വഗ്ഗുമുദാതീരിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ തേസം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, ‘‘അഞ്ഞത്ര അധിമാനാ’’തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി, സാധാരണപഞ്ഞത്തി, അനാണത്തികം, ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തപ്പകാരം അസന്തം ഝാനാദിധമ്മം ആരോചേന്തസ്സ സചേ യസ്സ കസ്സചി ആരോചേതി, സോ മനുസ്സജാതികോ ഹോതി, അനന്തരമേവ ‘‘അയം ഝാനലാഭീ’’തി വാ ‘‘അരിയോ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന തമത്ഥം ജാനാതി, പാരാജികം. സചേ ന ജാനാതി, ഥുല്ലച്ചയം. സചേ പന ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസി, സോ ഭിക്ഖു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൨൦) നയേന അഞ്ഞാപദേസേന ആരോചേന്തസ്സ ജാനാതി, ഥുല്ലച്ചയം. സചേ ന ജാനാതി, ദുക്കടം. അധിമാനേന ആരോചേന്തസ്സ, അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സ, ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. സീലവിപത്തി, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ അത്തനി അസന്തതാ, പാപിച്ഛതായ തസ്സ ആരോചനം, അനഞ്ഞാപദേസോ, യസ്സ ആരോചേതി, തസ്സ മനുസ്സജാതികതാ, തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനേ വുത്തസദിസാനേവാതി.

ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ ആയസ്മന്തോ ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാതിഇദം ഇധ ഉദ്ദിട്ഠപാരാജികപരിദീപനമേവ. സമോധാനേത്വാ പന സബ്ബാനേവ ചതുവീസതി പാരാജികാനി വേദിതബ്ബാനി. കതമാനി ചതുവീസതി? പാളിയം ആഗതാനി താവ ഭിക്ഖൂനം ചത്താരി ഭിക്ഖുനീനം അസാധാരണാനി ചത്താരീതി അട്ഠ, താനി ഏകാദസന്നം പണ്ഡകാദീനം അഭബ്ബഭാവസങ്ഖാതേഹി ഏകാദസഹി പാരാജികേഹി സദ്ധിം ഏകൂനവീസതി, ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനായ ഭിക്ഖുനിയാ വിബ്ഭന്തഭാവപാരാജികേന സദ്ധിം വീസതി, അപരാനിപി ലമ്ബീ, മുദുപിട്ഠികോ, പരസ്സ അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗണ്ഹാതി, പരസ്സ അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദതീതി ഇമേസം ചതുന്നം വസേന ‘‘ചത്താരി അനുലോമപാരാജികാനീ’’തി വദന്തി, ഇതി ഇമാനി ച ചത്താരി, പുരിമാനി ച വീസതീതി സമോധാനേത്വാ സബ്ബാനേവ ചതുവീസതി പാരാജികാനി വേദിതബ്ബാനി. ന ലഭതി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസന്തി ഉപോസഥാദിഭേദം സംവാസം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ന ലഭതി. യഥാ പുരേ, തഥാ പച്ഛാതി യഥാ പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ അനുപസമ്പന്നകാലേ ച, പച്ഛാ പാരാജികം ആപന്നോപി തഥേവ അസംവാസോ ഹോതി, നത്ഥി തസ്സ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപോസഥാദിഭേദോ സംവാസോതി. തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീതി തേസു ചതൂസു പാരാജികേസു ആയസ്മന്തേ ‘‘കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ’’തി പുച്ഛാമി. കച്ചിത്ഥാതി കച്ചി ഏത്ഥ, ഏതേസു ചതൂസു പാരാജികേസു കച്ചി പരിസുദ്ധാതി അത്ഥോ. അഥ വാ കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാതി കച്ചി പരിസുദ്ധാ അത്ഥ, ഭവഥാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

കങ്ഖാവിതരണിയാ പാതിമോക്ഖവണ്ണനായ

പാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.