൯. ആടാനാടിയസുത്തവണ്ണനാ

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ

൨൭൫. ‘‘ചതുദ്ദിസം രക്ഖം ഠപേത്വാ’’തി ഇദം ദ്വീസു ഠാനേസു ചതൂസു ദിസാസു ഠപിതം രക്ഖം സന്ധായ വുത്തന്തി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘അസുരസേനായാ’’തിആദി വുത്തം. അത്തനോ ഹി അധികാരേ, അത്തനോ രക്ഖായ ച അപ്പമജ്ജനേന തേസം ഇദം ദ്വീസു ഠാനേസു ചതൂസു ദിസാസു ആരക്ഖട്ഠപനം. യഞ്ഹി തം അസുരസേനായ പടിസേധനത്ഥം ദേവപുരേ ചതൂസു ദിസാസു സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ആരക്ഖട്ഠപനം, തം അത്തനോ അധികാരേ അപ്പമജ്ജനം. യം പന നേസം ഭഗവതോ സന്തികം ഉപസങ്കമനേ ചതൂസു ദിസാസു ആരക്ഖട്ഠപനം, തം അത്തനോ കതാ രക്ഖായ അപ്പമജ്ജനം. തേന വുത്തം ‘‘അസുരസേനായ നിവാരണത്ഥ’’ന്തിആദി. പാളിയം ചതുദ്ദിസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ഭുമ്മവസേന തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതൂസു ദിസാസൂ’’തി ആഹ. ആരക്ഖം ഠപേത്വാതി വേസ്സവണാദയോ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ അത്തനാ അത്തനാ രക്ഖിതബ്ബദിസാസു ആരക്ഖം ഠപേത്വാ ഗുത്തിം സമ്മദേവ വിദഹിത്വാ. ബലഗുമ്ബം ഠപേത്വാതി യക്ഖസേനാദിസേനാബലസമൂഹം ഠപേത്വാ. ഓവരണം ഠപേത്വാതി പടിപക്ഖനിസേധനസമത്ഥം ആവരണം ഠപേത്വാ. ഇതി തീഹി പദേഹി യഥാക്കമം പച്ചേകം ദേവനഗരദ്വാരസ്സ അന്തോ, ദ്വാരസമീപേ, ദ്വാരതോ ബഹി, ദിസാരക്ഖാവസനോതി തിവിധായ രക്ഖായ ഠപിതഭാവോ വാ ദീപിതോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം സക്കസ്സ…പേ… കത്വാ’’തി. സത്ത ബുദ്ധേ ആരബ്ഭാതി ഏത്ഥ സത്തേവ ബുദ്ധേ ആരബ്ഭ പരിബന്ധനകാരണം മഹാപദാനടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൨) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ധമ്മആണന്തി ധമ്മമയം ആണം, സത്ഥു ധമ്മചക്കന്തി അത്ഥോ. ‘‘പരിസതോ ബാഹിരഭാവോ, അസമ്ഭോഗോ’’തി ഏവമാദിം ഇദഞ്ചിദഞ്ച വിവജ്ജനകരണം കരിസ്സാമാതി. സാവനന്തി ചതുന്നമ്പി പരിസാനം തിക്ഖത്തും പരിവാരേന അനുസാവനം, യഥാ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അസുരസേനായ നിവാരണത്ഥം ചതൂസു ദിസാസു ആരക്ഖം ഠപാപേതി, ഏവം മഹാരാജാനോപി താദിസേ കിച്ചവിസേസേ അത്തനോ ആരക്ഖം ഠപേന്തി. ഇമേസമ്പി ഹി തതോ സാസങ്കം സപ്പടിഭയന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അത്തനോപീ’’തിആദി.

അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ, വിഗതാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഖയേ ദിസ്സതീ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ’’തി അനന്തരം വുത്തം. അഭിക്കന്തതരോതി അതിവിയ കന്തതരോ. താദിസോ ച സുന്ദരോ ഭദ്ദകോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുന്ദരേ ദിസ്സതീ’’തി.

കോതി ദേവനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീസു കോ കതമോ. മേതി മമ. പാദാനീതി പാദേ. ഇദ്ധിയാതി ഇമായ ഏവരൂപായ ദേവിദ്ധിയാ. ‘‘യസസാ’’തി ഇമിനാ ഏദിസേന പരിവാരേന, പരിച്ഛേദേന ച. ജലന്തി വിജ്ജോതമാനോ. അഭിക്കന്തേനാതി അതിവിയ കന്തേന കമനീയേന അഭിരൂപേന. വണ്ണേനാതി സരീരവണ്ണനിഭായ. സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാതി ദസപി ദിസാ പഭാസേന്തോ ചന്ദോ വിയ, സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകാലോകം കരോന്തോതി ഗാഥായ അത്ഥോ. അഭിരൂപേതി ഉളാരരൂപേ സമ്പന്നരൂപേ. അബ്ഭനുമോദനേതി സമ്പഹംസനേ. ഇധ പനാതി ‘‘അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ’’തി ഏതസ്മിം പദേ. തേനാതി ഖയപരിയായത്താ.

രൂപായതനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന അക്ഖരാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സുവണ്ണവണ്ണോതി സുവണ്ണച്ഛവീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഛവിയ’’ന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫; ൩.൨൦൦, ൨൧൮; മ. നി. ൨.൩൮൬) സഞ്ഞൂള്ഹാതി സങ്ഗന്ഥിതാ. വണ്ണാതി ഗുണവണ്ണനാതി ആഹ ‘‘ഥുതിയ’’ന്തി, ഥോമനായന്തി അത്ഥോ. കുലവഗ്ഗേതി ഖത്തിയാദികുലകോട്ഠാസേ. തത്ഥ ‘‘അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ’’തിആദിനാ വണ്ണിതബ്ബട്ഠേന വണ്ണോ, ഛവി. വണ്ണനട്ഠേന വണ്ണോ, ഥുതി. അഭിത്ഥവനട്ഠേന വണ്ണോ, ഥുതി, അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ വണ്ണിതബ്ബതോ ഠപേതബ്ബതോ വണ്ണോ, ഖത്തിയാദികുലവഗ്ഗോ. വണ്ണീയതി ഞാപീയതി ഏതേനാതി വണ്ണോ, ഞാപകം കാരണം. വണ്ണനതോ ഥൂലരസ്സാദിഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ വണ്ണോ, സണ്ഠാനം. ‘‘മഹന്തം ഖുദ്ദകം, മജ്ഝിമ’’ന്തി വണ്ണേതബ്ബതോ പമാണേതബ്ബതോ വണ്ണോ, പമാണം. വണ്ണീയതി ചക്ഖുനാ വിവരീയതീതി വണ്ണോ, രൂപായതനന്തി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ വണ്ണ-സദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സോതി വണ്ണസദ്ദോ. ഛവിയം ദട്ഠബ്ബോ രൂപായതനേ ഗയ്ഹമാനസ്സ ഛവിമുഖേനേവ ഗഹേതബ്ബതോ. ‘‘ഛവിഗതാ പന വണ്ണധാതു ഏവ സുവണ്ണവണ്ണോതി ഏത്ഥ വണ്ണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ’’തി അപരേ.

കേവലപരിപുണ്ണന്തി ഏകദേസമ്പി അസേസേത്വാ നിരവസേസതോവ പരിപുണ്ണന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അനവസേസതാ അത്ഥോ’’തി. കേവലകപ്പാതി കപ്പ-സദ്ദോ നിപാതോ പദപൂരണമത്തം, കേവലം ഇച്ചേവ അത്ഥോ. കേവല-സദ്ദോ ബഹുലവാചീതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യതാ അത്ഥോ’’തി. കേചി പന ‘‘ഈസകം അസമത്താ കേവലകപ്പാ’’തി വദന്തി. ഏവം സതി അനവസേസത്ഥോ ഏവ കേവല-സദ്ദത്ഥോ സിയാ, അനത്ഥന്തരേന പന കപ്പ-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനം കതം കേവലമേവ കേവലകപ്പന്തി. അഥ വാ കപ്പനീയതാ, പഞ്ഞാപേതബ്ബതാ കേവലകപ്പാ. അബ്യാമിസ്സതാ വിജാതിയേന അസങ്കരാ സുദ്ധതാ. അനതിരേകതാ തംപരമതാ വിസേസാഭാവോ. കേവലകപ്പന്തി കേവലം ദള്ഹം കത്വാതി അത്ഥോ. കേവലം വുച്ചതി നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തത്താ. തം ഏതസ്സ അധിഗതം അത്ഥീതി കേവലീ, സച്ഛികതനിരോധോ ഖീണാസവോ.

കപ്പ-സദ്ദോ പനായം സ-ഉപസഗ്ഗോ, അനുപസഗ്ഗോ ചാതി അധിപ്പായേന ഓകപ്പനിയപദേ ലബ്ഭമാനം കപ്പനിയസദ്ദമത്തം നിദസ്സേതി, അഞ്ഞഥാ കപ്പ-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ ഓകപ്പനിയപദം അനിദസ്സനമേവ സിയാ. സമണകപ്പേഹീതി വിനയക്കമസിദ്ധേഹി സമണവോഹാരേഹി. നിച്ചകപ്പന്തി നിച്ചകാലം. പഞ്ഞത്തീതി നാമഞ്ഹേതം തസ്സ ആയസ്മതോ, യദിദം കപ്പോതി. കപ്പിതകേസമസ്സൂതി കത്തരിയാ ഛേദിതകേസമസ്സു. ദ്വങ്ഗുലകപ്പോതി മജ്ഝന്ഹികവേലായ വീതിക്കന്തായ ദ്വങ്ഗുലതാവികപ്പോ. ലേസോതി അപദേസോ. അനവസേസം ഫരിതും സമത്ഥസ്സ ഓഭാസസ്സ കേനചി കാരണേന ഏകദേസഫരണമ്പി സിയാ, അയം പന സബ്ബസോവ ഫരീതി ദസ്സേതും സമന്തത്ഥോ കപ്പ-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘അനവസേസം സമന്തതോ’’തി.

യസ്മാ ദേവതാനം സരീരപ്പഭാ ദ്വാദസയോജനമത്തം ഠാനം, തതോ ഭിയ്യോപി ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, തഥാ വത്ഥാഭരണാദീഹി സമുട്ഠിതാ പഭാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചന്ദിമാ വിയ, സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകം പജ്ജോതം കരിത്വാ’’തി. കസ്മാ ഏതേ മഹാരാജാനോ ഭഗവതോ സന്തികേ നിസീദിംസു? നനു യേഭുയ്യേന ദേവതാ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗതാ ഠത്വാവ കഥേതബ്ബം കഥേന്താ ഗച്ഛന്തീതി? സച്ചമേതം, ഇധ പന നിസീദനേ കാരണം അത്ഥി, തം ദസ്സേതും ‘‘ദേവതാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘ഇദം പരിത്തം നാമ സത്തബുദ്ധപടിസംയുത്തം ഗരു, തസ്മാ ന അമ്ഹേഹി ഠത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പരിത്തഗാരവവസേന നിസീദിംസു.

൨൭൬. കസ്മാ പനേത്ഥ വേസ്സവണോ ഏവ കഥേസി, ന ഇതരേസു യോ കോചീതി? തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി വുത്തം. വിസ്സാസികോ അഭിണ്ഹം ഉപസങ്കമനേന. ബ്യത്തോതി വിസാരദോ, തഞ്ചസ്സ വേയ്യത്തിയം സുട്ഠു സിക്ഖിതഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സുസിക്ഖിതോ’’തി. മനുസ്സേസു വിയ ഹി ദേവേസുപി കോചിദേവ പുരിമജാതിപരിചയേന സുസിക്ഖിതോ ഹോതി, തത്രാപി കോചിദേവ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം വത്തും സമത്ഥോ പരിപുണ്ണപദബ്യഞ്ജനായ പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ. ‘‘മഹേസക്ഖാ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥവചനം ‘‘ആനുഭാവസമ്പന്നാ’’തി, മഹേസക്ഖാതി വാ മഹാപരിവാരാതി അത്ഥോ. പാണാതിപാതേ ആദീനവദസ്സനേനേവ തം വിപരിയായതോ തതോ വേരമണിയം ആനിസംസോ പാകടോ ഹോതീതി ‘‘ആദീനവം ദസ്സേത്വാ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. തേസു സേനാസനേസൂതി യാനി ‘‘അരഞ്ഞവനപ്പത്ഥാനീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൪-൪൫) വുത്താനി ഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനഭൂതാനി അരഞ്ഞായതനാനി, തേസു ഭിക്ഖൂഹി സയിതബ്ബതോ, ആസിതബ്ബതോ ച സേനാസനസഞ്ഞിതേസു. നിബദ്ധവാസിനോതി രുക്ഖപബ്ബതപടിബദ്ധേസു വിമാനേസു നിച്ചവാസിതായ നിബദ്ധവാസിനോ. ബദ്ധത്താതി ഗാഥാഭാവേന ഗന്ഥിതത്താ സമ്ബന്ധിതത്താ.

‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാതു ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി അത്തനാ വുച്ചമാനം പരിത്തം ഭഗവന്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതുകാമോ വേസ്സവണോ അവോചാതി അധിപ്പായേന ചോദകോ ‘‘കിം പന ഭഗവതോ അപ്പച്ചക്ഖധമ്മോ നാമ അത്ഥീ’’തി ചോദേസി. ആചരിയോ സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരസ്സ ഭഗവതോ ന കിഞ്ചി അപ്പച്ചക്ഖന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാതു ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി വദതോ വേസ്സവണസ്സ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘ഓകാസകരണത്ഥ’’ന്തിആദിമാഹ. യഥാ ഹി പഞ്ചസിഖോ ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തോ ദേവാനം താവതിംസാനം, ബ്രഹ്മുനോ ച സനങ്കുമാരസ്സ സമ്മുഖാ അത്തനോ യഥാസുതം ധമ്മം ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ പവേദേതി, ഏവമയമ്പി മഹാരാജാ ഇതരേഹി സദ്ധിം ആടാനാടനഗരേ ഗാഥാവസേന ബന്ധിതം പരിത്തം ഭഗവതോ പവേദേതും ഓകാസം കാരേന്തോ ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാതു ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി ആഹ, ന നം തസ്സ പരിയാപുണനേ നിയോജേന്തോ. തസ്മാ ഉഗ്ഗണ്ഹാതൂതി യഥിദം പരിത്തം മയാ പവേദിതമത്തമേവ ഹുത്വാ ചതുന്നം പരിസാനം ചിരകാലം ഹിതാവഹം ഹോതി, ഏവം ഉദ്ധം ആരക്ഖായ ഗണ്ഹാതു, സമ്പടിച്ഛതൂതി അത്ഥോ. സത്ഥു കഥിതേതി സത്ഥു ആരോചിതേ, ചതുന്നം പരിസാനം സത്ഥു കഥനേ വാതി അത്ഥോ. സുഖവിഹാരായാതി യക്ഖാദീഹി അവിഹിംസായ ലദ്ധബ്ബസുഖവിഹാരായ.

൨൭൭. സത്തപി ബുദ്ധാ ചക്ഖുമന്തോ പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമഭാവേ വിസേസാഭാവതോ. തസ്മാതി യസ്മാ ചക്ഖുമഭാവോ വിയ സബ്ബഭൂതാനുകമ്പിതാദയോ സബ്ബേപി വിസേസാ സത്തന്നമ്പി ബുദ്ധാനം സാധാരണാ, തസ്മാ, ഗുണനേമിത്തകാനേവ വാ യസ്മാ ബുദ്ധാനം നാമാനി നാമ, ന ലിങ്ഗികാവത്ഥികയാദിച്ഛകാനി, തസ്മാ ബുദ്ധാനം ഗുണവിസേസദീപനാനി ‘‘ചക്ഖുമന്തസ്സാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൨൭൭) വുത്താനി ഏതാനി ഏകേകസ്സ സത്ത സത്ത നാമാനി ഹോന്തി. തേസം നാമാനം സാധാരണഭാവം അത്ഥവസേന യോജേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബേപീ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബഭൂതാനുകമ്പിനോതി അനഞ്ഞസാധാരണമഹാകരുണായ സബ്ബസത്താനം അനുകമ്പികാ. ന്ഹാതകിലേസത്താതി അട്ഠങ്ഗികേന അരിയമഗ്ഗജലേന സപരസന്താനേസു നിരവസേസതോ ധോതകിലേസമലത്താ. മാരസേനാപമദ്ദിനോതി സപരിവാരേ പഞ്ചപി മാരേ പമദ്ദിതവന്തോ. വുസിതവന്തോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം, ദസവിധം അരിയവാസഞ്ച വുസിതവന്തോ. വുസിതവന്തതായ ഏവ ബാഹിതപാപതാ വുത്താ ഹോതീതി ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സാ’’തി പദം അനാമട്ഠം. വിമുത്താതി അനഞ്ഞസാധാരണാനം പഞ്ചന്നമ്പി വിമുത്തീനം വസേന നിരവസേസതോ മുത്താ. അങ്ഗതോതി സരീരങ്ഗതോ, ഞാണങ്ഗതോ ച, ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണ- (ദീ. നി. ൨.൩൩; ൩.൨൦൦; മ. നി. ൨.൩൮൫) അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനേഹി നിക്ഖമനപ്പഭാ, ബ്യാമപ്പഭാ, കേതുമാലാഉണ്ഹീസപ്പഭാ ച സരീരങ്ഗതോ നിക്ഖമനകരസ്മിയോ, യമകമഹാപാടിഹാരിയാദീസു ഉപ്പജ്ജനകപ്പഭാ ഞാണങ്ഗതോ നിക്ഖമനകരസ്മിയോ. ന ഏതാനേവ ‘‘ചക്ഖുമാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൨൭൭) വുത്താനി സത്ത നാമാനി, അഥ ഖോ അഞ്ഞാനിപി ബഹൂനി അപരിമിതാനി നാമാനി. കഥന്തി ആഹ ‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി സഗുണേന മഹേസിനോതി വുത്ത’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; പടി. അട്ഠ. ൭൬). കേന വുത്തം? ധമ്മസേനാപതിനാ.

യദി ഏവം കസ്മാ വേസ്സവണോ ഏതാനേവ ഗണ്ഹീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ പാകടനാമവസേനാ’’തി. ഖീണാസവാ ജനാതി അധിപ്പേതാ. തേ ഹി കമ്മകിലേസേഹി ജാതാപി ഏവം ന പുന ജായിസ്സന്തീതി ഇമിനാ അത്ഥേന ജനാ. യഥാഹ ‘‘യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ’’തി (ജാ. ൧.൨.൧൯൦) ദേസനാസീസമത്തന്തി നിദസ്സനമത്തന്തി അത്ഥോ, അവയവേന വാ സമുദായുപലക്ഖണമേതം. സതി ച പിസുണവാചപ്പഹാനേ ഫരുസവാചാ പഹീനാവ ഹോതി, പഗേവ ച മുസാവാദോതി ‘‘അപിസുണാ’’ ഇച്ചേവ വുത്താ. മഹത്താതി മഹാ അത്താ സഭാവോ ഏതേസന്തി മഹത്താ. തേനാഹ ‘‘മഹന്തഭാവം പത്താ’’തി. മഹന്താതി വാ മഹാ അന്താ, പരിനിബ്ബാനപരിയോസാനാതി വുത്തം ഹോതി. മഹന്തേഹി വാ സീലാദീഹി സമന്നാഗതാ. അയം താവ അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന അത്ഥോ. ഇതരേസം പന മതേന ബുദ്ധാദീഹി അരിയേഹി മഹനീയതോ പൂജനീയതോ മഹം നാമ നിബ്ബാനം, മഹമന്തോ ഏതേസന്തി മഹന്താ, നിബ്ബാനദിട്ഠാതി അത്ഥോ. നിസ്സാരദാതി സാരജ്ജരഹിതാ, നിബ്ഭയാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിഗതലോമഹംസാ’’തി.

ഹിതന്തി ഹിതചിത്തം, സത്താനം ഹിതേസീതി അത്ഥോ. യഥാഭൂതം വിപസ്സിസുന്തി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു സമുദയാദിതോ യാഥാവതോ വിവിധേനാകാരേന പസ്സിംസു. ‘‘യേ ചാപീ’’തി പുബ്ബേ പച്ചത്തബഹുവചനേന അനിയമതോ വുത്തേ തേസമ്പീതി അത്ഥം സമ്പദാനബഹുവചനവസേന നിയമേത്വാ ‘‘നമത്ഥൂ’’തി ച പദം ആനേത്വാ യോജേതി യം തം-സദ്ദാനം അബ്യഭിചാരിതസമ്ബന്ധഭാവതോ. വിപസ്സിംസു നമസ്സന്തീതി വാ യോജനാ. പഠമഗാഥായാതി ‘‘യേ ചാപി നിബ്ബുതാ ലോകേ’’തി ഏവം വുത്തഗാഥായ. ദുതിയഗാഥായാതി തദന്തരഗാഥായ. തത്ഥ ദേസനാമുഖമത്തന്തി ഇതരേസമ്പി ബുദ്ധാനം നാമഗ്ഗഹണേ പത്തേ ഇമസ്സേവ ഭഗവതോ നാമഗ്ഗഹണം തഥാ ദേസനായ മുഖമത്തം, തസ്മാ തേപി അത്ഥതോ ഗഹിതാ ഏവാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അയമ്പി ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അയന്തി അയം ഗാഥാ. പുരിമയോജനായം തസ്സാതി വിസേസിതബ്ബതായ അഭാവതോ ‘‘യന്തി നിപാതമത്ത’’ന്തി വുത്തം, ഇധ പന ‘‘തസ്സ നമത്ഥൂ’’തി ഏവം സമ്ബന്ധസ്സ ച ഇച്ഛിതത്താ ‘‘യ’’ന്തി നാമപദം ഉപയോഗേകവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം നമസ്സന്തി ഗോതമ’’ന്തി ആഹ.

൨൭൮. ‘‘യതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി സൂരിയോ’’തിആദികം കസ്മാ ആരദ്ധം? യം യേ യക്ഖാദയോ സത്ഥു ധമ്മആണം, അത്തനോ ച രാജാണം നാദിയന്തി, തേസം ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച നിഗ്ഗഹം കരിസ്സാമാ’’തി സാവനം കാതുകാമാ തത്ഥ തത്ഥ ദ്വിസഹസ്സപരിത്തദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു അത്തനോ ആണായ വത്താനം അത്തനോ പുത്താനം, അട്ഠവീസതിയാ യക്ഖസേനാപതിആദീനഞ്ച സത്ഥരി പസാദഗാരവബഹുമാനഞ്ച പവേദേത്വാ നിഗ്ഗഹാരഹാനം സന്തജ്ജനത്ഥം ആരദ്ധം. തത്ഥ ‘‘യതോ ഉഗ്ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു ‘‘യതോ ഠാനതോ ഉദേതീ’’തി വുച്ചതി, കുതോ പന ഠാനതോ ഉദേതീതി വുച്ചതി? പുബ്ബവിദേഹവാസീനം താവ മജ്ഝന്ഹികട്ഠാനേ ഠിതോ ജമ്ബുദീപവാസീനം ഉദേതീതി വുച്ചതി, ഉത്തരകുരുകാനം പന ഓഗ്ഗച്ഛതീതി ഇമിനാ നയേന സേസദീപേസുപി സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗച്ഛനോഗ്ഗച്ഛനപരിയായോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൨൧) പകാസിതോ ഏവ. അദിതിയാ പുത്തോതി ലോകസമുദാചാരവസേന വുത്തം. ലോകിയാ ഹി ദേവേ അദിതിയാ പുത്താ, അസുരേ അതിഥിയാ പുത്താതി വദന്തി. ആദിപ്പനതോ പന ആദിച്ചോ, ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു ആലോകവിദംസനേന സമുജ്ജലനതോതി അത്ഥോ. മണ്ഡലീതി ഏത്ഥ ഈ-കാരോ ഭുസത്ഥോതി ആഹ ‘‘മഹന്തം മണ്ഡലം അസ്സാതി മണ്ഡലീ’’തി. മഹന്തം ഹിസ്സ വിമാനമണ്ഡലം പഞ്ഞാസയോജനായാമവിത്ഥാരതോ. ‘‘സംവരീപി നിരുജ്ഝതീ’’തി ഇമിനാവ ദിവസോപി ജായതീതി അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. രത്തി അന്തരധായതീതി സിനേരുപച്ഛായാലക്ഖണസ്സ അന്ധകാരസ്സ വിഗച്ഛനതോ.

ഉദകരഹദോതി ജലധി. ‘‘തസ്മിം ഠാനേ’’തി ഇദം പുരത്ഥിമസമുദ്ദസ്സ ഉപരിഭാഗേന സൂരിയസ്സ ഗമനം സന്ധായ വുത്തം. തഥാ ഹി ജമ്ബുദീപേ ഠിതാനം പുരത്ഥിമസമുദ്ദതോ സൂരിയോ ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ വിയ ഉപട്ഠാതി. തേനാഹ ‘‘യതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി സൂരിയോ’’തി. സമുദ്ദനട്ഠേന അത്തനി പതിതസ്സ സമ്മദേവ, സബ്ബസോ ച ഉന്ദനട്ഠേന കിലേദനട്ഠേന സമുദ്ദോ. സമുദ്ദോ ഹി കിലേദനട്ഠോ രഹദോ. സാരിതോദകോതി അനേകാനി യോജനസഹസ്സാനി വിത്ഥിണ്ണോദകോ, സരിതാ നദിയോ ഉദകേ ഏതസ്സാതി വാ സരിതോദകോ.

സിനേരുപബ്ബതരാജാ ചക്കവാളസ്സ വേമജ്ഝേ ഠിതോ, തം പധാനം കത്വാ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ഇതോതി സിനേരുതോ’’തി വത്വാ തഥാ പന ദിസാവവത്ഥാനം അനവട്ഠിതന്തി ‘‘തേസം നിസിന്നട്ഠാനതോ വാ’’തി വുത്തം. തേസന്തി ചതുന്നം മഹാരാജാനം. നിസിന്നട്ഠാനം ആടാനാടനഗരം. തത്ഥ ഹി നിസിന്നാ തേ ഇമം പരിത്തം ബന്ധിംസു. തേസം നിസിന്നട്ഠാനതോതി വാ സത്ഥു സന്തികേ തേസം നിസിന്നട്ഠാനതോ. ഉഭയഥാപി സൂരിയസ്സ ഉദയട്ഠാനാ പുരത്ഥിമാ ദിസാ നാമ ഹോതി. പുരിമപക്ഖംയേവേത്ഥ വണ്ണേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഇതോ സാ പുരിമാ ദിസാ’’തി. സൂരിയോ, പന ചന്ദനക്ഖത്താദയോ ച സിനേരും ദക്ഖിണതോ, ചക്കവാളപബ്ബതഞ്ച വാമതോ കത്വാ പരിവത്തേന്തി. യത്ഥ ച നേസം ഉഗ്ഗമനം പഞ്ഞായതി, സാ പുരത്ഥിമാ ദിസാ. യത്ഥ ഓക്കമനം പഞ്ഞായതി, സാ പച്ഛിമാ ദിസാ. ദക്ഖിണപസ്സേ ഉത്തരാ ദിസാ, വാമപസ്സേ ദക്ഖിണാ ദിസാതി ചതുമഹാദീപവാസീനം പച്ചേകം സിനേരു ഉത്തരാദിസായമേവ, തസ്മാ അനവട്ഠിതാ ദിസാവവത്ഥാതി ആഹ ‘‘ഇതി നം ആചിക്ഖതി ജനോ’’തി. യം ദിസന്തി യം പുരത്ഥിമദിസം യസസ്സീതി മഹാപരിവാരോ. കോടിസതസഹസ്സപരിമാണാ ഹി ദേവതാ അഭിണ്ഹം പരിവാരേന്തി. ചന്ദനനാഗരുക്ഖാദീസു ഓസധിതിണവനപ്പതിസുഗന്ധാനം അബ്ബനതോ, തേഹി ദിത്തഭാവൂപഗമനതോ ‘‘ഗന്ധബ്ബാ’’തി ലദ്ധനാമാനം ചാതുമഹാരാജികദേവാനം അധിപതി ഭാവതോ. മേ സുതന്തി ഏത്ഥ മേതി നിപാതമത്തം. സുതന്തി വിസ്സുതന്തി അത്ഥോ. അയഞ്ഹേത്ഥ യോജനാ – തസ്സ ധതരട്ഠമഹാരാജസ്സ പുത്താപി ബഹവോ. കിത്തകാ? അസീതി, ദസ ഏകോ ച. ഏകനാമാ. കഥം? ഇന്ദനാമാ. ‘‘മഹപ്ഫലാ’’തി ച സുതം വിസ്സുതമേതം ലോകേതി.

ആദിച്ചോ ഗോതമഗോത്തോ, ഭഗവാപി ഗോതമഗോത്തോ, ആദിച്ചേന സമാനഗോത്തതായ ആദിച്ചോ ബന്ധു ഏതസ്സാതിപി ആദിച്ചബന്ധു, ആദിച്ചസ്സ വാ ബന്ധൂതി ആദിച്ചബന്ധു, തം ആദിച്ചബന്ധുനം.അനവജ്ജേനാതി അവജ്ജപടിപക്ഖേന ബ്രഹ്മവിഹാരേന. സമേക്ഖസി ഓധിസോ, അനോധിസോ ച ഫരണേന ഓലോകേസിആസയാനുസയചരിയാധിമുത്തിആദിവിഭാഗാവബോധവസേന. വത്വാ വന്ദന്തീതി ‘‘ലോകസ്സ അനുകമ്പകോ’’തി കിത്തേത്വാ വന്ദന്തി. സുതം നേതന്തി സുതം നനൂതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ നു-സദ്ദോ. അട്ഠകഥായം പന നോകാരോയന്തി അധിപ്പായേന അമ്ഹേഹീതി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏതന്തി ഏതം തഥാ പരികിത്തേത്വാ അമനുസ്സാനം ദേവതാനം വന്ദനം. വദന്തി ധതരട്ഠമഹാരാജസ്സ പുത്താ.

൨൭൯. യേന പേതാ പവുച്ചന്തീതി ഏത്ഥ വചനസേസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന യഥാരുതവസേനേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേന ദിസാഭാഗേന നീഹരീയന്തൂതി വുച്ചന്തീ’’തി ആഹ. ഡയ്ഹന്തു വാതി പേതേ സന്ധായ വദതി. ഛിജ്ജന്തു വാ ഹത്ഥപാദാദികേ പിസുണാ പിട്ഠിമംസികാ. ഹഞ്ഞന്തു പാണാതിപാതിനോതിആദികാ. പവുച്ചന്തീതി വാ സമുച്ചന്തി, ‘‘അലം തേസ’’ന്തി സമാചിനീയന്തീതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി വചനസേസേന വിനാ ഏവ അത്ഥോ സിദ്ധോ ഹോതി. രഹസ്സങ്ഗന്തി ബീജം സന്ധായ വദതി.

൨൮൦. യസ്മിം ദിസാഭാഗേ സൂരിയോ അത്ഥം ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ ‘‘യതോ ഠാനതോ ഉദേതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൨൮൧. യേന ദിസാഭാഗേന ഉത്തരകുരു രമ്മോ അവട്ഠിതോ, ഇതോ സാ ഉത്തരാ ദിസാതി യോജനാ. മഹാനേരൂതി മഹന്തോ, മഹനീയോ ച നേരുസങ്ഖാതോ പബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘മഹാസിനേരു പബ്ബതരാജാ’’തി. രജതമയം. തഥാ ഹി തസ്സ പഭായ അജ്ഝോത്ഥതം തസ്സം ദിസായം സമുദ്ദോദകം ഖീരം വിയ പഞ്ഞായതി. മണിമയന്തി ഇന്ദനീലമയം. തഥാ ഹി ദക്ഖിണദിസായ സമുദ്ദോദകം യേഭുയ്യേന നീലവണ്ണം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, തഥാ ആകാസം. മനുസ്സാ ജായന്തി. കഥം ജായന്തി? അമമാ അപരിഗ്ഗഹാതി യോജനാ. മമത്തവിരഹിതാതി ‘‘ഇദം മമ ഇദം മമാ’’തി മമങ്കാരവിരഹിതാതി അധിപ്പായോ. യദി തേസം ‘‘അയം മയ്ഹം ഭരിയാ’’തി പരിഗ്ഗഹോ നത്ഥി, ‘‘അയം മേ മാതാ, അയം ഭഗിനീ’’തി ഏവരൂപാ ഇധ വിയ മരിയാദാപി ന സിയാ മാതുആദിഭാവസ്സ അജാനനതോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘മാതരം വാ’’തിആദി. ഛന്ദരാഗോ നുപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘ധമ്മതാസിദ്ധസ്സ സീലസ്സ ആനുഭാവേന പുത്തേ ദിട്ഠമത്തേ ഏവ മാതു ഥനതോ ഥഞ്ഞം പഗ്ഘരതി, തേന സഞ്ഞാണേന നേസം മാതരി പുത്തസ്സ മാതുസഞ്ഞാ, മാതു ച പുത്തേ പുത്തസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ’’തി കേചി.

നങ്ഗലാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നങ്ഗലാനിപീ’’തി. അകട്ഠേതി അകസിതേ അകതകസികമ്മേ.

തണ്ഡുലാവ തസ്സ ഫലന്തി സത്താനം പുഞ്ഞാനുഭാവഹേതുകാ ഥുസാദിഅഭാവേന തണ്ഡുലാ ഏവ തസ്സ സാലിസ്സ ഫലം. തുണ്ഡികിരന്തി പചനഭാജനസ്സ നാമന്തി വുത്തം ‘‘ഉക്ഖലിയ’’ന്തി. ആകിരിത്വാതി തണ്ഡുലാനി പക്ഖിപിത്വാ. നിദ്ധൂമങ്ഗാരേനാതി ധൂമങ്ഗാരരഹിതേന കേവലേന അഗ്ഗിനാ. ജോതികപാസാണതോ അഗ്ഗിമ്ഹി ഉട്ഠഹന്തേ കുതോ ധൂമങ്ഗാരാനം സമ്ഭവോ. ഭോജനന്തി ഓദനമേവാധിപ്പേതന്തി ‘‘ഭോജനമേവാ’’തി അവധാരണം കത്വാ തേന നിവത്തേതബ്ബം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഞ്ഞോ സൂപോ വാ ബ്യഞ്ജനം വാ ന ഹോതീ’’തി ആഹ. യദി ഏവം രസവിസേസയുത്തോ തേസം ആഹാരോ ന ഹോതീതി? നോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭുഞ്ജന്താനം…പേ… രസോ ഹോതീ’’തി ആഹ. മച്ഛരിയചിത്തം നാമ ന ഹോതീതി ധമ്മതാസിദ്ധസ്സ സീലസ്സ ആനുഭാവേന. തഥാ ഹി തേ കത്ഥചിപി അമമാ പരിഗ്ഗഹാവ ഹുത്വാ വസന്തി.

അപിച തത്ഥ ഉത്തരകുരുകാനം പുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധോ അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ – തത്ഥ കിര തേസു തേസു പദേസേസു ഘനചിതപത്തസഞ്ഛന്നസാഖാപസാഖാ കൂടാഗാരൂപമാ മനോരമാ രുക്ഖാ തേസം മനുസ്സാനം നിവേസനകിച്ചം സാധേന്തി, യത്ഥ സുഖം നിവസന്തി, അഞ്ഞേപി തത്ഥ രുക്ഖാ സുജാതാ സബ്ബദാപി പുപ്ഫിതഗ്ഗാ തിട്ഠന്തി, ജലാസയാപി വികസിതകമലകുവലയപുണ്ഡരീകസോഗന്ധികാദിപുപ്ഫസഞ്ഛന്നാ സബ്ബകാലം പരമസുഗന്ധം സമന്തതോ പവായന്താ തിട്ഠന്തി. സരീരമ്പി തേസം അതിദീഘതാദിദോസരഹിതം ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നം ജരായ അനഭിഭൂതത്താ വലിപലിതാദിദോസരഹിതം യാവതായുകം അപരിക്ഖീണജവബലപരക്കമസോഭമേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. അനുട്ഠാനഫലൂപജീവിതായ ന ച നേസം കസിവാണിജ്ജാദിവസേന, ആഹാരപരിയേട്ഠിവസേന ദുക്ഖം അത്ഥി, തതോ ഏവ ന ദാസദാസികമ്മകരാദിപരിഗ്ഗഹോ അത്ഥി, ന ച തത്ഥ സീതുണ്ഹഡംസമകസവാതാതപസരീസപവാളാദിപരിസ്സയോ അത്ഥി. യഥാ നാമേത്ഥ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ പച്ചൂസവേലായം സമസീതുണ്ഹഉതു ഹോതി, ഏവമേവ സബ്ബകാലം സമസീതുണ്ഹോവ ഉതു ഹോതി, ന ച തേസം കോചി ഉപഘാതോ, വിഹേസാ വാ ഉപ്പജ്ജതി. അകട്ഠപാകിമമേവ സാലിം അകണം അഥുസം സുഗന്ധം തണ്ഡുലഫലം പരിഭുഞ്ജന്താനം നേസം കുട്ഠം, ഗണ്ഡോ, കിലാസോ, സോസോ, കാസോ, സാസോ, അപമാരോ, ജരോതി ഏവമാദികോ ന കോചി രോഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ന തേ ഖുജ്ജാ വാ വാമനകാ വാ കാണാ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജാ വാ പക്ഖഹതാ വാ വികലങ്ഗാ വാ വികലിന്ദ്രിയാ വാ ഹോന്തി. ഇത്ഥിയോപി തത്ഥ നാതിദീഘാ നാതിരസ്സാ നാതികിസാ നാതിഥൂലാ നാതികാളാ നാച്ചോദാതാ സോഭഗ്ഗപ്പത്തരൂപാ ഹോന്തി. തഥാ ഹി ദീഘങ്ഗുലീ തമ്ബനഖീ ലമ്ബത്ഥനാ തനുമജ്ഝാ പുണ്ണചന്ദമുഖീ വിസാലക്ഖീ മുദുഗത്താ സംഹിതൂരൂ ഓദാതദന്താ ഗമ്ഭീരനാഭീ തനുജങ്ഘാ ദീഘനീലവേല്ലിതകേസീ പുഥുലസുസോണീ നാതിലോമാനാലോമാ സുഭഗാ ഉതുസുഖസമ്ഫസ്സാ സണ്ഹാ സഖിലസമ്ഭാസാ നാനാഭരണവിഭൂസിതാ വിചരന്തി. സബ്ബദാ ഹി സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോന്തി. പുരിസാ ച പഞ്ചവീസതിവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ, ന പുത്തദാരേസു രജ്ജന്തി. അയം തത്ഥ ധമ്മതാ.

സത്താഹികമേവ ച തത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസാ കാമരതിയാ വിഹരന്തി, തതോ വീതരാഗാ യഥാസകം ഗച്ഛന്തി. ന തത്ഥ ഇധ വിയ ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം, ഗബ്ഭപരിഹരണമൂലകം, വിജായനമൂലകം വാ ദുക്ഖം ഹോതി. രത്തകഞ്ചുകതോ കഞ്ചനപടിമാ വിയ ദാരകാ മാതുകുച്ഛിതോ അമക്ഖിതാ ഏവ സേമ്ഹാദിനാ സുഖേനേവ നിക്ഖമന്തി, അയം തത്ഥ ധമ്മതാ.

മാതാ പന പുത്തം വാ ധീതരം വാ വിജായിത്വാ തേസം വിചരണപ്പദേസേ ഠപേത്വാ അനപേക്ഖാ യഥാരുചി ഗച്ഛതി. തേസം തത്ഥ സയിതാനം യേ പസ്സന്തി പുരിസാ, ഇത്ഥിയോ വാ, തേ അത്തനോ അങ്ഗുലിയോ ഉപനാമേന്തി, തേസം കമ്മബലേന തതോ ഖീരം പവത്തതി, തേന ദാരകാ യാപേന്തി. ഏവം പന വഡ്ഢന്താ കതിപയദിവസേഹേവ ലദ്ധബലാ ഹുത്വാ ദാരികാ ഇത്ഥിയോ ഉപഗച്ഛന്തി, ദാരകാ പുരിസേ. കപ്പരുക്ഖതോ ഏവ ച തേസം തത്ഥ തത്ഥ വത്ഥാഭരണാനി നിപ്പജ്ജന്തി. നാനാവിരാഗവണ്ണവിചിത്താനി ഹി സുഖുമാനി മുദുസുഖസമ്ഫസ്സാനി വത്ഥാനി തത്ഥ തത്ഥ കപ്പരുക്ഖേസു ഓലമ്ബന്താനി ഇട്ഠന്തി. നാനാവിധരംസിജാലസമുജ്ജലവിവിധവണ്ണരതനവിനദ്ധാനി അനേകവിധമാലാകമ്മലതാകമ്മഭിത്തികമ്മവിചിത്താനി സീസൂപഗഗീവൂപഗഹത്ഥൂപഗകടൂപഗപാദൂപഗാനി സോവണ്ണമയാനി ആഭരണാനി ച കപ്പരുക്ഖതോ ഓലമ്ബന്തി. തഥാ വീണാമുദിങ്ഗപണവസമ്മതാളസങ്ഖവംസവേതാളപരിവാനിവല്ലകീപഭുതികാ തൂരിയഭണ്ഡാപി തതോ തതോ ഓലമ്ബന്തി. തത്ഥ ച ബഹൂ ഫലരുക്ഖാ കുമ്ഭമത്താനി ഫലാനി ഫലന്തി മധുരരസാനി, യാനി പരിഭുഞ്ജിത്വാ തേ സത്താഹമ്പി ഖുപ്പിപാസാഹി ന ബാധീയന്തി. നജ്ജോപി തത്ഥ സുവിസുദ്ധജലാ സുപതിത്ഥാ രമണീയാ അകദ്ദമാ വാലുകതലാ നാതിസീതാ നാച്ചുണ്ഹാ സുരഭിഗന്ധീഹി ജലജപുപ്ഫേഹി സഞ്ഛന്നാ സബ്ബകാലം സുരഭിം വായന്തിയോ സന്ദന്തി. ന തത്ഥ കണ്ടകതിണകക്ഖളഗച്ഛലതാ ഹോന്തി, അകണ്ടകാ പുപ്ഫഫലസമ്പന്നാ ഏവ ഹോന്തി. ചന്ദനനാഗരുക്ഖാ സയമേവ രസം പഗ്ഘരന്തി. ന്ഹായിതുകാമാ ച നദീതിത്ഥേ ഏകജ്ഝം വത്ഥാഭരണാനി ഠപേത്വാ നദിം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ ഉത്തിണ്ണുത്തിണ്ണാ ഉപരിട്ഠിമം വത്ഥാഭരണം ഗണ്ഹന്തി, ന തേസം ഏവം ഹോതി ‘‘ഇദം മമ, ഇദം പരസ്സാ’’തി, തതോ ഏവ ന തേസം കോചി വിഗ്ഗഹോ വാ വിവാദോ വാ. സത്താഹികാ ഏവ ച നേസം കാമരതികീളാ ഹോതി, തതോ വീതരാഗാ വിയ വിചരന്തി. യത്ഥ ച രുക്ഖേ സയിതുകാമാ ഹോന്തി, തത്ഥേവ സയനം ഉപലഭന്തി. മതേ ച സത്തേ ദിസ്വാ ന രോദന്തി, ന സോചന്തി, തഞ്ച മണ്ഡയിത്വാ നിക്ഖിപന്തി. താവദേവ ച നേസം തഥാരൂപാ സകുണാ ഉപഗന്ത്വാ മതം ദീപന്തരം നേന്തി. തസ്മാ സുസാനം വാ അസുചിട്ഠാനം വാ തത്ഥ നത്ഥി. ന ച തതോ മതാ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ പേത്തിവിസയം വാ ഉപപജ്ജന്തി. ‘‘ധമ്മതാസിദ്ധസ്സ പഞ്ചസീലസ്സ ആനുഭാവേന തേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി വദന്തി. വസ്സസഹസ്സമേവ ച നേസം സബ്ബകാലം ആയുപ്പമാണം. സബ്ബമേതം തേസം പഞ്ചസീലം വിയ ധമ്മതാസിദ്ധം ഏവാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്മിം ഉത്തരകുരുദീപേ.

ഏകഖുരം കത്വാതി അനേകസഫമ്പി ഏകസഫം വിയ കത്വാ, അസ്സം വിയ കത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഗാവി’’ന്തി വത്വാ പുന ‘‘പസു’’ന്തി വുത്തത്താ ഗാവിതോ ഇതരോ സബ്ബോ ചതുപ്പദോ ഇധ ‘‘പസൂ’’തി അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാവി’’ന്തി.

തസ്സാതി ഗബ്ഭിനിത്ഥിയാ. പിട്ഠി ഓനമിതും സഹതീതി കുച്ഛിയാ ഗരുഭാരതായ തേസം ആരുള്ഹകാലേ പിട്ഠി ഓനമതി, തേസം നിസജ്ജം സഹതി പല്ലങ്കേ നിസിന്നാ വിയ ഹോന്തി. സമ്മാദിട്ഠികേതി കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠികേ. ഏത്ഥാതി ജമ്ബുദീപേ. ഏത്ഥ ഹി ജനപദവോഹാരോ, ന ഉത്തരകുരുമ്ഹി. തഥാ ഹി ‘‘പച്ചന്തിമമിലക്ഖുവാസികേ’’തി ച വുത്തം.

തസ്സ രഞ്ഞോതി വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ. ഇതി സോ അത്താനമേവ പരം വിയ കത്വാ വദതി. ഏസേവ നയോ പരതോപി. ബഹുവിധം നാനാരതനവിചിത്തം നാനാസണ്ഠാനം രഥാദി ദിബ്ബയാനം ഉപട്ഠിതമേവ ഹോതി സുദന്തവാഹനയുത്തം, ന നേസം യാനാനം ഉപട്ഠാപനേ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജിതബ്ബം അത്ഥി. ഏതാനീതി ഹത്ഥിയാനാദീനി. നേസന്തി വേസ്സവണപരിചാരികാനം. കപ്പിതാനി ഹുത്വാ ഉട്ഠിതാനി ആരുഹിതും ഉപകപ്പനയാനാനി. നിപന്നാപി നിസിന്നാപി വിചരന്തി ചന്ദിമസൂരിയാ വിയ യഥാസകം വിമാനേസു.

നഗരാ അഹൂതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നഗരാനി ഭവിംസൂതി അത്ഥോ’’തി. ആടാനാടാ നാമാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമം നഗരം ആസി.

തസ്മിം ഠത്വാതി തസ്മിം പദേസേ പരകുസിടനാടാനാമകേ നഗരേ ഠത്വാ. തതോ ഉജും ഉത്തരദിസായം. ഏതസ്സാതി കസിവന്തനഗരസ്സ. അപരഭാഗേ അപരകോട്ഠാസേ, പരതോ ഇച്ചേവ അത്ഥോ.

കുവേരോതി തസ്സ പുരിമജാതിസമുദാഗതം നാമന്തി തേനേവ പസങ്ഗേന യേനായം സമ്പത്തി അധിഗതാ, തദസ്സ പുബ്ബകമ്മം ആചിക്ഖിതും ‘‘അയം കിരാ’’തിആദി വുത്തം. ഉച്ഛുവപ്പന്തി ഉച്ഛുസസ്സം. അവസേസസാലാഹീതി അവസേസയന്തസാലാഹി, നിസ്സക്കവചനഞ്ചേതം. തത്ഥേവാതി പുഞ്ഞത്ഥം ദിന്നസാലായമേവ.

പടിഏസന്തോതി പതി പതി അത്ഥേ ഏസന്തോ വീമംസന്തോ. ന കേവലം തേ വീമംസന്തി ഏവ, അഥ ഖോ തമത്ഥം പതിട്ഠാപേന്തീതി ആഹ ‘‘വിസും വിസും അത്ഥേ ഉപപരിക്ഖമാനാ അനുസാസമാനാ’’തി. യക്ഖരട്ഠികാതി യക്ഖരട്ഠാധിപതിനോ. യക്ഖാ ച വേസ്സവണസ്സ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരേ നിയുത്താ ചാതി യക്ഖദോവാരികാ, തേസം യക്ഖദോവാരികാനം.

യസ്മാ ധരണീപോരക്ഖണിതോ പുരാണോദകം ഭസ്സയന്തം ഹേട്ഠാ വുട്ഠി ഹുത്വാ നിക്ഖമതി, തസ്മാ തം തതോ ഗഹേത്വാ മേഘേഹി പവുട്ഠം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘യതോ പോക്ഖരണിതോ ഉദകം ഗഹേത്വാ മേഘാ പവസ്സന്തീ’’തി. യതോതി യതോ ധരണീപോക്ഖരണിതോ. സഭാതി യക്ഖാനം ഉപട്ഠാനസഭാ.

തസ്മിം ഠാനേതി തസ്സാ പോക്ഖരണിയാ തീരേ യക്ഖാനം വസനവനേ. സദാ ഫലിതാതി നിച്ചകാലം സഞ്ജാതഫലാ. നിച്ചപുപ്ഫിതാതി നിച്ചം സഞ്ജാതപുപ്ഫാ. നാനാദിജഗണായുതാതി നാനാവിധേഹി ദിജഗണേഹി യുത്താ. തേഹി പന സകുണസങ്ഘേഹി ഇതോ ചിതോ ച സമ്പതന്തേഹി പരിബ്ഭമന്തേഹി യസ്മാ സാ പോക്ഖരണീ ആകുലാ വിയ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘വിവിധപക്ഖിസങ്ഘസമാകുലാ’’തി. കോഞ്ചസകുണേഹീതി സാരസസകുന്തേഹി.

‘‘ഏവം വിരവന്താന’’ന്തി ഇമിനാ തഥാ വസ്സിതവസേന ‘‘ജീവഞ്ജീവകാ’’തി അയം തേസം സമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. ഉട്ഠവചിത്തകാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം വസ്സമാനാ’’തി. പോക്ഖരസാതകാതി പോക്ഖരസണ്ഠാനതായ ‘‘പോക്ഖരസാതകാ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമാ.

സബ്ബകാലം സോഭതീതി സബ്ബഉതൂസു സോഭതി, ന തസ്സാ ഹേമന്താദിവസേന സോഭാവിരതോ അത്ഥി. ഏവംഭൂതാ ച നിച്ചം പുപ്ഫിതജലജഥലജപുപ്ഫതായ, ഫലഭാരഭരിതരുക്ഖപരിവാരിതതായ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസലിലതായ ച നിരന്തരം സോഭതി.

൨൮൨. പരികമ്മന്തി പുബ്ബുപചാരം. പരിസോധേത്വാതി ഏകക്ഖരസ്സാപി അവിരാധനവസേന ആചരിയസന്തികേ സബ്ബം സോധേത്വാ. സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതാതി പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനായ പോരിയാ വാചായ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗളായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനീയാ സമ്മദേവ ഉഗ്ഗഹിതാ. തഥാ ഹി ‘‘അത്ഥഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച പരിസോധേത്വാ’’തി വുത്തം. അത്ഥം ജാനതോ ഏവ ഹി ബ്യഞ്ജനം പരിസുജ്ഝതി, നോ അജാനതോ. പദബ്യഞ്ജനാനീതി പദഞ്ചേവ ബ്യഞ്ജനഞ്ച അഹാപേത്വാ. ഏവഞ്ഹി പരിപുണ്ണാ നാമ ഹോതീതി. വിസംവാദേത്വാതി അഞ്ഞഥാ കത്വാ. തേജവന്തം ന ഹോതി വിരജ്ഝനതോ ചേവ വിമ്ഹയത്ഥഭാവതോ ച. സബ്ബസോതി അനവസേസതോ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനതോ. തേജവന്തം ഹോതീതി സഭാവനിരുത്തിം അവിരാധേത്വാ സുപ്പവത്തിഭാവേന സാധനതോ. ഏവം പയോഗവിപത്തിം പഹായ പയോഗസമ്പത്തിയാ സതി പരിത്തസ്സ അത്ഥസാധകതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അജ്ഝാസയവിപത്തിം പഹായ അജ്ഝാസയസമ്പത്തിയാ അത്ഥസാധകതം ദസ്സേതും ‘‘ലാഭഹേതൂ’’തിആദി വുത്തം. ഇദം പരിത്തഭണനം സത്താനം അനത്ഥപടിബാഹനഹേതൂതി തസ്സ ഞാണകരുണാപുബ്ബകതാ നിസ്സരണപക്ഖോ. മേത്തം പുരേചാരികം കത്വാതി മേത്താമനസികാരേന സത്തേസു ഹിതഫരണം പുരക്ഖത്വാ.

‘‘വത്ഥും വാ’’തിആദി പുബ്ബേ ചതുപരിസമജ്ഝേ കതായ സാധനായ ഭഗവതോ പവേദനം. ഘരവത്ഥുന്തി വസനഗേഹം. നിബദ്ധവാസന്തി പരഗേഹേപി നേവാസികഭാവേന വാസം ന ലഭേയ്യ, യം പന മഹാരാജാനം, യക്ഖസേനാപതീനഞ്ച അജാനന്താനംയേവ കദാചി വസിത്വാ ഗമനം, തം അപ്പമാണന്തി അധിപ്പായോ. സമിതിന്തി യക്ഖാദിസമാഗമം. കാമം പാളിയം ‘‘ന മേ സോ’’തി ആഗതം, ഇതരേസമ്പി പന മഹാരാജാനമത്തനാ ഏകജ്ഝാസയതായ തേസമ്പി അജ്ഝാസയം ഹദയേ ഠപേത്വാ വേസ്സവണോ തഥാ അവോച. കഞ്ഞം അനു അനു വഹിതും അയുത്തോ അനാവയ്ഹോ, സബ്ബകാലം കഞ്ഞം ലദ്ധും അയുത്തോതി അത്ഥോ, തം അനാവയ്ഹം. തേനാഹ ‘‘ന ആവാഹയുത്ത’’ന്തി. ന വിവയ്ഹന്തി അവിവയ്ഹം, കഞ്ഞം ഗഹേതുമയുത്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന വിവാഹയുത്ത’’ന്തി. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. അത്താ വിസയഭൂതോ ഏതാസം അത്ഥീതി അത്താ, പരിഭാസാ, താഹി. പരിയത്തം കത്വാ വചനേന പരിപുണ്ണാഹി. യഥാ യക്ഖാ അക്കോസിതബ്ബാ, ഏവം പവത്താ അക്കോസാ യക്ഖഅക്കോസാ നാമ, തേഹി. തേ പന ‘‘കളാരക്ഖി കളാരദന്താ കാളവണ്ണാ’’തി ഏവം ആദയോ.

വിരുദ്ധാതി വിരുജ്ഝനകാ പരേഹി വിരോധിനോ. രഭസാതി സാരമ്ഭകാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘കരണുത്തരിയാ’’തി. രഭസാതി വാ സാഹസികാ. സാമിനോ മനസോ അസ്സവാതി മനസ്സാ, കിങ്കരാ. യേ ഹി ‘‘കിം കരോമി ഭദ്ദന്തേ’’തി സാമികസ്സ വസേ വത്തന്തി, തേ ഏവം വുച്ചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘യക്ഖസേനാപതീനം യേ മനസ്സാ, തേസ’’ന്തി. ആണായ അവരോധിതുപചാരാ അവരുദ്ധാ, തേ പന ആണാവതോ പച്ചത്ഥികാ നാമ ഹോന്തീതി ‘‘പച്ചാമിത്താ വേരിനോ’’തി വുത്തം. ഉജ്ഝാപേതബ്ബന്തി ഹേട്ഠാ കത്വാ ചിന്താപേതബ്ബം, തം പന ഉജ്ഝാപനം തേസം നീചകിരിയായ ജാനാപനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ജാനാപേതബ്ബാ’’തി.

പരിത്തപരികമ്മകഥാവണ്ണനാ

പരിത്തസ്സ പരികമ്മം കഥേതബ്ബന്തി ആടാനാടിയപരിത്തസ്സ പരികമ്മം പുബ്ബുപചാരട്ഠാനിയം മേത്തസുത്താദി കഥേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി തം ലദ്ധാസേവനം ഹുത്വാ തേജവന്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പഠമമേവ ഹീ’’തിആദി. പിട്ഠം വാ മംസം വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന മച്ഛഘതസൂപാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഓതാരം ലഭന്തി അത്തനാ പിയായിതബ്ബആഹാരവസേന പിയായിതബ്ബട്ഠാനവസേന ച. ‘‘പരിത്ത…പേ… നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാവ പരിത്തകാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിസുദ്ധിപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ദസ്സേതി.

‘‘പരിത്തകാരകോ…പേ… സമ്പരിവാരിതേനാ’’തി ഇദം പരിത്തകരണേ ബാഹിരരക്ഖാസംവിധാനം. ‘‘മേത്തചിത്തം …പേ… കാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം അബ്ഭന്തരരക്ഖാ ഉഭയതോ രക്ഖാസംവിധാനം. ഏവഞ്ഹി അമനുസ്സാ പരിത്തകരണസ്സ അന്തരായം കാതും ന വിസഹന്തി. മങ്ഗലകഥാ വത്തബ്ബാ പുബ്ബുപചാരവസേന. സബ്ബസന്നിപാതോതി തസ്മിം വിഹാരേ, തസ്മിം വാ ഗാമഖേത്തേ സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം സന്നിപാതോ. ഘോസേതബ്ബോ,‘‘ചേതിയങ്ഗണേ സബ്ബേഹി സന്നിപതിതബ്ബ’’ന്തി. അനാഗന്തും നാമ ന ലബ്ഭതി അമനുസ്സേന ബുദ്ധാണാഭയേന, രാജാണാഭയേന ച. ഗഹിതകാപദേസേന അമനുസ്സോവ പുച്ഛിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അമനുസ്സഗ്ഗഹിതകോ ‘ത്വം കോ നാമാ’തി പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി. മാലാഗന്ധാദീസു പൂജനത്ഥം വിനിയുഞ്ജിയമാനേസു. പത്തീതി തുയ്ഹം പത്തിദാനം. പിണ്ഡപാതേ പത്തീതി പിണ്ഡപാതേ ദിയ്യമാനേ പത്തിദാനം. ദേവതാനന്തി യക്ഖസേനാപതീനം. പരിത്തം ഭണിതബ്ബന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘മേത്തചിത്തം പുരേചാരികം കത്വാ’’തി ച ‘‘മങ്ഗലകഥാ വത്തബ്ബാ’’തി ച ‘‘വിഹാരസ്സ ഉപവനേ’’തി ഏവമാദി ച സബ്ബം ഗിഹീനം പരിത്തകരണേ വുത്തം പരികമ്മം കാതബ്ബമേവ.

സരീരേ അധിമുച്ചതീതി സരീരം അനുപവിസിത്വാ വിയ ആവിസന്തോ യഥാ ഗഹിതകസ്സ വസേന ന വത്തതി, അത്തനോ ഏവ വസേന വത്തതി, ഏവം അധിമുച്ചതി അധിട്ഠഹിത്വാ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘ആവിസതീതി തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. ലഗ്ഗതീതി തത്ഥേവ ലഗ്ഗോ അല്ലീനോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ന അപേതീ’’തി. രോഗം വഡ്ഢേന്തോതി ധാതൂനം സമഭാവേന വത്തിതും അപ്പദാനവസേന ഉപ്പന്നം രോഗം വഡ്ഢേന്തോ. ധാതൂനം വിസമഭാവാപത്തിയാ ച ആഹാരസ്സ ച അരുച്ചനേന ഗഹിതകസ്സ സരീരേ ലോഹിതം സുസ്സതി, മംസം മിലായതി, തം പനസ്സ യക്ഖോ ധാതുക്ഖോഭനിമിത്തതായ കരോന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അപ്പമംസലോഹിതം കരോന്തോ’’തി.

൨൮൩. തേസം നാമാനി ഇന്ദാദിനാമഭാവേന വോഹരിതബ്ബതോ. തതോതി തതോ ആരോചനതോ പരം. തേതി യക്ഖസേനാപതയോ. ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിയോ, ഉപാസകഉപാസികായോ വിഹേഠേതും അവസരോ ന ഭവിസ്സതി സമ്മദേവ ആരക്ഖായ വിഹിതത്താതി.

ആടാനാടിയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.