നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ദീഘനികായേ

പാഥികവഗ്ഗടീകാ

൧. പാഥികസുത്തവണ്ണനാ

സുനക്ഖത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧. അപുബ്ബപദവണ്ണനാതി അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന ഹേട്ഠാ അഗ്ഗഹിതതായ അപുബ്ബസ്സ അഭിനവസ്സ പദസ്സ വണ്ണനാ അത്ഥവിഭാവനാ. ‘‘ഹിത്വാ പുനപ്പുനാഗതമത്ഥ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) ഹി വുത്തം. മല്ലേസൂതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഛായൂദകസമ്പന്നേ വനസണ്ഡേ വിഹരതീതി അനുപിയസാമന്താ കതസ്സ വിഹാരസ്സ അഭാവതോ. യദി ന താവ പവിട്ഠോ, കസ്മാ ‘‘പാവിസീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പവിസിസ്സാമീ’’തിആദി, തേന അവസ്സം ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഉപചാരാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘യഥാ കി’’ന്തിആദിമാഹ. ഏതന്തി ഏതം ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ’’തിആദികം ചിന്തനം അഹോസി. അതിവിയ പഗോ ഖോതി അതിവിയ പാതോവ. ഛന്നകോപീനതായ, പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജുപഗമേന ച ഛന്നപരിബ്ബാജകം, ന നഗ്ഗപരിബ്ബാജകം.

൨. യസ്മാ ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപ്പസുതതം, മഹാഭിനിക്ഖമനനിക്ഖന്തതം, അനഞ്ഞസാധാരണദുക്കരചരണം, വിവേകവാസം, ലോകസമ്ഭാവിതതം, ഓവാദാനുസാസനീഹി ലോകസ്സ ബഹുപകാരതം, പരപ്പവാദമദ്ദനം, മഹിദ്ധികതം, മഹാനുഭാവതന്തി ഏവമാദികം തംതംഅത്തപച്ചക്ഖഗുണവിസേസം നിസ്സായ യേഭുയ്യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാപി ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ആദരഗാരവബഹുമാനം ദസ്സേന്തിയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭഗവന്തം ദിസ്വാ മാനഥദ്ധതം അകത്വാ’’തിആദി. ലോകസമുദാചാരവസേനാതി ലോകോപചാരവസേന. ചിരസ്സന്തി ചിരകാലേന. ആദീനി വദന്തി ഉപചാരവസേന. തസ്സാതി ഭഗ്ഗവഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ. ഗിഹിസഹായോതി ഗിഹികാലതോ പട്ഠായ സഹായോ. പച്ചക്ഖാതോതി യേനാകാരേന പച്ചക്ഖാനാ, തം ദസ്സേതും ‘‘പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദി വുത്തം.

൩. ഉദ്ദിസ്സാതി സത്ഥുകാരഭാവേന ഉദ്ദിസ്സാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവാ മേ’’തിആദിമാഹ. യദാ സുനക്ഖത്തസ്സ ‘‘ഭഗവന്തം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പന്നം, വാചാ ഭിന്നാ, തദാ ഏവസ്സ ഭഗവതാ സദ്ധിം കോചി സമ്ബന്ധോ നത്ഥി അസക്യപുത്തിയഭാവതോ സാസനതോ പരിബാഹിരത്താ. അയം താവേത്ഥ സാസനയുത്തി, സാ പനായം ഠപേത്വാ സാസനയുത്തികോവിദേ അഞ്ഞേസം ന സമ്മദേവ വിസയോതി ഭഗവാ സബ്ബസാധാരണവസേനസ്സ അത്തനാ സമ്ബന്ധാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അപി നൂ’’തി ആദിം വത്വാ സുനക്ഖത്തം ‘‘കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീ’’തി ആഹ. യസ്മാ മുഖാഗതോയം സമ്ബന്ധോ, ന പൂജാഗതാദികോ, യോ ച യാചകയാചിതബ്ബതാവസേന ഹോതി, തദുഭയഞ്ചേത്ഥ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ സുനക്ഖത്തം ‘‘കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീ’’തി അവോച, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യാചകോ വാ’’തിആദി വുത്തം. യാചിതകോ വാ യാചകം പച്ചാചിക്ഖേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ത്വം പന നേവ യാചകോ ‘‘അഹം ഭന്തേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’’തി ഏവം മമ സന്തികം അനുപഗതത്താ. ന യാചിതകോ ‘‘ഏഹി ത്വം സുനക്ഖത്ത മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹീ’’തി ഏവം മയാ അപത്ഥിതത്താ.

കോ സമാനോതി യാചകയാചിതകേസു കോ നാമ ഹോന്തോ. കന്തി യാചകയാചിതകേസു ഏവ കം നാമ ഹോന്തം മം പച്ചാചിക്ഖസി. തുച്ഛപുരിസാതി ഝാനമഗ്ഗാദിഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേസു കസ്സചിപി അഭാവാ രിത്തപുരിസാ. നനു ചായം സുനക്ഖത്തോ ലോകിയജ്ഝാനാനി, ഏകച്ചാഭിഞ്ഞഞ്ച ഉപ്പാദേസീതി? കിഞ്ചാപി ഉപ്പാദേസി, തതോ പന ഭഗവതി ആഘാതുപ്പാദനേന സഹേവ പരിഹീനോ അഹോസി. അപരാധോ നാമ സുപ്പടിപത്തിയാ വിരജ്ഝനഹേതുഭൂതോ കിലേസുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘യത്തകോ തേ അപരാധോ, തത്തകോ ദോസോ’’തി. യാവഞ്ചാതി അവധിപരിച്ഛേദഭാവദസ്സനം ‘‘യാവഞ്ച തേന ഭഗവതാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩) വിയ. തേതി തയാ. ഇദന്തി നിപാതമത്തം. അപരദ്ധന്തി അപരജ്ഝിതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘പച്ചാചിക്ഖാമിദാനാഹം ഭന്തേ ഭഗവന്ത’’ന്തിആദീനി വദന്തേന തുച്ഛപുരിസ തയാ യാവഞ്ചിദം അപരദ്ധം, ന തസ്സ അപരാധസ്സ പമാണം അത്ഥീതി.

൪. മനുസ്സധമ്മാതി ഭാവനാനുയോഗേന വിനാ മനുസ്സേഹി അനുട്ഠാതബ്ബധമ്മാ. സോ ഹി മനുസ്സാനം ചിത്താധിട്ഠാനമത്തേന ഇജ്ഝനതോ തേസം സമ്ഭാവിതധമ്മോ വിയ ഠിതോ തഥാ വുത്തോ, മനുസ്സഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ തേസു ബഹുലം പവത്തനതോ. ഇദ്ധിഭൂതം പാടിഹാരിയം, ന ആദേസനാനുസാസനീപാടിഹാരിയന്തി അധിപ്പായോ. കതേതി പവത്തിതേ. നിയ്യാതീതി നിഗ്ഗച്ഛതി, വട്ടദുക്ഖതോ നിഗ്ഗമനവസേന പവത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേ ഹി നിഗ്ഗച്ഛന്തേ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ ‘‘നിഗ്ഗച്ഛതീ’’തി വുച്ചതി, അട്ഠകഥായം പന നി-സദ്ദോ ഉപസഗ്ഗമത്തം, യാതി ഇച്ചേവ അത്ഥോതി ദസ്സേതും ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ വുത്തോ. തത്രാതി പധാനഭാവേന വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഭുമ്മവസേന പടിനിദ്ദേസോതി തസ്മിം ധമ്മേ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ നിയ്യന്തേതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മിം…പേ… സംവത്തമാനേ’’തി.

൫. അഗ്ഗന്തി ഞായതീതി അഗ്ഗഞ്ഞം. ലോകപഞ്ഞത്തിന്തി ലോകസ്സ പഞ്ഞാപനം. ലോകസ്സ അഗ്ഗന്തി ലോകുപ്പത്തിസമയേ ‘‘ഇദം നാമ ലോകസ്സ അഗ്ഗ’’ന്തി ഏവം ജാനിതബ്ബം ബുജ്ഝിതബ്ബം. അഗ്ഗമരിയാദന്തി ആദിമരിയാദം.

൬. ഏത്തകം വിപ്പലപിത്വാതി ‘‘ന ദാനാഹം ഭന്തേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’’തി, ‘‘ന ഹി പന മേ ഭന്തേ ഭഗവാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോതീ’’തി, ‘‘ന ഹി പന മേ ഭന്തേ ഭഗവാ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേതീ’’തി ച ഏത്തകം വിപ്പലപിത്വാ. ഇദം കിര സോ ഭഗവാ സത്ഥുകിച്ചം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, അഗ്ഗഞ്ഞപഞ്ഞാപനഞ്ച കാതും ന സക്കോതീതി പകാസേന്തോ കഥേസി. തേനാഹ ‘‘സുനക്ഖത്തോ കിരാ’’തിആദി. ഉത്തരവചനവസേന പതിട്ഠാഭാവതോ അപ്പതിട്ഠോ. തതോ ഏവ നിരവോ നിസ്സദ്ദോ.

ആദീനവദസ്സനത്ഥന്തി ദിട്ഠധമ്മികസ്സ ആദീനവസ്സ ദസ്സനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘സയമേവ ഗരഹം പാപുണിസ്സസീ’’തി. സമ്പരായികാ പന ആദീനവാ അനേകവിധാ, തേ ദസ്സേന്തോ സുനക്ഖത്തോ ന സദ്ദഹേയ്യാതി ദിട്ഠധമ്മികസ്സേവ ഗഹണം. അനേകകാരണേനാതി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൫൭, ൨൫൫) അനേകവിധേന വണ്ണകാരണേന. ഏവം മേ അവണ്ണോ ന ഭവിസ്സതീതി അജ്ഝാസയേന അത്തനോ ബാലതായ വണ്ണാരഹാനം അവണ്ണം കഥേത്വാ. ഏവം ഭഗവാ മക്ഖിഭാവേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പുന തസ്സ കഥനേ കാരണം വിഭാവേതും ‘‘ഇതി ഖോ തേ’’തിആദിമാഹാതി തം ദസ്സേതും ‘‘തതോ’’തിആദി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി സുനക്ഖത്തസ്സ അപ്പകോപി വചനോകാസോ ന ഭവിസ്സതീതി. അപക്കമീതി അത്തനാ യഥാഠിതാ വുട്ഠായ അപസക്കി. അപക്കന്തോ സാസനതോ ഭട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ചുതോ’’തി. ഏവമേവാതി അപക്കമന്തോ ച ന യഥാ തഥാ അപക്കമി, യഥാ പന കായസ്സ ഭേദാ അപായേ നിബ്ബത്തേയ്യ, ഏവമേവ അപക്കമി.

കോരഖത്തിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൭. ദ്വീഹി പദേഹീതി ദ്വീഹി വാക്യേഹി ആരദ്ധം ബ്യതിരേകവസേന തദുഭയത്ഥനിദ്ദേസവസേന ഉപരിദേസനായ പവത്തത്താ. അനുസന്ധിദസ്സനവസേനാതി യഥാനുസന്ധിസങ്ഖാതഅനുസന്ധിദസ്സനവസേന.

ഏകം സമയന്തി ച ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം സമയേ’’തി ച. ഥൂലൂ നാമ ജനപദോതി ജനപദീനം രാജകുമാരാനം വസേന തഥാലദ്ധനാമോ. കുക്കുരവതം സമാദാനവസേന ഏതസ്മിം അത്ഥീതി കുക്കുരവതികോതി ആഹ ‘‘സമാദിന്നകുക്കുരവതോ’’തി. അഞ്ഞമ്പീതി ‘‘ചതുക്കോണ്ഡികസ്സേവ വിചരണം, തഥാ കത്വാവ ഖാദനം, ഭുഞ്ജനം, വാമപാദം ഉദ്ധരിത്വാ മുത്തസ്സ വിസ്സജ്ജന’’ന്തി ഏവമാദികം അഞ്ഞമ്പി സുനഖേഹി കാതബ്ബകിരിയം. ചതൂഹി സരീരാവയവേഹി കുണ്ഡനം ഗമനം ചതുക്കോണ്ഡോ, സോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചതുക്കോണ്ഡികോ. സോ പന യസ്മാ ചതൂഹി സരീരാവയവേഹി സങ്ഘട്ടിതഗമനോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചതുസങ്ഘട്ടിതോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വേ ജണ്ണൂനീ’’തിആദി. ഭക്ഖസന്തി വാ ഭക്ഖിതബ്ബം, അസിതബ്ബഞ്ച. തേനേവാഹ ‘‘യം കിഞ്ചി ഖാദനീയം ഭോജനീയ’’ന്തി. കാമം ഖാദനഞ്ച നാമ മുഖേന കാതബ്ബം, ഹത്ഥേന പന തത്ഥ ഉപനാമനം നിവാരേതും അവധാരണം കതന്തി ആഹ ‘‘ഹത്ഥേന അപരാമസിത്വാ’’തി, അഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. സുന്ദരരൂപോതി സുന്ദരഭാവോ. വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ ‘‘അഹോ വതാഹം ലാഭീ അസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ. ‘‘സമണേന നാമ ഏവരൂപേന ഭവിതബ്ബം അഹോ വതാഹം ഏദിസോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവം തസ്സ പത്ഥനാ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘ഏവം കിരാ’’തിആദി.

ഗരഹത്ഥേ അപി-കാരോ ‘‘അപി സിഞ്ചേ പലണ്ഡക’’ന്തിആദീസു വിയ. അരഹന്തേ ച ബുദ്ധേ, ബുദ്ധസാവകേ ‘‘അരഹന്തോ ഖീണാസവാ ന ഹോന്തീ’’തി ഏവം തസ്സ ദിട്ഠി ഉപ്പന്നാ. യഥാഹ മഹാസീഹനാദസുത്തേ ‘‘നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൬). സത്തമം ദിവസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. അലസകേനാതി അജീരണേന ആമരോഗേന.

അട്ഠിതചമത്തതായ പുരാണപണ്ണസദിസോ.ബീരണത്ഥമ്ബകന്തി ബീരണഗച്ഛാ.

മത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മത്തം, ഭോജനമത്തവന്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പമാണയുത്ത’’ന്തി. മന്താ മന്താതി മന്തായ മന്തായ.

൮. ഏകദ്വീഹികായ ഗണനായ. നിരാഹാരോവ അഹോസി ഭഗവതോ വചനം അഞ്ഞഥാ കാതുകാമോ, തഥാഭൂതോപി സത്തമേ ദിവസേ ഉപട്ഠാകേന ഉപനീതം ഭക്ഖസം ദിസ്വാ ‘‘ധീ’’തി ഉപട്ഠാപേതും അസക്കോന്തോ ഭോജനതണ്ഹായ ആകഡ്ഢിയമാനഹദയോ തം കുച്ഛിപൂരം ഭുഞ്ജിത്വാ ഭഗവതാ വുത്തനിയാമേനേവ കാലമകാസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥസ്സാ’’തിആദി. സചേപി…പേ… ചിന്തേയ്യാതി യദി ഏസോ അചേലോ ‘‘ധീ’’തി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ‘‘അജ്ജപി അഹം ന ഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേയ്യ, തഥാചിന്തനേ സതിപി ദേവതാവിഗ്ഗഹേന തം ദിവസം…പേ… കരേയ്യ. കസ്മാ? അദ്വേജ്ഝവചനാ ഹി തഥാഗതാ, ന തേസം വചനം വിതഥം ഹോതി.

ഗതഗതട്ഠാനം അങ്ഗണമേവ ഹോതീതി തേഹി തം കഡ്ഢിത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി ഗതഗതപ്പദേസോ ഉത്തരകസാമന്താ വിവടങ്ഗണമേവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. തേതി തിത്ഥിയാ. സുസാനംയേവ ഗന്ത്വാതി ‘‘ബീരണത്ഥമ്ബകം അതിക്കമിസ്സാമാ’’തി ഗച്ഛന്താപി അനേകവാരം തം അനുസംയായിത്വാ പുനപി തംയേവ സുസാനം ഉപഗന്ത്വാ.

൯. ഇദന്തി ഇദം മതസരീരം. ‘‘തമേവ വാ സരീരം കഥാപേസീതി തം സരീരം അധിട്ഠഹിത്വാ ഠിതപേതേന കഥാപേസീ’’തി കേചി. കോരഖത്തിയം വാ അസുരയോനിതോ ആനേത്വാ കഥാപേതു അഞ്ഞം വാ പേതം, കോ ഏത്ഥ വിസേസോ. ‘‘അചിന്തേയ്യോ ഹി ബുദ്ധവിസയോ’’തി പന വചനതോ തദേവ സരീരം സുനക്ഖത്തേന പഹതമത്തം ബുദ്ധാനുഭാവേന ഉട്ഠായ തമത്ഥം ഞാപേസീതി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമോയേവ പന അത്ഥോ അട്ഠകഥാസു വിനിച്ഛിതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിബ്ബത്തട്ഠാനതോ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൦).

൧൦. വിപാകന്തി ഫലം, അത്ഥനിബ്ബത്തീതി അത്ഥോ.

സമാനേതബ്ബാനീതി സമ്മാ ആനേതബ്ബാനി, സരൂപതോ ആനേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. പാടിഹാരിയാനം പഠമാദിതാ ഭഗവതാ വുത്താനുപുബ്ബിയാ വേദിതബ്ബാ. കേചി പനേത്ഥ ‘‘പരചിത്തവിഭാവനം, ആയുപരിച്ഛേദവിഭാവനം, ബ്യാധിവിഭാവനം, ഗതിവിഭാവനം, സരീരനിക്ഖേപവിഭാവനം, സുനക്ഖത്തേന സദ്ധിം കഥാവിഭാവനഞ്ചാതി ഛ പാടിഹാരിയാനീ’’തി വദന്തി, തം യദി സുനക്ഖത്തസ്സ ചിത്തവിഭാവനം സന്ധായ വുത്തം, ഏവം സതി ‘‘സത്താ’’തി വത്തബ്ബം തസ്സ ഭാവിഅവണ്ണവിഭാവനായ സദ്ധിം. അഥ അചേലസ്സ മരണചിത്തവിഭാവനം, തം ‘‘സത്തമം ദിവസം കാലം കരിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ സങ്ഗഹിതന്തി വിസും ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

അചേലകളാരമട്ടകവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൧. നിക്ഖന്തദന്തമട്ടകോതി നിക്ഖന്തദന്തോ മട്ടകോ. സോ കിര അചേലകഭാവതോ പുബ്ബേ മട്ടകിതോ ഹുത്വാ വിചരി വിവരദന്തോ ച, തേന നം ‘‘കോരമട്ടകോ’’തി സഞ്ജാനന്തി. യം കിഞ്ചി തസ്സ ദേന്തോ ‘‘സാധുരൂപോ അയം സമണോ’’തി സമ്ഭാവേന്തോ അഗ്ഗം സേട്ഠംയേവ ദേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ലാഭഗ്ഗം പത്തോ, അഗ്ഗലാഭം പത്തോ’’തി. ബഹൂ അചേലകാ തം പരിവാരേത്വാ വിചരന്തി, ഗഹട്ഠാ ച തം ബഹൂ അഡ്ഢാ വിഭവസമ്പന്നാ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസന്തി. തേന വുത്തം ‘‘യസഗ്ഗം അഗ്ഗപരിവാരം പത്തോ’’തി. വതാനിയേവ പജ്ജിതബ്ബതോ പദാനി. അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ വതകോട്ഠാസാ വാ.സമത്താനീതി സമം അത്തനി ഗഹിതാനി. പുരത്ഥിമേനാതി ഏന-സദ്ദസമ്ബന്ധേന ‘‘വേസാലി’’ന്തി ഉപയോഗവചനം, അവിദൂരത്ഥേ ച ഏന-സദ്ദോ പഞ്ചമ്യന്തോതി ആഹ ‘‘വേസാലിതോ അവിദൂരേ’’തി.

൧൨. സാസനേ പരിചയവസേന തിലക്ഖണാഹതം പഞ്ഹം പുച്ഛി.ന സമ്പായാസീതി നാവബുജ്ഝി ന സമ്പാദേസി. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ ഞാണഗതിയാ’’തിആദി. സമ്പായനം വാ സമ്പാദനം. പഞ്ഹം പുട്ഠസ്സ ച സമ്പാദനം നാമ സമ്മദേവ കഥനന്തി തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. കോപവസേന തസ്സ അക്ഖീനി കമ്പനഭാവം ആപജ്ജിംസൂതി ആഹ ‘‘കമ്പനക്ഖീനിപി പരിവത്തേത്വാ’’തി. കോപന്തി കോധം, സോ പന ചിത്തസ്സ പകുപ്പനവസേന പവത്തതീതി ആഹ ‘‘കുപ്പനാകാര’’ന്തി. ദോസന്തി ആഘാതം, സോ പന ആരമ്മണേ ദുസ്സനവസേന പവത്തീതി ആഹ ‘‘ദുസ്സനാകാര’’ന്തി. അതുട്ഠാകാരന്തി തുട്ഠിയാ പീതിയാ പടിപക്ഖഭൂതപ്പവത്തിആകാരം. കായവചീവികാരേഹി പാകടമകാസി. മാ വത നോതി ഏത്ഥ മാതി പടിക്ഖേപോ, നോതി മയ്ഹന്തി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഹോ വത മേ ന ഭവേയ്യാ’’തി. മം വത നോതി ഏത്ഥ പന നോതി സംസയേതി ആഹ ‘‘അഹോസി വത നു മമാ’’തി.

൧൪. പരിപുബ്ബോ ദഹിത-സദ്ദോ വത്ഥനിവാസനം വദതീതി ആഹ ‘‘പരിദഹിതോ നിവത്ഥവത്ഥോ’’തി. യസനിമിത്തകതായ ലാഭസ്സ യസപരിഹാനിയാവ ലാഭപരിഹാനി വുത്താ ഹോതീതി പാളിയം ‘‘യസാ നിഹീനോ’’തി വുത്തം.

അചേലപാഥികപുത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൫. ‘‘അഹം സബ്ബം ജാനാമീ’’തി ഏവം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വദതി പടിജാനാതീതി ഞാണവാദോ, തേന മയാ ഞാണവാദേന സദ്ധിം.അതിക്കമ്മ ഗച്ഛതോതി ഉപഡ്ഢഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം പദേസം അതിക്കമിത്വാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കാതും ഗച്ഛതോ. കിം പനായം അചേലോ പാഥികപുത്തോ അത്തനോ പമാണം ന ജാനാതീതി? നോ ന ജാനാതി. യദി ഏവം, കസ്മാ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജീതി? ‘‘ഏവാഹം ലോകേ പാസംസോ ഭവിസ്സാമീ’’തി കോഹഞ്ഞേ കത്വാ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജി. തേന വുത്തം ‘‘നഗരവാസിനോ’’തിആദി. പട്ഠപേത്വാതി യുഗഗ്ഗാഹം ആരഭിത്വാ.

൧൬. ഹീനജ്ഝാസയത്താ…പേ… ഉദപാദി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഹീനാധിമുത്തികാ സത്താ ഹീനാധിമുത്തികേ ഏവ സത്തേ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൯൮).

യസ്മാ തഥാവുത്താ വാചാ തഥാരൂപചിത്തഹേതുകാ, തഞ്ച ചിത്തം തഥാരൂപദിട്ഠിചിത്തഹേതുകം, തസ്മാ ‘‘തം വാചം അപ്പഹായാ’’തി വത്വാ യഥാ തസ്സാ അപ്പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തം ചിത്തം അപ്പഹായാ’’തി ആഹ, തസ്സ ച യഥാ അപ്പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ’’തി അവോച. യസ്മാ വാ തഥാരൂപാ വാചാ മഹാസാവജ്ജാ, ചിത്തം തതോ മഹാസാവജ്ജതരം തംസമുട്ഠാപകഭാവതോ, ദിട്ഠി പന തതോ മഹാസാവജ്ജതമാ തദുഭയസ്സ മൂലഭാവതോ, തസ്മാ തേസം മഹാസാവജ്ജതായ ഇമം വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ അയം അനുക്കമോ ഠപിതോതി വേദിതബ്ബോ. തേസം പന യഥാ പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഹ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘നാഹം ബുദ്ധോ’’തി വദന്തോതി സാഠേയ്യേന വിനാ ഉജുകമേവ ‘‘അഹം ബുദ്ധോ ന ഹോമീ’’തി വദന്തോ. ചിത്തദിട്ഠിപ്പഹാനേപി ഏസേവ നയോ. വിപതേയ്യാതി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ പഠമേ വികപ്പേ ഉപസഗ്ഗമത്തം, ദുതിയേ പന വിസരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘സത്തധാ വാ പന ഫലേയ്യാ’’തി.

൧൭. ഏകംസേനാതി ഏകന്തേന, ഏകന്തികം പന വചനപരിയായവിനിമുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിപ്പരിയായേനാ’’തി. ഓധാരിതാതി അവധാരിതാ നിയമേത്വാ ഭാസിതാ. വിഗതരൂപേനാതി അപഗതസഭാവേന. തേനാഹ ‘‘വിഗച്ഛിതസഭാവേനാ’’തി, ഇദ്ധാനുഭാവേന അപനീതസകഭാവേന. തേന വുത്തം ‘‘അത്തനോ’’തിആദി.

൧൮. ദ്വയം ഗച്ഛതീതി ദ്വയഗാമിനീ. കീദിസം ദ്വയന്തി ആഹ ‘‘സരൂപേനാ’’തിആദി. അയഞ്ഹി സോ ഗണ്ഡസ്സുപരിഫോട്ഠബ്ബാദോസം.

൧൯. അജിതസ്സ ലിച്ഛവിസേനാപതിസ്സ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ആഗന്ത്വാ അചേലസ്സ പാഥികപുത്തസ്സ സന്തികേ പരോദനം. അഭാവാതി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരസ്സ പാടിഹാരിയകരണസ്സ അഭാവാ. ഭഗവാ പന സന്നിപതിതപരിസായം പസാദജനനത്ഥം തദനുരൂപം പാടിഹാരിയമകാസിയേവ. യഥാഹ ‘‘തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ’’തിആദി.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൦. നിചയനം ധനധഞ്ഞാനം സഞ്ചയനം നിചയോ, തത്ഥ നിയുത്താതി നേചയികാ, ഗഹപതി ഏവ നേചയികാ ഗഹപതിനേചയികാ. ഏത്തകാനി ജങ്ഘസഹസ്സാനീതി പരിമാണാഭാവതോ സഹസ്സേഹിപി അപരിമാണഗണനാ. തേനേവാതി ഇമസ്സ വസേന സന്നിപതിതായ ഏവം മഹതിയാ പരിസായ ബന്ധനമോക്ഖം കാതും ലബ്ഭതി, ഏതേനേവ കാരണേന.

൨൧. ചിത്തുത്രാസഭയന്തി ചിത്തസ്സ ഉത്രാസനാകാരേന പവത്തഭയം, ന ഞാണഭയം, നാപി ‘‘ഭായതി ഏതസ്മാ’’തി ഏവം വുത്തം ആരമ്മണഭയം. ഛമ്ഭിതത്തന്തി തേനേവ ചിത്തുത്രാസഭയേന സകലസരീരസ്സ ഛമ്ഭിതഭാവോ. ലോമഹംസോതി തേനേവ ഭയേന, തേന ച ഛമ്ഭിതത്തേന സകലസരീരേ ലോമാനം ഹട്ഠഭാവോ, സോ പന തേസം ഭിത്തിയം നാഗദന്താനം വിയ ഉദ്ധംമുഖതാതി ആഹ ‘‘ലോമാനം ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ’’തി. അന്തന്തേന ആവിജ്ഝിത്വാതി അത്തനോ നിസീദനത്ഥം നിഗൂള്ഹട്ഠാനം ഉപപരിക്ഖന്തോ പരിബ്ബാജകാരാമം പരിയന്തേന അനുസംയായിത്വാ, കസ്സചിദേവ സുനക്ഖത്തസ്സ വാ സുനക്ഖത്തസദിസസ്സ വാ സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞം അപ്പഹായ സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവേ സത്തധാ തസ്സ മുദ്ധാഫലനം ധമ്മതാ. തേന വുത്തം ‘‘മാ നസ്സതു ബാലോ’’തിആദി.

൨൨. സംസപ്പതീതി തത്ഥേവ പാസാണഫലകേ ബാലദാരകോ വിയ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തോ അവസീദനവസേന ഇതോ ചിതോ ച സംസപ്പതി. തേനാഹ ‘‘ഓസീദതീ’’തി. തത്ഥേവ സഞ്ചരതീതി തസ്മിംയേവ പാസാണേ ആനിസദുപട്ഠിനോ സഞ്ചലനം നിസജ്ജവസേനേവ സഞ്ചരതി, ന ഉട്ഠായ പദസാ.

൨൩. വിനട്ഠരൂപോതി സമ്ഭാവനായ വിനാസേന, ലാഭസ്സ വിനാസേന ച വിനട്ഠസഭാവോ.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൫. ഗോയുത്തേഹീതി ബലവന്തബലീബദ്ദയോജിതേഹി.

൨൬. തസ്സാതി ജാലിയസ്സ. അയഞ്ഹി മണ്ഡിസേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണി, തതോ പുരേതരം ഭഗവതോ ഗുണാനം അജാനനകാലേ അയം പവത്തി. തേനേവാഹ ‘‘തിട്ഠതു താവ പാടിഹാരിയം…പേ… പരാജയോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

൨൭. തിണസീഹോതി തിണസദിസഹരിതവണ്ണോ സീഹോ. കാളസീഹോതി കാളവണ്ണോ സീഹോ. പണ്ഡുസീഹോതി പണ്ഡുവണ്ണോ സീഹോ. കേസരസീഹോതി കേസരവന്തോ സേതവണ്ണോ, ലോഹിതവണ്ണോ വാ സീഹോ. മിഗരഞ്ഞോതി ഏത്ഥ മിഗ-സദ്ദോ കിഞ്ചാപി പസദകുരുങ്ഗാദീസു കേസുചിദേവ ചതുപ്പദേസു നിരുള്ഹോ, ഇധ പന സബ്ബസാധാരണവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മിഗരഞ്ഞോതി സബ്ബചതുപ്പദാനം രഞ്ഞോ’’തി വുത്തം. ആഗന്ത്വാ സേതി ഏത്ഥാതി ആസയോ, നിവാസനട്ഠാനം. സീഹനാദന്തി പരിസ്സയാനം സഹനതോ, പടിപക്ഖസ്സ ച ഹനനതോ ‘‘സീഹോ’’തി ലദ്ധനാമസ്സ മിഗാധിപസ്സ ഘോസം, സോ പന തേന യസ്മാ കുതോചിപി അഭീതഭാവേന പവത്തീയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഭീതനാദ’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥ താസു താസു ദിസാസു ഗന്ത്വാ ചരിതബ്ബതായ ഭക്ഖിതബ്ബതായ ഗോചരോ ഘാസോതി ആഹ ‘‘ഗോചരായാതി ആഹാരത്ഥായാ’’തി. വരം വരന്തി മിഗസങ്ഘേ മിഗസമൂഹേ മുദുമംസതായ വരം വരം മഹിംസവനവരാഹാദിം വധിത്വാതി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘ഥൂലം ഥൂല’’ന്തി. വരവരഭാവേന ഹി തസ്സ വരഭാവോ ഇച്ഛിതോ. സൂരഭാവം സന്നിസ്സിതം സൂരഭാവസന്നിസ്സിതം, തേന. സൂരഭാവേനാപി ഹി ‘‘കിം ഇമേ പാണകേ ദുബ്ബലേ ഹന്ത്വാ’’തി അപ്പഥാമേസു പാണേസു കാരുഞ്ഞം ഉപതിട്ഠതി.

൨൮. വിഘാസോതി പരസ്സ ഭക്ഖിതസേസതായ വിരൂപോ ഘാസോ വിഘാസോ, ഉച്ഛിട്ഠം. തേനാഹ ‘‘ഭക്ഖിതാതിരിത്തമംസ’’ന്തി, തസ്മിം വിഘാസേ, വിഘാസനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. അസ്മിമാനദോസേനാതി അസ്മിമാനദോസഹേതു, അഹംകാരനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. സോ പനസ്സ അസ്മിമാനോ യഥാ ഉപ്പജ്ജി, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്രായ’’ന്തിആദി വുത്തം.

‘‘സേഗാലകംയേവാ’’തിപി പാഠോ, യഥാവുത്തോവ അത്ഥോ. ഭേരണ്ഡകംയേവാതി ഭേരണ്ഡസകുണരവസദിസംയേവ, ഭേരണ്ഡോ നാമ ഏകോ പക്ഖീ ദ്വിമുഖോ, തസ്സ കിര സദ്ദോ അതിവിയ വിരൂപോ അമനാപോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പിയഅമനാപസദ്ദമേവാ’’തി. സമ്മാപടിപത്തിയാ വിസേസതോ സുട്ഠു ഗതാതി സുഗതാ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ. തേ അപദായന്തി സോധേന്തി സത്തസന്താനം ഏതേഹീതി സുഗതാപദാനാനി, തിസ്സോ സിക്ഖാ. യസ്മാ താഹി തേ ‘‘സുഗതാ’’തി ലക്ഖീയന്തി, താ ച തേസം ഓവാദഭൂതാ, തസ്മാ ‘‘സുഗതലക്ഖണേസൂ’’തിആദി വുത്തം. യദി താ സുഗതസ്സ ലക്ഖണഭൂതാ, സാസനഭൂതാ ച, കഥം പനേസ പാഥികപുത്തോ തത്ഥ താസു സിക്ഖാസു ജീവതി, കോ തസ്സ താഹി സമ്ബന്ധോതി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ ഹീ’’തിആദി. സമ്ബുദ്ധാനം ദേമാതി ദേന്തീതി ബുദ്ധസഞ്ഞായ ദേന്തീതി അധിപ്പായോ. തേന ഏസ…പേ… ജീവതി നാമ ന സുഗതന്വയഅജ്ഝുപഗമനതോ. ‘‘തഥാഗതേ’’തിആദി ഏകത്തേ പുഥുവചനന്തി ആഹ ‘‘തഥാഗത’’ന്തിആദി. ബഹുവചനം ഏവ ഗരുസ്മിം ഏകസ്മിമ്പി ബഹുവചനപ്പയോഗതോ ഏകവചനം വിയ വുത്തം വചനവിപല്ലാസേന.

൨൯. സമേക്ഖിത്വാതി സമം കത്വാ മിച്ഛാദസ്സനേന അപേക്ഖിത്വാ, തം പന അപേക്ഖനം തഥാ മഞ്ഞനമേവാതി ആഹ ‘‘മഞ്ഞിത്വാ’’തി. പുബ്ബേ വുത്തം സമേക്ഖനമ്പി മഞ്ഞനം ഏവാതി വുത്തം ‘‘അമഞ്ഞീതി പുന അമഞ്ഞിത്ഥാ’’തി, തേന അപരാപരം തസ്സ മഞ്ഞനപ്പവത്തിം ദസ്സേതി. ഭേരണ്ഡകരവം കോസതി വിക്കോസതീതി കോത്ഥു.

൩൦. തേ തേ പാണേ ബ്യാപാദേന്തോ ഘസതീതി ബ്യഗ്ഘോതി ഇമിനാ നിബ്ബചനേന ‘‘ബ്യഗ്ഘോ’’തി മിഗരാജസ്സപി സിയാ നാമന്തി ആഹ ‘‘ബ്യഗ്ഘോതി മഞ്ഞതീതി സീഹോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതീ’’തി. യദിപി യഥാവുത്തനിബ്ബചനവസേന സീഹോപി ‘‘ബ്യഗ്ഘോ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ബ്യഗ്ഘ-സദ്ദോ പന മിഗരാജേ ഏവ നിരുള്ഹോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സീഹേന വാ’’തിആദിമാഹ.

൩൧. സീഹേന വിചരിതവനേ സംവഡ്ഢത്താ വുത്തം ‘‘മഹാവനേ സുഞ്ഞവനേ വിവഡ്ഢോ’’തി.

൩൪. കിലേസബന്ധനാതി തണ്ഹാബന്ധനതോ. തണ്ഹാബന്ധനഞ്ഹി ഥിരം ദള്ഹബന്ധനം ദുമ്മോചനീയം. യഥാഹ –

‘‘സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു,

പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ;

ഏതം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ,

ഓഹാരിനം സിഥിലം ദുപ്പമുഞ്ച’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൪൬; ജാ. ൧.൨.൧൦൨);

കിലേസബന്ധനാതി വാ ദസവിധസംയോജനതോ. മഹാവിദുഗ്ഗം നാമ ചത്താരോ ഓഘാ മഹന്തം ജലവിദുഗ്ഗം വിയ അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരേഹി ദുഗ്ഗമട്ഠേന.

അഗ്ഗഞ്ഞപഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാ

൩൬. ഇമസ്സ പദസ്സ. ഇദം നാമ ലോകസ്സ അഗ്ഗന്തി ജാനിതബ്ബം, തം അഗ്ഗഞ്ഞം, സോ പന ലോകസ്സ ഉപ്പത്തിക്കമോ പവത്തി പവേണീ ചാതി ആഹ ‘‘ലോകുപ്പത്തിചരിയവംസ’’ന്തി. സമ്മാസമ്ബോധിതോ ഉത്തരിതരം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി പജാനിതബ്ബേസു, തം പന കോടിം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യാവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാ പജാനാമീ’’തി ആഹ. ‘‘മമ പജാനനാ’’തി അസ്സാദേന്തോ തണ്ഹാവസേന, ‘‘അഹം പജാനാമീ’’തി അഭിനിവിസന്തോ ദിട്ഠിവസേന, ‘‘സുട്ഠു പജാനാമി സമ്മാ പജാനാമീ’’തി പഗ്ഗണ്ഹന്തോ മാനവസേന ന പരാമസാമീതി യോജനാ. ‘‘പച്ചത്തഞ്ഞേവാ’’തി പദം ‘‘നിബ്ബുതി വിദിതാ’’തി പദദ്വയേനാപി യോജേതബ്ബം ‘‘പച്ചത്തംയേവ ഉപ്പാദിതാ നിബ്ബുതി ച പച്ചത്തംയേവ വിദിതാ’’തി, സയമ്ഭുഞാണേന നിബ്ബത്തിതാ നിബ്ബുതി സയമേവ വിദിതാതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘പച്ചത്ത’’ന്തി പദം വിവിധവിഭത്തികം ഹുത്വാ ആവുത്തിനയേന ആവത്തതീതി ദസ്സേതും ‘‘അത്തനായേവ അത്തനീ’’തി വുത്തം. അവിദിതനിബ്ബാനാതി അപ്പടിലദ്ധനിബ്ബാനാ മിച്ഛാപടിപന്നത്താ. പജാനനമ്പി ഹി തദധിഗമവസേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏതി ഇട്ഠഭാവേന പവത്തതീതി അയോ, സുഖം. തപ്പടിക്ഖേപേന അനയോ, ദുക്ഖം. തദേവ ഹിതസുഖസ്സ ബ്യസനതോ ബ്യസനം.

൩൭. തം ദസ്സേന്തോതി ഭഗവാപി ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയോ തത്ഥ സാരസഞ്ഞീ’’തി തം ദസ്സേന്തോ. ആധിപച്ചഭാവേനാതി ആധിപച്ചസഭാവേന. യസ്സ ആചരിയവാദസ്സ വസേന പുരിസോ ‘‘ആചരിയോ’’തി വുച്ചതി, സോ ആചരിയവാദോ ആചരിയഭാവോതി ആഹ ‘‘ആചരിയഭാവം ആചരിയവാദ’’ന്തി. ഏത്ഥാതി ആചരിയവാദേ. ഇതി കത്വാതി ഇമിനാ കാരണേന. സോതി ആചരിയവാദോ. ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞം’’ ത്വേവ വുത്തോ അഗ്ഗഞ്ഞവിസയത്താ. കേന വിഹിതന്തി കേന പകാരേന വിഹിതം. തേനാഹ ‘‘കേന വിഹിതം കിന്തി വിഹിത’’ന്തി. ബ്രഹ്മജാലേതി ബ്രഹ്മജാലസംവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮). തത്ഥ ഹി വിത്ഥാരതോ വുത്തവിധിം ഇധ അതിദിസതി, പാളി പന തത്ഥ ചേവ ഇധ ച ഏകസദിസാ വാതി.

൪൧. ഖിഡ്ഡാ പദോസികാ മൂലഭൂതാ ഏത്ഥ സന്തീതി ഖിഡ്ഡാപദോസികം, ആചരിയകം. തേനേവാഹ ‘‘ഖിഡ്ഡാപദോസികമൂലക’’ന്തി. മനോപദോസികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

൪൭. യേന വചനേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, തസ്സ അവിജ്ജമാനതാ നാമ അത്ഥവസേനേവാതി ആഹ ‘‘അസംവിജ്ജമാനട്ഠേനാ’’തി. തുച്ഛാ, മുസാതി ച കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘തുച്ഛേന, മുസാവാദേനാ’’തി. വചനസ്സ അന്തോസാരം നാമ അവിപരീതോ അത്ഥോതി തദഭാവേനാഹ ‘‘അന്തോസാരവിരഹിതേനാ’’തി. അഭിആചിക്ഖന്തീതി അഭിഭവിത്വാ ഘട്ടേന്താ കഥേന്തി, അക്കോസന്തീതി അത്ഥോ. വിപരീതസഞ്ഞോതി അയാഥാവസഞ്ഞോ. സുഭം വിമോക്ഖന്തി ‘‘സുഭ’’ന്തി വുത്തവിമോക്ഖം. വണ്ണകസിണന്തി സുനീലകസുപീതകാദിവണ്ണകസിണം. സബ്ബന്തി യം സുഭം, അസുഭഞ്ച വണ്ണകസിണം, തഞ്ച സബ്ബം. ന അസുഭന്തി അസുഭമ്പി ‘‘അസുഭ’’ന്തി തസ്മിം സമയേ ന സഞ്ജാനാതി, അഥ ഖോ ‘‘സുഭം’’ ത്വേവ സഞ്ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിപരീതാ അയാഥാവഗാഹിതായ, അയാഥാവവാദിതായ ച.

൪൮. യസ്മാ സോ പരിബ്ബാജകോ അവിസ്സട്ഠമിച്ഛാഗാഹിതായ സമ്മാ അപ്പടിപജ്ജിതുകാമോ സമ്മാപടിപന്നം വിയ മം സമണോ ഗോതമോ, ഭിക്ഖവോ ച സഞ്ജാനന്തൂതി അധിപ്പായേന ‘‘തഥാ ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തിആദിമാഹ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മയാ ഏതസ്സ…പേ… വട്ടതീ’’തി. മമ്മന്തി മമ്മപ്പദേസം പീളാജനനട്ഠാനം. സുട്ഠൂതി സക്കച്ചം. യഥാ ന വിനസ്സതി, ഏവം അനുരക്ഖ.

വാസനായാതി കിലേസക്ഖയാവഹായ പടിപത്തിയാ വാസനായ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പാഥികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.

൨. ഉദുമ്ബരികസുത്തവണ്ണനാ

നിഗ്രോധപരിബ്ബാജകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൯. ഉദുമ്ബരികായാതി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘ഉദുമ്ബരികായ ദേവിയാ സന്തകേ പരിബ്ബാജകാരാമേ’’തി. ‘‘ഉദുമ്ബരികായ’’ന്തി വാ പാഠോ, തഥാ സതി അധികരണേ ഏതം ഭുമ്മം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ ഉദുമ്ബരികായ രഞ്ഞോ ദേവിയാ നിബ്ബത്തിതോ ആരാമോ ഉദുമ്ബരികാ, തസ്സം ഉദുമ്ബരികായം. തേനാഹ ‘‘ഉദുമ്ബരികായ ദേവിയാ സന്തകേ’’തി. തായ ഹി നിബ്ബത്തിതോ തസ്സാ സന്തകോ. വരണാദിപാഠവസേന ചേത്ഥ നിബ്ബത്തത്ഥബോധകസ്സ സദ്ദസ്സ അദസ്സനം. സന്ധാനോതി ഭിന്നാനമ്പി തേസം സന്ധാപനേന ‘‘സന്ധാനോ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമോ. സംവണ്ണിതോതി പസംസിതോ. ഇരിയതീതി പവത്തതി. അരിയേന ഞാണേനാതി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയേന ലോകുത്തരേന ഞാണേന. അരിയായ വിമുത്തിയാതി സുവിസുദ്ധായ ലോകുത്തരഫലവിമുത്തിയാ.

ദിവാ-സദ്ദോ ദിന-സദ്ദോ വിയ ദിവസപരിയായോ, തസ്സ വിസേസനഭാവേന വുച്ചമാനോ ദിവാ-സദ്ദോ സവിസേസം ദിവസഭാഗം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘ദിവസസ്സ ദിവാ’’തിആദി. യസ്മാ സമാപന്നസ്സ ചിത്തം നാനാരമ്മണതോ പടിസംഹതം ഹോതി, ഝാനസമങ്ഗീ ച പവിവേകൂപഗമനേന സങ്ഗണികാഭാവതോ ഏകാകിയായ നിലീനോ വിയ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തതോ തതോ…പേ… ഗതോ’’തി. മനോ ഭവന്തി മനസോ വിവട്ടനിസ്സിതം വഡ്ഢിം ആവഹന്തീതി മനോഭാവനിയാതി ആഹ ‘‘മനവഡ്ഢകാന’’ന്തിആദി. ഉന്നമതി ന സങ്കുചതി, അലീനഞ്ച ഹോതീതി അത്ഥോ.

൫൧. യാവതാതി യാവന്തോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘യത്തകാ’’തി. തേസന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. നിദ്ധാരണഞ്ച കേനചി വിസേസേന ഇച്ഛിതബ്ബം. യേഹി ച ഗുണവിസേസേഹി സമന്നാഗതാ ഭഗവതോ സാവകാ ഉപാസകാ രാജഗഹേ പടിവസന്തി, അയഞ്ച തേഹി സമന്നാഗതോതി ഇമം വിസേസം ദീപേതും ‘‘തേസം അബ്ഭന്തരോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ കിരാ’’തിആദി.

൫൨. തേസന്തി പരിബ്ബാജകാനം. കഥായാതി തിരച്ഛാനകഥായ. ദസ്സനേനാതി ദിട്ഠിദസ്സനേന. ആകപ്പേനാതി വേസേന. കുത്തേനാതി കിരിയായ. ആചാരേനാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം ആചരിതബ്ബആചാരേന. വിഹാരേനാതി രത്തിന്ദിവം വിഹരിതബ്ബവിഹരണേന. ഇരിയാപഥേനാതി ഠാനാദിഇരിയാപഥേന. അഞ്ഞാകാരതായ അഞ്ഞതിത്ഥേ നിയുത്താതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. സങ്ഗന്ത്വാ സമാഗന്ത്വാ രാസീ ഹുത്വാ പരേഹി നിസിന്നട്ഠാനേ. അരഞ്ഞാനി ച താനി വനപത്ഥാനി ചാതി അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി. തത്ഥ യം അരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം ആരഞ്ഞകാനം, തം ‘‘അരഞ്ഞ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസീയതി ന വപ്പീയതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തി ‘‘വനപത്ഥന്തി വനസണ്ഡാനമേതം സേനാസനാനം, വനപത്ഥന്തി ഭീസനകാനമേതം, വനപത്ഥന്തി സലോമഹംസാനമേതം, വനപത്ഥന്തി പരിയന്താനമേതം വനപത്ഥന്തി ന മനുസ്സൂപചാരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തി (വിഭ. ൫൩൧). തേന വുത്തം ‘‘ഗാമൂപചാരതോ മുത്താനീ’’തിആദി. പന്താനീതി പരിയന്താനി അതിദൂരാനി. തേനാഹ ‘‘ദൂരതരാനീ’’തിആദി. വിഹാരൂപചാരേനാതി വിഹാരസ്സ ഉപചാരപ്പദേസേന. അദ്ധികജനസ്സാതി മഗ്ഗഗാമിനോ ജനസ്സ. മന്ദസദ്ദാനീതി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാഭാവതോ തനുസദ്ദാനി. മനുസ്സേഹി സമാഗമ്മ ഏകജ്ഝം പവത്തിതസദ്ദോ നിഗ്ഘോസോ, തസ്സ യസ്മാ അത്ഥോ ദുബ്ബിഭാവിതോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അവിഭാവിതത്ഥേന നിഗ്ഘോസേനാ’’തി. വിഗതവാതാനീതി വിഗതസദ്ദാനി. ‘‘രഹസ്സ കരണസ്സ യുത്താനീ’’തി ഇമിനാപി തേസം ഠാനാനം അരഞ്ഞലക്ഖണയുത്തതം, ജനവിവിത്തതം, വനവിവിത്തമേവ ച വിഭാവേതി, തഥാ ‘‘ഏകീഭാവസ്സ അനുരൂപാനീ’’തി ഇമിനാ.

൫൩. കേനാതി ഹേതുമ്ഹി, സഹയോഗേ ച കരണവചനന്തി ആഹ ‘‘കേന കാരണേന കേന പുഗ്ഗലേന സദ്ധി’’ന്തി. ഏകോപി ഹി വിഭത്തിനിദ്ദേസോ അനേകത്ഥവിഭാവനോ ഹോതി, തഥാ തദ്ധിതത്ഥപദസമാഹാരേതി.

സംസന്ദനന്തി ആലാപസല്ലാപവസേന കഥാസംസന്ദനം. ഞാണബ്യത്തഭാവന്തി ബ്യത്തഞാണഭാവം, സോ പന പരസ്സ വചനേ ഉത്തരദാനവസേന, പരേന വാ വുത്തഉത്തരേ പച്ചുത്തരദാനവസേന സിയാതി ആഹ ‘‘ഉത്തരപച്ചുത്തരനയേനാ’’തി. യോ ഹി പരസ്സ വചനം തിപുക്ഖലേന നയേന രൂപേതി, തഥാ പരസ്സ രൂപനവചനം ജാതിഭാവം ആപാദേതി, തസ്സ താദിസം വചനസഭാവം ഞാണവേയ്യത്തിയം വിഭാവേതി പാകടം കരോതീതി. സുഞ്ഞാഗാരേസു നട്ഠാതി സുഞ്ഞാഗാരേസു നിവാസേസു നട്ഠാ വിനട്ഠാ അഭാവം ഗതാ. നാസ്സ പഞ്ഞാ നസ്സേയ്യ തേഹി തേഹി കതപുച്ഛനപടിപുച്ഛനനിമിത്തം നാനാപടിഭാനുപ്പത്തിയാ വിസാരമാപന്നം പുച്ഛിതം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതും അസമത്ഥതായ. ഓരോധേയ്യാമാതി നിരുസ്സാഹം വിയ കരോന്താ അവരോധേയ്യാമ, തം പരസ്സ ഓരോധനം വാദജാലേന വിനന്ധനം വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിനന്ധേയ്യാമാ’’തി. തദത്ഥം തേന തുച്ഛകുമ്ഭിനിദസ്സനം കതം, തം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘പൂരിതഘടോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

ബലം ദീപേന്തോതി അഭൂതമേവ അത്തനോ ഞാണബലം പകാസേന്തോ. അസമ്ഭിന്നന്തി ജാതിസമ്ഭേദാഭാവേന അസമ്ഭിന്നം. അഞ്ഞജാതിസമ്ഭേദേ സതി അസ്സതരസ്സ അസ്സസ്സ ജാതഭാവോ വിയ സീഹസ്സപി സീഹഥാമാഭാവോ സിയാതി ആഹ ‘‘അസമ്ഭിന്നകേസരസീഹ’’ന്തി. ഠാനസോ വാതി തങ്ഖണേ ഏവ.

൫൪. ‘‘സുമാഗധാ നാമ നദീ’’തി കേചി, തം മിച്ഛാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുമാഗധാ നാമ പോക്ഖരണീ’’തി വത്വാ തസ്സാ പോക്ഖരണിഭാവസ്സ സുത്തന്തരേ ആഗതതം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ തീരേ’’തിആദി വുത്തം. മോരാനം നിവാപോ ഏത്ഥാതി മോരനിവാപോ. ബ്യധികരണാനമ്പി ഹി പദാനം ബാഹിരത്ഥസമാസോ ഹോതിയേവ യഥാ ‘‘ഉരസിലോമോ’’തി. അഥ വാ നിവുത്ഥം ഏത്ഥാതി നിവാപോ, മോരാനം നിവാപോ മോരനിവാപോ, മോരാനം നിവാപദിന്നട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ മോരാന’’ന്തിആദി. യസ്മാ നിഗ്രോധോ തപോജിഗുച്ഛവാദോ, സാസനേ ച ഭിക്ഖൂ അത്തകിലമഥാനുയോഗം വജ്ജേത്വാ ഭാവനാനുയോഗേന പരമസ്സാസപ്പത്തേ വിഹരന്തേ പസ്സതി, തസ്മാ ‘‘കഥം നു ഖോ സമണോ ഗോതമോ കായകിലമഥേന വിനാവ സാവകേ വിനേതീ’’തി സഞ്ജാതസന്ദേഹോ ‘‘കോ നാമ സോ’’തിആദിനാ ഭഗവന്തം പുച്ഛി. അസ്സസതി അനുസങ്കിതപരിസങ്കിതോ ഹോതി ഏതേനാതി അസ്സാസോ, പീതിസോമനസ്സന്തി ആഹ ‘‘അസ്സാസപ്പത്താതി തുട്ഠിപ്പത്താ സോമനസ്സപ്പത്താ’’തി. അധികോ സേട്ഠോ ആസയോ നിസ്സയോ അജ്ഝാസയോതി ആഹ ‘‘ഉത്തമനിസ്സയഭൂത’’ന്തി. ആദിഭൂതം പുരാതനം സേട്ഠചരിയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം, ലോകുത്തരമഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. തഥാ ഹേസ സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകേഹി തേനേവ ആകാരേന അധിഗതോ. തേനാഹ ‘‘പുരാണ…പേ… അരിയമഗ്ഗ’’ന്തി. തഥാ ഹി തം ഭഗവാ ‘‘അദ്ദസ പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണമഞ്ജസ’’ന്തി അവോച. പൂരേത്വാ ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന. ‘‘പൂരേത്വാ’’തി വാ ഇദം ‘‘അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ഏത്ഥ പാഠസേസോതി വദന്തി. ‘‘അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം പടിജാനന്തി അസ്സാസപ്പത്താ’’തി ഏവം വാ ഏത്ഥ യോജനാ.

തപോജിഗുച്ഛാവാദവണ്ണനാ

൫൫. പകതാ ഹുത്വാ വിച്ഛിന്നാ വിപ്പകതാതി ആഹ ‘‘അനിട്ഠിതാവ ഹുത്വാ ഠിതാ’’തി.

൫൬. വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛനവാദോതി ലൂഖപടിപത്തിസാധനേന വീരിയേന അത്തതണ്ഹാവിനോദനവസേന പാപകസ്സ ജിഗുച്ഛനവാദോ. ജിഗുച്ഛതീതി ജിഗുച്ഛോ, തബ്ഭാവോ ജേഗുച്ഛം, അധികം ജേഗുച്ഛം അധിജേഗുച്ഛം, അതിവിയ പാപജിഗുച്ഛനം, തസ്മിം അധിജേഗുച്ഛേ. കായദള്ഹീബഹുലം തപതീതി തപോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന പവത്തം വീരിയം, തേന കായദള്ഹീബഹുലതാനിമിത്തസ്സ പാപസ്സ ജിഗുച്ഛനം, വിരജ്ജനമ്പി തപോജിഗുച്ഛാതി ആഹ ‘‘വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛാ’’തി. ഘാസച്ഛാദനസേനാസനതണ്ഹാവിനോദനമുഖേന അത്തസ്നേഹവിരജ്ജനന്തി അത്ഥോ. ഉപരി വുച്ചമാനേസു നാനാകാരേസു അചേലകാദിവതേസു ഏകജ്ഝം സമാദിന്നാനം പരിസോധനമേവേത്ഥ പാരിപൂരണം, ന സബ്ബേസം അനവസേസതോ സമാദാനം തസ്സ അസമ്ഭവതോതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണാതി പരിസുദ്ധാ’’തി. പരിസോധനഞ്ച നേസം സകസമയസിദ്ധേന നയേന പടിപജ്ജനമേവ. വിപരിയായേന അപരിസുദ്ധതാ വേദിതബ്ബാ.

൫൭. ‘‘ഏകം പഞ്ഹമ്പി ന കഥേതീ’’തി പഠമം അത്തനാ പുച്ഛിതപഞ്ഹസ്സ അകഥിതത്താ വുത്തം.

തപനിസ്സിതകോതി അത്തകിലമഥാനുയോഗസങ്ഖാതം തപം നിസ്സായ സമാദായ വത്തനകോ. സീഹനാദേതി സീഹനാദസുത്തവണ്ണനായം. യസ്മാ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയേന വേദിതബ്ബാനി, തസ്മാ തസ്സാ അത്ഥപ്പകാസനായ വുത്തനയേനപി വേദിതബ്ബാനി.

ഉപക്കിലേസവണ്ണനാ

൫൮. ‘‘സമ്മാ ആദിയതീ’’തി വത്വാ സമ്മാ ആദിയനഞ്ചസ്സ ദള്ഹഗ്ഗാഹോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീ’’തി. ‘‘സാസനാവചരേനാപി ദീപേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം, തേന ധുതങ്ഗധരതാമത്തേന അത്തമനതാ, പരിപുണ്ണസങ്കപ്പതാ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഉപക്കിലേസോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി, ന യഥാവുത്തതപസമാദാനധുതങ്ഗധരതാനം സതിപി അനിയ്യാനികത്തേ സദിസതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ദുവിധസ്സാപീതി ‘അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ’തി ച ഏവം ഉപക്കിലേസഭേദേന വുത്തസ്സ ദുവിധസ്സാപി തപസ്സിനോ’’തി കേചി. യസ്മാ പന അട്ഠകഥായം സാസനികവസേനാപി അത്ഥോ ദീപിതോ, തസ്മാ ബാഹിരകസ്സ, സാസനികസ്സ ചാതി ഏവം ദുവിധസ്സാപി തപസ്സിനോതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ചേവ ഹി ഉപരിപി അത്ഥവണ്ണനം വക്ഖതീതി. ഏത്താവതാതി യദിദം ‘‘കോ അഞ്ഞോ മയാ സദിസോ’’തി ഏവം അതിമാനസ്സ, അനിട്ഠിതകിച്ചസ്സേവ ച ‘‘അലമേത്താവതാ’’തി ഏവം അതിമാനസ്സ ച ഉപ്പാദനം, ഏത്താവതാ.

ഉക്കംസതീതി ഉക്കട്ഠം കരോതി. ഉക്ഖിപതീതി അഞ്ഞേസം ഉപരി ഖിപതി, പഗ്ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ. പരം സംഹാരേതീതി പരം സംഹരം നിഹീനം കരോതി. അവക്ഖിപതീതി അധോ ഖിപതി, അവമഞ്ഞതീതി അത്ഥോ.

മാനമദകരണേനാതി മാനസങ്ഖാതസ്സ മദസ്സ കരണേന ഉപ്പാദനേന. മുച്ഛിതോ ഹോതീതി മുച്ഛാപന്നോ ഹോതി, സാ പന മുച്ഛാപത്തി അഭിജ്ഝാസീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥേഹി ഗധിതചിത്തതാ, തത്ഥ ച അതിലഗ്ഗഭാവോതി ആഹ ‘‘ഗധിതോ അജ്ഝോസന്നോ’’തി. പമജ്ജനഞ്ചേത്ഥ പമജ്ജനമേവാതി ആഹ ‘‘പമാദമാപജ്ജതീ’’തി. കേവലം ധുതങ്ഗസുദ്ധികോ ഹുത്വാ കമ്മട്ഠാനം അനനുയുഞ്ജന്തോ തായ ഏവ ധുതങ്ഗസുദ്ധികതായ അത്തുക്കംസനാദിവസേന പവത്തേയ്യാതി ദസ്സേതും ‘‘സാസനേ’’തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ധുതങ്ഗമേവ…പേ… പച്ചേതീ’’തി.

൫൯. തേയേവ പച്ചയാ. സുട്ഠു കത്വാ പടിസങ്ഖരിത്വാ ലദ്ധാതി ആദരഗാരവയോഗേന സക്കച്ചം അഭിസങ്ഖരിത്വാ ദാനവസേന ഉപനയവസേന ലദ്ധാ. വണ്ണഭണനന്തി ഗുണകിത്തനം. അസ്സാതി തപസ്സിനോ.

൬൦. വോദാസന്തി ബ്യാസനം, വിഭജ്ജനന്തി അത്ഥോ. തം പനേത്ഥ വിഭജ്ജനം ദ്വിധാ ഇച്ഛിതന്തി ആഹ ‘‘ദ്വേഭാഗം ആപജ്ജതീ’’തി. ദ്വേ ഭാഗേ കരോതി രുച്ചനാരുച്ചനവസേന. ഗേധജാതോതി സഞ്ജാതഗേധോ. മുച്ഛനം നാമ സതിവിപ്പവാസേനേവ ഹോതി, ന സതിയാ സതീതി ആഹ ‘‘സമുട്ഠസ്സതീ’’തി. ആദീനവമത്തമ്പീതി ഗധിതാദിഭാവേന പരിഭോഗേ ആദീനവമത്തമ്പി ന പസ്സതി. മത്തഞ്ഞുതാതി പരിഭോഗേ മത്തഞ്ഞുതാ. പച്ചവേക്ഖണപരിഭോഗമത്തമ്പീതി പച്ചവേക്ഖണമത്തേന പരിഭോഗമ്പി ഏകവാരം പച്ചവേക്ഖിത്വാപി പരിഭുഞ്ജനമ്പി ന കരോതി.

൬൧. വിചക്കസണ്ഠാനാതി വിപുലതമചക്കസണ്ഠാനാ. സബ്ബസ്സ ഭുഞ്ജനതോ അയോകൂടസദിസാ ദന്താ ഏവ ദന്തകൂടം.അപസാദേതീതി പസാദേതി. അചേലകാദിവസേനാതി അചേലകവതാദിവസേന. ലൂഖാജീവിന്തി സല്ലേഖപടിപത്തിയാ ലൂഖജീവികം.

൬൨. തപം കരോതീതി ഭാവനാമനസികാരലക്ഖണം തപം ചരതി ചരന്തോ വിയ ഹോതി. ചങ്കമം ഓതരതി ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ വിയ. വിഹാരങ്ഗണം സമ്മജ്ജതി വത്തപടിപത്തിം പൂരേന്തോ വിയ.

‘‘ആദസ്സയമാനോ’’തി വാ പാഠോ.

കിഞ്ചി വജ്ജന്തി കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ ദോസം. ദിട്ഠിഗതന്തി വിപരീതദസ്സനം. അരുച്ചമാനന്തി അത്തനോ സിദ്ധന്തേ പടിക്ഖിത്തഭാവേന അരുച്ചമാനം. രുച്ചതി മേതി ‘‘കപ്പതി മേ’’തി വദതി. അനുജാനിതബ്ബന്തി തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവേന ‘‘ഏവമേത’’ന്തി അനുജാനിതബ്ബം. സവനമനോഹാരിതായ ‘‘സാധു സുട്ഠൂ’’തി അനുമോദിതബ്ബം.

൬൩. കുജ്ഝനസീലതായ കോധനോ. വുത്തലക്ഖണോ ഉപനാഹോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉപനാഹീ. ഏവംഭൂതോ ച തംസമങ്ഗീ ഹോതീതി ‘‘സമന്നാഗതോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി.

അയം പന വിസേസോ – ഇസ്സതി ഉസൂയതീതി ഉസ്സുകീ. സഠനം അസന്തഗുണസമ്ഭാവനം സഠോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഠോ. സന്തദോസപടിച്ഛാദനസഭാവാ മായാ, മായാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മായാവീ. ഗരുട്ഠാനിയാനമ്പി പണിപാതാകരണലക്ഖണം ഥമ്ഭനം ഥദ്ധം, തമേത്ഥ അത്ഥീതി ഥദ്ധോ. ഗുണേഹി സമാനം, അധികഞ്ച അതിക്കമിത്വാ നിഹീനം കത്വാ മഞ്ഞനസീലതായ അതിമാനീ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനത്ഥികതാസങ്ഖാതാ പാപാ ലാമകാ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി പാപിച്ഛോ. മിച്ഛാ വിപരീതാ ദിട്ഠി ഏതസ്സാതി മിച്ഛാദിട്ഠികോ. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൧൮൭, ൨൦൨, ൪൨൭; ൩.൨൭, ൨൯; ഉദാ. ൫൫; മഹാനി. ൨൦; നേത്തി. ൫൮) ഏവം അത്തനാ അത്താഭിനിവിട്ഠതായ സതാ ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠി, തമേവ പരാമസതീതി സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സയം ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠീ’’തി വത്ഥുവസേന അത്ഥോ വുത്തോ. ആ ബാള്ഹം വിയ ധീയതീതി ആധാനന്തി ആഹ ‘‘ദള്ഹം സുട്ഠു ഠപിത’’ന്തി. യഥാഗഹിതം ഗാഹം പടിനിസ്സജ്ജനസീലോ പടിനിസ്സഗ്ഗീ, തപ്പടിക്ഖേപേന ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. പടിസേധത്ഥോ ഹി അയം ദു-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ, (മ. നി. ൧.൪൪൯) ദുസ്സീലോ’’തി (അ. നി. ൫.൨൧൩; ൧൦.൭൫; പാരാ. ൧൯൫; ധ. പ. ൩൦൮) ച.

പരിസുദ്ധപപടികപ്പത്തകഥാവണ്ണനാ

൬൪. ഇധ നിഗ്രോധ തപസ്സീതി യഥാനുക്കന്തം പുരിമപാളിം നിഗമനവസേന ഏകദേസേന ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം ഭഗവാ’’തിആദി. ഗഹിതലദ്ധിന്തി ‘‘അചേലകാദിഭാവോ സേയ്യോ, തേന ച സംസാരസുദ്ധി ഹോതീ’’തി ഏവം ഗഹിതലദ്ധിം. രക്ഖിതം തപന്തി തായ ലദ്ധിയാ സമാദിയിത്വാ രക്ഖിതം അചേലകവതാദിതപം. ‘‘സബ്ബമേവ സംകിലിട്ഠ’’ന്തി ഇമിനാ യം വക്ഖതി പരിസുദ്ധപാളിവണ്ണനായം ‘‘ലൂഖതപസ്സിനോ ചേവ ധുതങ്ഗധരസ്സ ച വസേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൬൪), തസ്സ പരികപ്പിതരൂപസ്സ ലൂഖസ്സ തപസ്സിനോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി ദസ്സേതി. ‘‘പരിസുദ്ധപാളിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ച ഇമിനാ തിത്ഥിയാനം വസേന പാളി യേവേത്ഥ ലബ്ഭതി, ന പന തദത്ഥോതി ദസ്സേതി. വുത്തവിപക്ഖവസേനാതി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പടിപക്ഖവസേന, പടിക്ഖേപവസേനാതി അത്ഥോ. തസ്മിം ഠാനേതി ഹേതുഅത്ഥേ ഭുമ്മന്തി തസ്സ ഹേതുഅത്ഥേന കരണവചനേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം സോ തേനാ’’തിആദിമാഹ. ഉത്തരി വായമമാനോതി യഥാസമാദിന്നേഹി ധുതധമ്മേഹി അപരിതുട്ഠോ, അപരിയോസിതസങ്കപ്പോ ച ഹുത്വാ ഉപരി ഭാവനാനുയോഗവസേന സമ്മാവായാമം കരോന്തോ.

൬൯. ഇതോ പരന്തി ഇതോ യഥാവുത്തനയതോ പരം. അഗ്ഗഭാവം വാ സാരഭാവം വാതി തപോജിഗുച്ഛായ അഗ്ഗഭാവം വാ സാരഭാവം വാ അജാനന്തോ. ‘‘അയമേവസ്സ അഗ്ഗഭാവോ സാരഭാവോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘അഗ്ഗപ്പത്താ, സാരപ്പത്താ ചാ’’തി ആഹ.

പരിസുദ്ധതചപ്പത്താദികഥാവണ്ണനാ

൭൦. യമനം സംയമനം യാമോ, ഹിംസാദീനം അകരണവസേന ചതുബ്ബിധോ യാമോവ ചാതുയാമോ, സോ ഏവ സംവരോ, തേന സംവുതോ ഗുത്തസബ്ബദ്വാരോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ. തേനാഹ ‘‘ചതുബ്ബിധേന സംവരേന പിഹിതോ’’തി. അതിപാതനം ഹിംസനന്തി ആഹ ‘‘പാണം ന ഹനതീ’’തി. ലോഭചിത്തേന ഭാവിതം സമ്ഭാവിതന്തി കത്വാ ഭാവിതം നാമ പഞ്ച കാമഗുണാ. അയഞ്ച തേസു തേസംയേവ സമുദാചാരോ മഗ്ഗോട്ഠാപകം വിയാതി ആഹ ‘‘തേസം സഞ്ഞായാ’’തി.

ഏതന്തി അഭിഹരണം, ഹീനായ അനാവത്തനഞ്ച. തേനാഹ ‘‘സോ അഭിഹരതീതി ആദിലക്ഖണ’’ന്തി. അഭിഹരതീതി അഭിബുദ്ധിം നേതി. തേനാഹ ‘‘ഉപരൂപരി വഡ്ഢേതീ’’തി. ചക്കവത്തിനാപി പബ്ബജിതസ്സ അഭിവാദനാദി കരീയതേവാതി പബ്ബജ്ജാ സേട്ഠാ ഗുണവിസേസയോഗതോ, ദോസവിരഹിതതോ ച, യതോ സാ പണ്ഡിതപഞ്ഞത്താ വുത്താ. ഗിഹിഭാവോ പന നിഹീനോ തദുഭയാഭാവതോതി ആഹ ‘‘ഹീനായ ഗിഹിഭാവത്ഥായാ’’തി.

൭൧. തചപ്പത്താതി തചം പത്താ, തചസദിസാ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൭൪. തിത്ഥിയാനം വസേനാതി തിത്ഥിയാനം സമയവസേന. നേസന്തി തിത്ഥിയാനം. തന്തി ദിബ്ബചക്ഖും. സീലസമ്പദാതി സബ്ബാകാരസമ്പന്നം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. തചസാരസമ്പത്തിതോതി തചതപോജിഗുച്ഛായാസാരസമ്പത്തിതോ. വിസേസഭാവന്തി വിസേസസഭാവം.

അചേലകപാളിമത്തമ്പീതി അചേലകപാളിആഗതത്ഥമത്തമ്പി നത്ഥി, തസ്മാ മയം അനസ്സാമ വിനട്ഠാതി അത്ഥോ. അ-കാരോ വാ നിപാതമത്തം, നസ്സാമാതി വിനസ്സാമ. കുതോ പരിസുദ്ധപാളീതി കുതോ ഏവ അമ്ഹേസു പരിസുദ്ധപാളിആഗതപടിപത്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സുതിവസേനാപീതി സോതപഥാഗമനമത്തേനാപി ന ജാനാമ.

നിഗ്രോധസ്സപജ്ഝായനവണ്ണനാ

൭൫. അസ്സാതി സന്ധാനസ്സ ഗഹപതിസ്സ. കക്ഖളന്തി ഫരുസം. ദുരാസദവചനന്തി അവത്തബ്ബവചനം. യസ്മാ ഫരുസവചനം യം ഉദ്ദിസ്സ പയുത്തം, തസ്മിം ഖമാപിതേ ഖമാപകസ്സ പടിപാകതികം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അയം മയീ’’തിആദി വുത്തം.

൭൬. ബോധത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി, ന അത്തനോ ബുദ്ധഭാവഘോസനത്ഥായ. വാദത്ഥായാതി പരവാദഭഞ്ജനവാദത്ഥായ. രാഗാദിസമനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി, ന അന്തേവാസികമ്യതായ. ഓഘനിത്ഥരണത്ഥായാതി ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി സബ്ബസോ ഓരപാരാതിണ്ണമാവഹത്താ ദേസനായ. സബ്ബകിലേസപരിനിബ്ബാനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി കിലേസാനം ലേസേനപി ദേസനായ അപരാമട്ഠഭാവതോ.

ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനാദിവണ്ണനാ

൭൭. ഇദം സബ്ബമ്പീതി സത്തവസ്സതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘സത്താഹ’’ന്തി പദം, ഇദം സബ്ബമ്പി വചനം. അസഠോ പന അമായാവീ ഉജുജാതികോ തിക്ഖപഞ്ഞോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി അധിപ്പായോ. സോ ഹി തംമുഹുത്തേനേവ അരഹത്തം പത്തും സക്ഖിസ്സതീതി. വങ്കവങ്കോതി കായവങ്കാദീഹിപി വങ്കേഹി വങ്കോ ജിമ്ഹോ കുടിലോ. ‘‘സഠം പനാഹം അനുസാസിതും ന സക്കോമീ’’തി ന ഇദം ഭഗവാ കിലാസുഭാവേനേവ വദതി, അഥ ഖോ തസ്സ അഭാജനഭാവേനേവ.

൭൮. പകതിയാ ആചരിയോതി യോ ഏവ തുമ്ഹാകം ഇതോ പുബ്ബേ പകതിയാ ആചരിയോ അഹോസി, സോ ഏവ ഇദാനിപി പുബ്ബാചിണ്ണവസേന ആചരിയോ ഹോതു, ന മയം തുമ്ഹേ അന്തേവാസികേ കാതുകാമാതി അധിപ്പായോ. ന മയം തുമ്ഹാകം ഉദ്ദേസേന അത്ഥികാ, ധമ്മതന്തി മേവ പന തുമ്ഹേ ഞാപേതുകാമമ്ഹാതി അധിപ്പായോ. ആജീവതോതി ജീവികായ വുത്തിതോ. അകുസലാതി കോട്ഠാസം പത്താതി അകുസലാതി തം തം കോട്ഠാസതംയേവ ഉപഗതാ. കിലേസദരഥസമ്പയുത്താതി കിലേസദരഥസഹിതാ തംസമ്ബന്ധനതോ. ജാതിജരാമരണാനം ഹിതാതി ജാതിജരാമരണിയാ. സംകിലേസോ ഏത്ഥ അത്ഥി, സംകിലേസേ വാ നിയുത്താതി സംകിലേസികാ. വോദാനം വുച്ചതി വിസുദ്ധി, തസ്സ പച്ചയഭൂതത്താ വോദാനിയാ. തഥാഭൂതാ ചേതേ വോദാപേന്തീതി ആഹ ‘‘സത്തേ വോദാപേന്തീ’’തി. സിഖാപ്പത്താ പഞ്ഞായ പാരിപൂരിവേപുല്ലതാ മഗ്ഗഫലവസേനേവ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞാ…പേ… വേപുല്ലത’’ന്തി. ഉഭോപി വാ ഏതാനി പാരിപൂരിവേപുല്ലാനി. യാ ഹി തസ്സ പാരിപൂരീ, സാ ഏവ വേപുല്ലതാതി. തതോതി സംകിലേസധമ്മപ്പഹാനവോദാനധമ്മാഭിബുദ്ധിഹേതു.

൭൯. ‘‘യഥാ മാരേനാ’’തി നയിദം നിദസ്സനവസേന വുത്തം, അഥ ഖോ തഥാഭാവകഥനമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘മാരോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അഥാതി മാരേന തേസം പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിതോ പച്ഛാ അഞ്ഞാസീതി യോജനാ. കസ്മാ പന ഭഗവാ പഗേവ ന അഞ്ഞാസീതി? അനാവജ്ജിതത്താ. മാരം പടിബാഹിത്വാതി മാരേന തേസു കതം പരിയുട്ഠാനം വിധമേത്വാ, ന തേസം സതി പയോജനേ ബുദ്ധാനം ദുക്കരം. സോതി മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിഹേതു. തേസം പരിബ്ബാജകാനം.

ഫുട്ഠാതി പരിയുട്ഠാനവസേന ഫുട്ഠാ. യത്രാതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘യേസൂ’’തി. അഞ്ഞാണത്ഥന്തി ആജാനനത്ഥം, ഉപസഗ്ഗമത്തഞ്ചേത്ഥ ആ-കാരോതി ആഹ ‘‘ജാനനത്ഥ’’ന്തി, വീമംസനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ചിത്തം നുപ്പന്നന്തി ‘‘ജാനാമ താവസ്സ ധമ്മ’’ന്തി ആജാനനത്ഥം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമാ’’തി ഏകസ്മിം ദിവസേ ഏകവാരമ്പി തേസം ചിത്തം നുപ്പന്നം. സത്താഹോ പന വുച്ചമാനോ ഏതേസം കിം കരിസ്സതീതി യോജനാ. സത്താഹം പൂരേതുന്തി സത്താഹം ബ്രഹ്മചരിയം പൂരേതും, ബ്രഹ്മചരിയവസേന വാ സത്താഹം പൂരേതുന്തി അത്ഥോ. പരവാദഭിന്ദനന്തി പരവാദമദ്ദനം. സകവാദസമുസ്സാപനന്തി സകവാദപഗ്ഗണ്ഹനം. വാസനായാതി സച്ചസമ്പടിവേധവാസനായ. നേസന്തി ച പകരണവസേന വുത്തം. തദഞ്ഞേസമ്പി ഹി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ, പരമ്പരായ ച ദേവമനുസ്സാനം സുണന്താനം വാസനായ പച്ചയോ ഏവാതി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉദുമ്ബരികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.

൩. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

അത്തദീപസരണതാവണ്ണനാ

൮൦. ഉത്താനം വുച്ചതി പാകടം, തപ്പടിക്ഖേപേന അനുത്താനം അപാകടം, പടിച്ഛന്നം, അപചുരം, ദുവിഞ്ഞേയ്യഞ്ച. അനുത്താനാനം പദാനം വണ്ണനാ അനുത്താനപദവണ്ണനാ. ഉത്താനപദവണ്ണനായ പയോജനാഭാവതോ അനുത്താനഗ്ഗഹണം. ‘‘മാതുലാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമോ ഏകോ രുക്ഖോ, തസ്സാ ആസന്നപ്പദേസേ മാപിതത്താ നഗരമ്പി ‘‘മാതുലാ’’ ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തേന വുത്തം ‘‘മാതുലായന്തി ഏവം നാമകേ നഗരേ’’തി. അവിദൂരേതി തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ.

കാമഞ്ചേത്ഥ സുത്തേ ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ദള്ഹനേമി നാമ അഹോസീ’’തിആദിനാ അതീതവംസദീപികാ കഥാ ആദിതോ പട്ഠായ ആഗതാ, ‘‘അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസതായുകാനം മനുസ്സാനം വസ്സസതായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തീ’’തിആദിനാ പന സവിസേസം അനാഗതത്ഥപടിസംയുത്താ കഥാ ആഗതാതി വുത്തം ‘‘അനാഗതവംസദീപികായ സുത്തന്തകഥായാ’’തി. അനാഗതത്ഥദീപനഞ്ഹി അച്ഛരിയം, തത്ഥാപി അനാഗതസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പടിപത്തികിത്തനം അച്ഛരിയതമം. സമാഗമേനാതി സന്നിപാതേന.

‘‘ഭത്തഗ്ഗം അമനാപ’’ന്തിആദി കേവലം തേസം പരിവിതക്കമത്തം. അമനാപന്തി അമനുഞ്ഞം. ബുദ്ധേസു കതോ അപ്പകോപി അപരാധോ അപ്പകോ കാരോ വിയ ഗരുതരവിപാകോതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം…പേ… സദിസം ഹോതീ’’തി. തത്രാതി തസ്മിം മാതുലനഗരസ്സ സമീപേ, തസ്സം വാ പരിസായം.

അത്തദീപാതി ഏത്ഥ കാമം യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താതി സസന്താനോ ‘‘അത്താ’’തി വുച്ചതി, ഹിതസുഖേസിഭാവേന പന അത്തനിബ്ബിസേസത്താ ധമ്മോ ഇധ ‘‘അത്താ’’തി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘അത്താ നാമ ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ’’തി. ദ്വിധാ ആപോ ഗതോ ഏത്ഥാതി ദീപോ, ഓഘേന അനജ്ഝോത്ഥതോ ഭൂമിഭാഗോ. ഇധ പന കാമോഘാദീഹി അനജ്ഝോത്ഥരണീയത്താ ദീപോ വിയാതി ദീപോ, അത്താ ദീപോ പതിട്ഠാ ഏതേസന്തി അത്തദീപാ. തേനാഹ ‘‘അത്താനം ദീപ’’ന്തിആദി. ദീപഭാവോ ചേത്ഥ പടിസരണതാതി ആഹ ‘‘ഇദം തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. അഞ്ഞസരണപടിക്ഖേപവചനന്തി അഞ്ഞസരണഭാവപടിക്ഖേപവചനം. ഇദഞ്ഹി ന അഞ്ഞം സരണം കത്വാ വിഹരണസ്സേവ പടിക്ഖേപവചനം, അഥ ഖോ അഞ്ഞസ്സ സരണസഭാവസ്സേവ പടിക്ഖേപവചനം തപ്പടിക്ഖേപേ ച തേന ഇതരസ്സാപി പടിക്ഖേപസിദ്ധിതോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഇദാനി തമേവത്ഥം സുത്തന്തരേന സാധേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി. യദി ഏത്ഥ പാകതികോ അത്താ ഇച്ഛിതോ, കഥം തസ്സ ദീപസരണഭാവോ, തസ്മാ അധിപ്പായികോ ഏത്ഥ അത്താ ഭവേയ്യാതി പുച്ഛതി ‘‘കോ പനേത്ഥ അത്താ നാമാ’’തി. ഇതരോ യഥാധിപ്പേതം അത്താനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ’’തി. ദുതിയവാരോപി പഠമവാരസ്സേവ പരിയായഭാവേന ദേസിതോതി ദസ്സേതും ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം.

ഗോചരേതി ഭിക്ഖൂനം ഗോചരട്ഠാനഭൂതേ. തേനാഹ ‘‘ചരിതും യുത്തട്ഠാനേ’’തി. സകേതി കഥം പനായം ഭിക്ഖൂനം സകോതി ആഹ ‘‘പേത്തികേ വിസയേ’’തി. പിതിതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ ആഗതത്താ ‘‘അയം തുമ്ഹാകം ഗോചരോ’’തി തേന ഉദ്ദിട്ഠത്താ പേത്തികേ വിസയേതി. ചരന്തന്തി സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അയമേവത്ഥോ’’തി, ചരന്താനന്തി ച അത്ഥോ, തേനായം വിഭത്തിവിപല്ലാസേനപി വചനവിപല്ലാസേനപീതി ദസ്സേതി. കിലേസമാരസ്സ ഓതാരാലാഭേനേവ ഇതരമാരാനമ്പി ഓതാരാലാഭോ വേദിതബ്ബോ. അയം പനത്ഥോതി ഗോചരേ ചരണം സന്ധായാഹ, വത്ഥു പന ബ്യതിരേകമുഖേന ആഗതം.

സകുണേ ഹന്തീതി സകുണഗ്ഘി, മഹാസേനസകുണോ. അജ്ഝപ്പത്താതി അഭിഭവനവസേന പത്താ ഉപഗതാ. ന മ്യായന്തി മേ അയം സകുണഗ്ഘി നാലം അഭവിസ്സ. നങ്ഗലകട്ഠകരണന്തി നങ്ഗലേന കസിതപ്പദേസോ. ലേഡ്ഡുട്ഠാനന്തി ലേഡ്ഡൂനം ഉട്ഠപിതട്ഠാനം. സകേ ബലേതി അത്തനോ ബലഹേതു. അപത്ഥദ്ധാതി അവഗാള്ഹത്ഥമ്ഭാ സഞ്ജാതത്ഥമ്ഭാ. അസ്സരമാനാതി അവ്ഹായന്തീ.

മഹന്തം ലേഡ്ഡുന്തി നങ്ഗലേന ഭിന്നട്ഠാനേ സുക്ഖതായ തിഖിണസിങ്ഗഅയോഘനസദിസം മഹന്തം ലേഡ്ഡും. അഭിരുഹിത്വാതി തസ്സ അധോഭാഗേന അത്തനാ പവിസിത്വാ നിലീനയോഗ്ഗപ്പദേസം സല്ലക്ഖേത്വാ തസ്സുപരി ചങ്കമന്തോ അസ്സരമാനോ അട്ഠാസി. ‘‘ഏഹി ഖോ’’തിആദി തസ്സ അസ്സരമാനാകാരദസ്സനം. സന്നയ്ഹാതി വാതഗ്ഗഹണവസേന ഉഭോ പക്ഖേ സമം ഠപേത്വാ. പച്ചുപാദീതി പാവിസി. തത്ഥേവാതി യത്ഥ പുബ്ബേ ലാപോ ഠിതോ, തത്ഥേവ ലേഡ്ഡുമ്ഹി. ഉരന്തി അത്തനോ ഉരപ്പദേസം. പച്ചതാളേസീതി പതി അതാളേസി സാരമ്ഭവസേന വേഗേന ഗന്ത്വാ പഹരണതോ വിധാരേന്തീ പതാളേസി. ആരമ്മണന്തി പച്ചയം. ‘‘അവസര’’ന്തി കേചി.

‘‘കുസലാന’’ന്തി ഏവം പവത്തായ ദേസനായ കോ അനുസന്ധി? യഥാഅനുസന്ധി ഏവ. ആദിതോ ഹി ‘‘അത്തദീപാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൮൦) യേവ അത്തധമ്മപരിയായേന ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാ ഗഹിതാ, തേ യേവേത്ഥ കുസലഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി. അനവജ്ജലക്ഖണാനന്തി അവജ്ജപടിപക്ഖസഭാവാനം. ‘‘അവജ്ജരഹിതസഭാവാന’’ന്തി കേചി. തത്ഥ പുരിമേ അത്ഥവികപ്പേ വിപാകധമ്മധമ്മാ ഏവ ഗഹിതാ, ദുതിയേ പന വിപാകധമ്മാപി. യദി ഏവം, കഥം തേസം സമാദായ വത്തനന്തി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘വിപാകധമ്മാ സീലാദി വിയ സമാദായ വത്തിതബ്ബാ’’തി. സമാദാനന്തി പന അത്തനോ സന്താനേ സമ്മാ ആദാനം പച്ചയവസേന പവത്തി യേവാതി ദട്ഠബ്ബം. വിപാകധമ്മാ ഹി പച്ചയവിസേസേഹി സത്തസന്താനേ സമ്മദേവ ആഹിതാ ആയുആദിസമ്പത്തിവിസേസഭൂതാ ഉപരൂപരികുസലവിസേസുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തീതി വദന്തി. പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞന്തി ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘പുഞ്ഞഫലം വഡ്ഢതീ’’തി. പുഞ്ഞഫലന്തി ച ഏകദേസസരൂപേകസേസേന വുത്തം ‘‘പുഞ്ഞഞ്ച പുഞ്ഞഫലഞ്ച പുഞ്ഞഫല’’ന്തി ആഹ ‘‘ഉപരൂപരി പുഞ്ഞമ്പി പുഞ്ഞവിപാകോപി വേദിതബ്ബോ’’തി.

‘‘മാതാപിതൂന’’ന്തിആദി നിദസ്സനമത്തം, തസ്മാ അഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം ഹേതൂപനിസ്സയം കുസലം ദട്ഠബ്ബം. സിനേഹവസേനാതി ഉപനിസ്സയഭൂതസ്സ സിനേഹസ്സ വസേന, ന സമ്പയുത്തസ്സ. ന ഹി സിനേഹസമ്പയുത്തം നാമ കുസലം അത്ഥി. മുദുമദ്ദവചിത്തന്തി മേത്താവസേന അതിവിയ മദ്ദവന്തം ചിത്തം. യഥാ മത്ഥകപ്പത്തം വട്ടഗാമികുസലം ദസ്സേതും ‘‘മാതാപിതൂനം …പേ… മുദുമദ്ദവചിത്ത’’ന്തി വുത്തം, ഏവം മത്ഥകപ്പത്തമേവ വിവട്ടഗാമികുസലം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ സതി…പേ… ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ’’തി വുത്തം. തദഞ്ഞേപി പന ദാനസീലാദിധമ്മാ വട്ടസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതാ വട്ടഗാമികുസലം വിവട്ടസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതാ വിവട്ടഗാമികുസലന്തി വേദിതബ്ബാ. പരിയോസാനന്തി ഫലവിസേസാവഹതായ ഫലദായ കോടി സിഖാപ്പത്തി, ദേവലോകേ ച പവത്തിസിരിവിഭവോതി പരിയോസാനം ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി വിസേസിതം, മനുസ്സലോകവസേനേവ ചായം ദേസനാ ആഗതാതി. മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസമ്പത്തി പരിയോസാനന്തി യോജനാ. വിവട്ടഗാമികുസലസ്സ വിപാകം സുത്തപരിയോസാനേ ദസ്സിസ്സതി ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖോ നാമ രാജാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൦൮).

ദള്ഹനേമിചക്കവത്തിരാജകഥാവണ്ണനാ

൮൧. ഇധാതി ഇമസ്മിം ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാന’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൧൦) സുത്തദേസനായ ആരദ്ധട്ഠാനേ വട്ടവിവട്ടഗാമിഭാവേന സാധാരണേ കുസലഗ്ഗഹണേ. തത്ഥ വട്ടഗാമികുസലാനുസന്ധിവസേന ‘‘ഭൂതപുബ്ബം ഭിക്ഖവേ’’തി ദേസനം ആരഭി, ആരഭന്തോ ച ദേസിയമാനമത്തം. ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം ഭിക്ഖൂനം സങ്ഖേപതോ ഏവം ദീപേത്വാ ആരഭീതി ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തിആദി വുത്തം, പഠമം തഥാ അദീപേന്തോപി ഭഗവാ അത്ഥതോ ദീപേതി വിയാതി അധിപ്പായോ.

൮൨. ഈസകമ്പീതി അപ്പമത്തകമ്പി. അവസക്കിതന്തി ഓഗതഭട്ഠം. നേമിഅഭിമുഖന്തി നേമിപ്പദേസസ്സ സമ്മുഖാ. ബന്ധിംസു ചക്കരതനസ്സ ഓസക്കിതാനോസക്കിതഭാവം ജാനിതും. തദേതന്തി യഥാവുത്തട്ഠാനാ ചവനം. അതിബലവദോസേതി രഞ്ഞോ ബലവതി അനത്ഥേ ഉപട്ഠിതേ സതി.

അപ്പമത്തോതി രഞ്ഞോ ആണായ പമാദം അകരോന്തോ.

ഏകസമുദ്ദപരിയന്തമേവാതി ജമ്ബുദീപമേവ സന്ധായ വദതി. സോ ഉത്തരതോ അസ്സകണ്ണപബ്ബതേന പരിച്ഛിന്നം ഹുത്വാ അത്താനം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതഏകസമുദ്ദപരിയന്തോ. പുഞ്ഞിദ്ധിവസേനാതി ചക്കവത്തിഭാവാവഹായ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ വസേന.

൮൩. ഏവം കത്വാതി കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ. സുകതം കമ്മന്തി ദസകുസലകമ്മപഥമേവ വദതി.

‘‘ദസവിധം, ദ്വാദസവിധ’’ന്തി ച വുത്തവിഭാഗോ പരതോ ആഗമിസ്സതി. പൂരേന്തേനേവാതി പൂരേത്വാ ഠിതേനേവ. നിദ്ദോസേതി ചക്കവത്തിവത്തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാനം ദോസാനം അപഗമനേ നിദ്ദോസേ. ചക്കവത്തീനം വത്തേതി ചക്കവത്തിരാജൂഹി വത്തിതബ്ബവത്തേ. ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഹി ഉപചാരോ യഥാ ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി (സു. നി. ൪൧൦). അധിഗതചക്കവത്തിഭാവാപി ഹി തേ തത്ഥ വത്തന്തേവാതി തഥാ വുത്തം.

ചക്കവത്തിഅരിയവത്തവണ്ണനാ

൮൪. അഞ്ഞഥാ വത്തിതും അദേന്തോ സോ ധമ്മോ അധിട്ഠാനം ഏതസ്സാതി തദധിട്ഠാനം, തേന തദധിട്ഠാനേന ചേതസാ. സക്കരോന്തോതി ആദരകിരിയാവസേന കരോന്തോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഗരും കരോന്തോതി പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകരണവസേന ഗരും കരോന്തോ. തേനേവാഹ ‘‘തസ്മിം ഗാരവുപ്പത്തിയാ’’തി. മാനേന്തോതി സമ്ഭാവനാവസേന മനേന പിയായന്തോ. തേനാഹ ‘‘തമേവാ’’തിആദി. ഏവം പൂജയതോ അപചായതോ ഏവഞ്ച യഥാവുത്തസക്കാരാദിസമ്ഭവോതി തം ദസ്സേതും ‘‘തം അപദിസിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ധമ്മാധിപതിഭൂതോ ആഗതഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ യഥാവുത്തധമ്മസ്സ ജേട്ഠകഭാവേന പുരിമപുരിമതരഅത്തഭാവേസു സക്കച്ച സമുപചിതഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ധമ്മവസേനേവ സബ്ബകിരിയാനം കരണേനാ’’തി ഏതേന ഠാനനിസജ്ജാദീസു യഥാവുത്തധമ്മനിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവം ദസ്സേതി. അസ്സാതി രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ. പരം രക്ഖന്തോ അഞ്ഞം ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥതോ രക്ഖന്തോ തേനേവ പരത്ഥസാധനേന ഖന്തിആദിഗുണേന അത്താനം തതോ ഏവ രക്ഖതി. മേത്തചിത്തതാതി മേത്തചിത്തതായ. നിവാസനപാരുപനഗേഹാദീനം സീതുണ്ഹാദിപടിബാഹനേന ആവരണം. അന്തോ ജനസ്മിന്തി അബ്ഭന്തരഭൂതേ പുത്തദാരാദിജനേ.

‘‘സീലസംവരേ പതിട്ഠാപേഹീ’’തി ഇമിനാ രക്ഖം ദസ്സേതി, ‘‘വത്ഥഗന്ധമാലാദീനി ദേഹീ’’തി ഇമിനാ ആവരണം, ഇതരേന ഗുത്തിം. ഭത്തവേതനസമ്പദാനേനപീതി പി-സദ്ദേന സീലസംവരേ പതിട്ഠാപനാദീനി സമ്പിണ്ഡേതി. ഏസേവ നയോ ഇതോ പരേസുപി പി-സദ്ദഗ്ഗഹണേസു. നിഗമോ നിവാസോ ഏതേസന്തി നേഗമാ, ഏവം ജാനപദാതി ആഹ ‘‘നിഗമവാസിനോ’’തിആദി.

നവവിധാ മാനമദാതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദി (സം. നി. ൪.൧൦൮; ധ. സ. ൧൧൨൧; വിഭ. ൮൬൬; മഹാനി. ൨൧, ൧൭൮) നയപ്പവത്തിയാ നവവിധാ മാനസങ്ഖാതാ മദാ. മാനോ ഏവ ഹേത്ഥ പമജ്ജനാകാരേന പവത്തിയാ മാനമദോ. സോഭനേ കായികവാചസികകമ്മേ രതോതി സൂരതോ ഉ-കാരസ്സ ദീഘം കത്വാ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, സബ്ബം വാ കായവചീസുചരിതം. സുട്ഠു ഓരതോതി സോരതോ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം, യഥാവുത്തമേവ സുചരിതം. രാഗാദീനന്തി രാഗദോസമോഹമാനാദീനം. ദമനാദീഹീതി ദമനസമനപരിനിബ്ബാപനേഹി. ഏകമത്താനന്തി ഏകം ചിത്തം, ഏകച്ചം അത്തനോ ചിത്തന്തി അത്ഥോ. രാഗാദീനഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗിയം ദമനാദിപച്ചേകം ഇച്ഛിതബ്ബം, ന മഗ്ഗക്ഖണേ വിയ ഏകജ്ഝം പടിസങ്ഖാനമുഖേന പജഹനതോ. ഏകമത്താനന്തി വാ വിവേകവസേന ഏകം ഏകാകിനം അത്താനം. കാലേ കാലേതി തേസം സന്തികം ഉപസങ്കമിതബ്ബേ കാലേ കാലേ.

ഇധ ഠത്വാതി ‘‘ഇദം ഖോ, താത, ത’’ന്തി ഏവം നിഗമനവസേന വുത്തട്ഠാനേ ഠത്വാ. വത്തന്തി അരിയചക്കവത്തിവത്തം. സമാനേതബ്ബന്തി ‘‘ദസവിധം, ദ്വാദസവിധ’’ന്തി ച ഹേട്ഠാ വുത്തഗണനായ ച സമാനം കാതബ്ബം അനൂനം അനധികം കത്വാ ദസ്സേതബ്ബം. അധമ്മരാഗസ്സാതി അയുത്തട്ഠാനേ രാഗസ്സ. വിസമലോഭസ്സാതി യുത്തട്ഠാനേപി അതിവിയ ബലവഭാവേന പവത്തലോഭസ്സ.

ചക്കരതനപാതുഭാവവണ്ണനാ

൮൫. വത്തമാനസ്സാതി പരിപുണ്ണേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്തമാനസ്സ, നോ അപരിപുണ്ണേതി ആഹ ‘‘പൂരേത്വാ വത്തമാനസ്സാ’’തി. കിത്താവതാ പനസ്സ പാരിപൂരീ ഹോതീതി? തത്ഥ ‘‘കതാധികാരസ്സ താവ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദ്വാദസഹിപി സംവച്ഛരേഹി പൂരതി, പഞ്ചവീസതിയാ, പഞ്ഞാസായ വാ സംവച്ഛരേഹി. അയഞ്ച ഭേദോ ധമ്മച്ഛന്ദസ്സപി തിക്ഖമജ്ഝമുദുതാവസേന, ഇതരസ്സ തതോ ഭിയ്യോപീ’’തി വദന്തി.

ദുതിയാദിചക്കവത്തികഥാവണ്ണനാ

൯൦. അത്തനോ മതിയാതി പരമ്പരാഗതം പുരാണം തന്തിം പവേണിം ലങ്ഘിത്വാ അത്തനോ ഇച്ഛിതാകാരേന. തേനാഹ ‘‘പോരാണക’’ന്തിആദി.

ന പബ്ബന്തീതി സമിദ്ധിയാ ന പൂരേന്തി, ഫീതാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന വഡ്ഢന്തീ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘കത്ഥചി സുഞ്ഞാ ഹോന്തീ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ രാജകിച്ചേ രഞ്ഞാ അമാ സഹ വത്തന്തീതി അമച്ചാ, യേഹി വിനാ രാജകിച്ചം നപ്പവത്തതി. പരമ്പരാഗതാ ഹുത്വാ രഞ്ഞോ പരിസായ ഭവാതി പാരിസജ്ജാ. തേനാഹ ‘‘പരിസാവചരാ’’തി. തസ്മിം ഠാനന്തരേ ഠപിതാ ഹുത്വാ രഞ്ഞോ ആയം, വയഞ്ച യാഥാവതോ ഗണേന്തീതി ഗണകാ. ജാതികുലസുതാചാരാദിവസേന പുഥുത്തം ഗതത്താ മഹതീ മത്താ ഏതേസന്തി മഹാമത്താ, തേ പന മഹാനുഭാവാ അമച്ചാ ഏവാതി ആഹ ‘‘മഹാഅമച്ചാ’’തി. യേ രഞ്ഞോ ഹത്ഥാനീകാദീസു അവട്ഠിതാ, തേ അനീകട്ഠാതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥിആചരിയാദയോ’’തി. മന്തം പഞ്ഞം അസിതാ ഹുത്വാ ജീവന്തീതി മന്തസ്സാജീവിനോ, മതിസജീവാതി അത്ഥോ, യേ തത്ഥ തത്ഥ രാജകിച്ചേ ഉപദേസദായിനോ. തേനാഹ ‘‘മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ’’തിആദി.

ആയുവണ്ണാദിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൯൧. ബലവലോഭത്താതി ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ഇദാനി ദലിദ്ദമനുസ്സാ നാമ ബഹൂ, തേസം സബ്ബേസം ധനേ അനുപ്പദിയമാനേ മയ്ഹം കോസസ്സ പരിക്ഖയോ ഹോതീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നബലവലോഭത്താ. ഉപരൂപരിഭൂമീസൂതി ഛകാമസഗ്ഗസങ്ഖാതാസു ഉപരൂപരികാമഭൂമീസു. കമ്മസ്സ ഫലം അഗ്ഗം നാമ, തം പനേത്ഥ ഉദ്ധഗാമീതി ആഹ ‘‘ഉദ്ധം അഗ്ഗം അസ്സാ’’തി. സഗ്ഗേ നിയുത്താ, സഗ്ഗപ്പയോജനാതി വാ സോവഗ്ഗികാ. ദസന്നം വിസേസാനന്തി ദിബ്ബആയുവണ്ണയസസുഖആധിപതേയ്യാനഞ്ചേവ ദിബ്ബരൂപാദീനഞ്ച ഫലവിസേസാനം. വണ്ണഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ സകോ അത്തഭാവവണ്ണോ ഗഹിതോ, രൂപഗ്ഗഹണേന ബഹിദ്ധാ രൂപാരമ്മണം.

൯൨. സുട്ഠു നിസിദ്ധന്തി യഥായം ഇമിനാ അത്തഭാവേന അദിന്നം ആദാതും ന സക്കോതി, ഏവം സമ്മദേവ തതോ നിസേധിതം കത്വാ. മൂലഹതന്തി ജീവിതാ വോരോപനേന മൂലേ ഏവ ഹതം.

൯൬. രാഗവസേന ചരണം ചരിത്തം, ചരിത്തമേവ ചാരിത്തം, മേഥുനന്തി അധിപ്പായോ, തം പന ‘‘പരേസം ദാരേസൂ’’തി വുത്തത്താ ‘‘മിച്ഛാചാര’’ന്തി ആഹ.

൧൦൦. പച്ചനീകദിട്ഠീതി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികായ (മ. നി. ൧.൪൪൧; ൨.൯൪; വിഭ. ൭൯൩) സമ്മാദിട്ഠിയാ പടിപക്ഖഭൂതാ ദിട്ഠി.

൧൦൧. മാതുച്ഛാദികാ ഉപരി സയമേവ വക്ഖതി. അതിബലവലോഭോതി അതിവിയ ബലവാ ബഹലകിലേസോ, യേന അകാലേ, അദേസേ ച പവത്തതി. മിച്ഛാധമ്മോതി മിച്ഛാ വിപരീതോ അവിസഭാഗവത്ഥുകോ ലോഭധമ്മോ. തേനാഹ ‘‘പുരിസാന’’ന്തിആദി.

തസ്സ ഭാവോതി യേന മേത്താകരുണാപുബ്ബങ്ഗമേന ചിത്തേന പുഗ്ഗലോ ‘‘മത്തേയ്യോ’’തി വുച്ചതി, സോ തസ്സ യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദോ, തംസമുട്ഠാനാ ച കിരിയാ മത്തേയ്യതാ. തേനാഹ ‘‘മാതരി സമ്മാ പടിപത്തിയാ ഏതം നാമ’’ന്തി. യാ സമ്മാ പജ്ജിതബ്ബേ സമ്മാ അപ്പടിപത്തി, സോപി ദോസോ അഗാരവകിരിയാദിഭാവതോ. വിപ്പടിപത്തിയം പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘തസ്സാ അഭാവോ ചേവ തപ്പടിപക്ഖതാ ച അമത്തേയ്യതാ’’തി. കുലേ ജേട്ഠാനന്തി അത്തനോ കുലേ വുദ്ധാനം മഹാപിതുചൂളപിതുജേട്ഠകഭാതികാദീനം.

ദസവസ്സായുകസമയവണ്ണനാ

൧൦൩. ‘‘യ’’ന്തി ഇമിനാ സമയോ ആമട്ഠോ, ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി. അലം പതിനോതി അലംപതേയ്യാ. തസ്സാ പരിയത്തതാ ഭരിയാഭാവേനാതി ആഹ ‘‘ദാതും യുത്താ’’തി. അഗ്ഗരസാനീതി മധുരഭാവേന, ഭേസജ്ജഭാവേന ച അഗ്ഗഭൂതരസാനി.

ദിപ്പിസ്സന്തീതി പടിപക്ഖഭാവേന സമുജ്ജലിസ്സന്തി. തേനാഹ ‘‘കുസലന്തിപി ന ഭവിസ്സതീ’’തി. അഹോ പുരിസോതി മാതാദീസുപി ഈദിസോ, അഞ്ഞേസം കേസം കിം വിസ്സജ്ജേസ്സതി, അഹോ തേജവപുരിസോതി.

ഗേഹേ മാതുഗാമം വിയാതി അത്തനോ ഗേഹേ ദാസിഭരിയാഭൂതമാതുഗാമം വിയ. മിസ്സീഭാവന്തി മാതാദീസു ഭരിയായ വിയ ചാരിത്തസങ്കരം.

ബലവകോപോതി ഹന്തുകാമതാവസേന ഉപ്പത്തിയാ ബലവകോപോ. ആഘാതേതീതി ആഹനതി, അത്തനോ കക്ഖളഫരുസഭാവേന ചിത്തം വിബാധതീതി അത്ഥോ. നിസ്സയദഹനരസോ ഹി ദോസോ. ബ്യാപാദേതീതി വിനാസേതി, മനോപദൂസനതോ മനസ്സ പകോപനതോ. തിബ്ബന്തി തിക്ഖം, സാ പനസ്സ തിക്ഖതാ സരീരേ അവഹന്തേപി സിനേഹവത്ഥും ലങ്ഘിത്വാപി പവത്തിയാ വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘പിയമാനസ്സപീ’’തിആദി.

൧൦൪. കപ്പവിനാസോ കപ്പോ ഉത്തരപദലോപേന, അന്തരാവ കപ്പോ അന്തരകപ്പോ. തണ്ഹാദിഭേദോ കപ്പോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കപ്പോ, സത്തലോകോതി ആഹ ‘‘അന്തരാവ ലോകവിനാസോ’’തി. സ്വായം അന്തരകപ്പോ കതിവിധോ, കഥഞ്ചസ്സ സമ്ഭവോ, കിം ഗതികോതി അന്തോഗധം ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അന്തരകപ്പോ ച നാമാ’’തിആദി. ലോഭുസ്സദായാതി ലോഭാധികായ പജായ വത്തമാനായ.