൧൦. സങ്ഗീതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൬. ദസസഹസ്സചക്കവാളേതി ബുദ്ധഖേത്തഭൂതേ ദസസഹസ്സപരിമാണേ ചക്കവാളേ. തത്ഥ ഹി ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സായേവ കതാധികാരാ, ഇതരേസു ദേവാ വിസേസഭാഗിനോ. തേന വുത്തം ‘‘ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ’’തി. ഞാണജാലപത്ഥരണന്തി ച തേസം തേസം സത്താനം ആസയാദിവിഭാവനവസേന ഞാണസ്സ പവത്തനമേവ. തേനാഹ ‘‘ലോകം വോലോകയമാനോ’’തി, സത്തലോകം ബ്യവലോകയമാനോ ആസയാനുസയചരിതാധിമുത്തിആദികേ വിസേസതോ ഓഗാഹേത്വാ പസ്സന്തോതി അത്ഥോ. മങ്ഗലം ഭണാപേസ്സന്തി ‘‘തം തേസം ആയതിം വിസേസാധിഗമസ്സ വിജ്ജാട്ഠാനം ഹുത്വാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സാ’’തി. തീഹി പിടകേഹി സമ്മസിത്വാതി തിപിടകതോ ഏകകദുകാദിനാ സങ്ഗഹേതബ്ബസ്സ സങ്ഗണ്ഹനവസേന സമ്മസിത്വാ വീമംസിത്വാ. ഞാതും ഇച്ഛിതാ അത്ഥാ പഞ്ഹാ, തേ പന ഇമസ്മിം സുത്തേ ഏകകാദിവസേന ആഗതാ സഹസ്സം, ചുദ്ദസ ചാതി ആഹ ‘‘ചുദ്ദസപഞ്ഹാധികേന പഞ്ഹസഹസ്സേന പടിമണ്ഡേത്വാ’’തി. ഏവമിധ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സിതേ പഞ്ഹേ പരതോ സുത്തപരിയോസാനേ ‘‘ഏകകവസേന ദ്വേ പഞ്ഹാ കഥിതാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൪൯) വിഭാഗേന പരിഗണേത്വാ സയമേവ ദസ്സേസ്സതി.

ഉബ്ഭതകനവസന്ധാഗാരവണ്ണനാ

൨൯൭. ഉച്ചാധിട്ഠാനതായ തം സന്ധാഗാരം ഭൂമിതോ ഉബ്ഭതം വിയാതി ‘‘ഉബ്ഭതക’’ന്തി നാമം ലഭതി. തേനാഹ ‘‘ഉച്ചത്താ വാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി. സന്ധാഗാരസാലാതി ഏകാ മഹാസാലാ. ഉയ്യോഗകരണാദീസു ഹി രാജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ ‘‘ഏത്തകാ പുരതോ ഗച്ഛന്തു, ഏത്തകാ പച്ഛാ’’തിആദിനാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ സന്ധം കരോന്തി മരിയാദം ബന്ധന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം ‘‘സന്ധാഗാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഉയ്യോഗട്ഠാനതോ ച ആഗന്ത്വാ യാവ ഗേഹം ഗോമയപരിഭണ്ഡാദിവസേന പടിജഗ്ഗനം കരോന്തി, താവ ഏകം ദ്വേ ദിവസേ തേ രാജാനോ തത്ഥ സന്ഥമ്ഭന്തീതിപി സന്ധാഗാരം, തേസം രാജൂനം സഹ അത്ഥാനുസാസനഅഗാരന്തിപി സന്ധാഗാരന്തി. യസ്മാ വാ തേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ കസിതും വട്ടതി, ഇമസ്മിം കാലേവപിതു’’ന്തിആദിനാ ഘരാവാസകിച്ചം സന്ധരന്തി, തസ്മാ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഘരാവാസം തത്ഥ സന്ധരന്തീതിപി സന്ധാഗാരം, സാ ഏവ സാലാതി സന്ധാഗാരസാലാ. ദേവതാതി ഘരദേവതാ. നിവാസവസേന അനജ്ഝാവുത്ഥത്താ ‘‘കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേനാ’’തി വുത്തം. കമ്മകരണവസേന പന മനുസ്സാ തത്ഥ നിസജ്ജാദീനി കപ്പേസുമേവ. ‘‘സയമേവ പന സത്ഥു ഇധാഗമനം അമ്ഹാകം പുഞ്ഞവസേനേവ, അഹോ മയം പുഞ്ഞവന്തോ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ ഏവം സമ്മാ ചിന്തേസുന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അമ്ഹേഹീ’’തിആദിമാഹ.

൨൯൮. അട്ടകാതി ചിത്തകമ്മകരണത്ഥം ബദ്ധാ മഞ്ചകാ. മുത്തമത്താതി താവദേവ സന്ധാഗാരേ നവകമ്മസ്സ നിട്ഠാപിതഭാവമാഹ, തേന‘‘അചിരകാരിത’’ന്തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി. അരഞ്ഞം ആരാമോ ആരമിതബ്ബട്ഠാനം ഏതേസന്തി അരഞ്ഞാരാമാ. സന്ഥരണം സന്ഥരി, സബ്ബോ സകലോ സന്ഥരി ഏത്ഥാതി സബ്ബസന്ഥരി, ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോയം. തേനാഹ ‘‘യഥാ സബ്ബം സന്ഥതം ഹോതി, ഏവ’’ന്തി.

൨൯൯. സമന്തപാസാദികോതി സമന്തതോ സബ്ബഭാഗേന പസാദാവഹോ ചാതുരിയസോ. ‘‘അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതീ’’തി ഇദം ബുദ്ധാനം കായപ്പഭായ പകതിയാ അസീതിഹത്ഥേ ഠാനേ അഭിബ്യാപനതോ വുത്തം. ഇദ്ധാനുഭാവേന പന അനന്തം അപരിമാണം ഠാനം വിജ്ജോതതേവ. നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജട്ഠപഭസ്സരവസേന ഛബ്ബണ്ണാ. സബ്ബേ ദിസാഭാഗാതി സരീരപ്പഭായ ബാഹുല്ലതോ വുത്തം.

അബ്ഭമഹികാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠം സുഞ്ഞം ന സോഭതി, താരകാചിതം പന അന്തലിക്ഖം താസം പഭാഹി സമന്തതോ വിജ്ജോതമാനം വിരോചതീതി ആഹ ‘‘സമുഗ്ഗതതാരകം വിയ ഗഗനതല’’ന്തി. സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി മൂലതോ പട്ഠായ യാവ സാഖഗ്ഗാ ഫുല്ലോ. ‘‘പടിപാടിയാഠപിതാന’’ന്തിആദി പരികപ്പൂപമാ. തഥാ ഹി വിയ-സദ്ദഗ്ഗഹണം കതം. സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയാതി അത്തനോ സോഭായ തേസം സോഭന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഭിക്ഖൂപി സബ്ബേവാ’’തി ഇദം നേസം ‘‘അപ്പിച്ഛാ’’തിആദിനാ വുത്തഗുണേസു ലോകിയഗുണാനം വസേന യോജേതബ്ബം. ന ഹി തേ സബ്ബേവ ദസകഥാവത്ഥുലാഭിനോ. തേന വുത്തം ‘‘സുത്തന്തം ആവജ്ജേത്വാ…പേ… അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൯൬). തസ്മാ യേ തത്ഥ അരിയാ, തേ സബ്ബേസമ്പി പദാനം വസേന ബോധിതാ ഹോന്തി. യേ പന പുഥുജ്ജനാ, തേ ലോകിയഗുണദീപകേഹി പദേഹീതി ന തഥാ ഹേട്ഠാ ‘‘അസീതിമഹാഥേരാ’’തിആദി വുത്തം. പുബ്ബേ അരഹത്തഭാഗിനോ ഗഹിതാ.

രൂപകായസ്സ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജന-പടിമണ്ഡിത-ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണകായപ്പഭാബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാവിചിത്തതാവ (ദീ. നി. ൨.൩൩; ൩.൨൦൦; മ. നി. ൨.൩൮൫) ബുദ്ധവേസോ. ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ ഭഗവതോ കായസ്സ ആലോകിതവിലോകിതാദീസു പരമുക്കംസഗതോ ബുദ്ധാവേണികോ അച്ചന്തുപസമോ ബുദ്ധവിലാസോ. അസ്സന്തി തസ്സം.

സന്ധാഗാരാനുമോദനപടിസംയുത്താതി ‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൨൯൫, ൩൧൫) നയേന സന്ധാഗാരഗുണൂപസഞ്ഹിതാ സന്ധാഗാരകരണപുഞ്ഞാനിസംസഭാവിനീ. പകിണ്ണകകഥാതി സങ്ഗീതിഅനാരുള്ഹാ സുണന്താനം അജ്ഝാസയാനുരൂപതായ വിവിധവിപുലഹേതൂപമാസമാലങ്കതാ നാനാനയവിചിത്താ വിത്ഥാരകഥാ. തേനാഹ ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി. ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ നിരുപക്കിലേസതായ സുവിസുദ്ധേന, വിപുലോദാരതായ അപരിമേയ്യേന ച അത്ഥേന സുണന്താനം കായചിത്തപരിളാഹവൂപസമനതോ. പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയ അഞ്ഞേസം സുദുക്കരതായ, മഹാസാരതായ വാ അത്ഥസ്സ. മഹാജമ്ബും മത്ഥകേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ ചാലനപച്ചയട്ഠാനവസേന പുബ്ബേനാപരം അനുസന്ധാനതോ. യോജനിയ…പേ… പായമാനോ വിയ ദേസനം ചതുസച്ചയന്തേ പക്ഖിപിത്വാ അത്ഥവേദധമ്മവേദസ്സേവ ലഭാപനേന സാതമധുരധമ്മാമതരസൂപസംഹരണതോ. മധുഗണ്ഡന്തി മധുപടലം.

൩൦൦. ‘‘തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂത’’ന്തി ബ്യാപനിച്ഛായം ഇദം ആമേഡിതവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘യം യന്ദിസ’’ന്തിആദി വുത്തം. അനുവിലോകേത്വാതി ഏത്ഥ അനു-സദ്ദോ ‘‘പരീ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ, വിലോകനഞ്ചേത്ഥ സത്ഥു ചക്ഖുദ്വയേനപി ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ‘‘മംസചക്ഖുനാ…പേ… തതോ തതോ വിലോകേത്വാ’’തി സങ്ഖേപതോ വത്വാ തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘മംസചക്ഖുനാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഹത്ഥേന കുച്ഛിതം കതം ഹത്ഥകുക്കുച്ചം കുകതമേവ കുക്കുച്ചന്തി കത്വാ. ഏവം പാദകുക്കുച്ചം ദട്ഠബ്ബം. നിച്ചലാ നിസീദിംസു അത്തനോ സുവിനീതഭാവേന, ബുദ്ധഗാരവേന ച. ‘‘ആലോകം പന വഡ്ഢയിത്വാ’’തിആദി കദാചി ഭഗവാ ഏവമ്പി കരോതീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. ന ഹി സത്ഥു സാവകാനം വിയ ഏവം പയോഗസമ്പാദനീയമേതം ഞാണം. തിരോഹിതവിദൂരവത്തനിപി രൂപഗതേ മംസചക്ഖുനോ പവത്തിയാ ഇച്ഛിതത്താ വീമംസിതബ്ബം. അരഹത്തുപഗം അരഹത്തപദട്ഠാനം. ചക്ഖുതലേസു നിമിത്തം ഠപേത്വാതി ഭാവനാനുയോഗസമ്പത്തിയാ സബ്ബേസം തേസം ഭിക്ഖൂനം ചക്ഖുതലേസു ലബ്ഭമാനം സന്തിന്ദ്രിയവിഗതഥിനമിദ്ധതാകാരസങ്ഖാതം നിമിത്തം അത്തനോ ഹദയേ ഠപേത്വാ സല്ലക്ഖേത്വാ. കസ്മാ ആഗിലായതി കോടിസതസഹസ്സഹത്ഥിനാഗാനം ബലം ധാരേന്തസ്സാതി ചോദകസ്സ അധിപ്പായോ. ആചരിയോ ഏസ സങ്ഖാരാനം സഭാവോ, യദിദം അനിച്ചതാ. യേ പന അനിച്ചാ, തേ ഏകന്തേനേവ ഉദയവയപടിപീളിതതായ ദുക്ഖാ ഏവ, ദുക്ഖസഭാവേസു തേസു സത്ഥു കായേ ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ അയം പച്ചയോതി ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജി, സോ ച ഖോ പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയാ. സ്വായമത്ഥോ പരമത്ഥദീപനിയം ഉദാനട്ഠകഥായം ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഭിന്നനിഗണ്ഠവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൦൧. ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ പാസാദികസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൬൪).

൩൦൨. സ്വാഖ്യാതം ധമ്മം ദേസേതുകാമോതി സ്വാഖ്യാതം കത്വാ ധമ്മം കഥേതുകാമോ, സത്ഥാരാ വാ സ്വാഖ്യാതം ധമ്മം സയം ഭിക്ഖൂനം കഥേതുകാമോ. സത്ഥാരാ ദേസിതധമ്മമേവ ഹി തതോ തതോ ഗഹേത്വാ സാവകാ സബ്രഹ്മചാരീനം കഥേന്തി.

ഏകകവണ്ണനാ

൩൦൩. സമഗ്ഗേഹി ഭാസിതബ്ബന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗേഹി ഹുത്വാ ഭാസിതബ്ബം, സജ്ഝായിതബ്ബഞ്ചേവ വണ്ണേതബ്ബഞ്ചാതി അത്ഥോ. യഥാ പന സമഗ്ഗേഹി സങ്ഗായനം ഹോതി, തമ്പി ദസ്സേതും ‘‘ഏകവചനേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകവചനേഹീതി വിരോധാഭാവേന സമാനവചനേഹി. തേനാഹ ‘‘അവിരുദ്ധവചനേഹീ’’തിആദി. സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേതുകാമോതി യസ്മിം ധമ്മേ സങ്ഗായനേ സാമഗ്ഗിരസാനുഭവനം ഇച്ഛിതം ദേസനാകുസലതായ, തത്ഥ ഏകകദുകതികാദിവസേന ബഹുധാ സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേതുകാമോ. സബ്ബേ സത്താതി അനവസേസാ സത്താ, തേ പന ഭവഭേദതോ സങ്ഖേപേനേവ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഭവാദീസൂ’’തിആദിമാഹ. ബ്യധികരണാനമ്പി ബാഹിരത്ഥസമാസോ ഹോതി യഥാ ‘‘ഉരസിലോമോ’’തി ആഹ ‘‘ആഹാരതോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി. തിട്ഠതി ഏതേനാതി ഠിതി, ആഹാരോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ സമാസവിഗ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാ, പച്ചയായത്തവുത്തികാതി അത്ഥോ. പച്ചയത്ഥോ ഹേത്ഥ ആഹാര-സദ്ദോ ‘‘അയം ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സഉപ്പാദായാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൧൮൩, ൨൩൨) വിയ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇമിനാ അസഞ്ഞസത്താപി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. സാ പനായം ആഹാരട്ഠിതികതാ നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖാരധമ്മോ, ന സത്തധമ്മോ. തേനേവാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാതി ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖാരലോകോ വേദിതബ്ബോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൬; പാരാ. അട്ഠ. വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; ഉദാ. അട്ഠ. ൩൦; ചൂളനി. അട്ഠ. ൬൫; ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮൬) യദി ഏവം ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇദം കഥന്തി? പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാതി നായം ദോസോ. യഥാഹ ഭഗവാ ‘‘ഏകധമ്മേ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ സമ്മാ വിരജ്ജമാനോ സമ്മാ വിമുച്ചമാനോ സമ്മാ പരിയന്തദസ്സാവീ സമ്മത്തം അഭിസമേച്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, കതമസ്മിം ഏകധമ്മേ? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൨൭) ഏകോ ധമ്മോതി ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി യ്വായം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതായ ആഹാരപരിയായേന സാമഞ്ഞതോ പച്ചയധമ്മോ വുത്തോ, അയം ആഹാരോ നാമ ഏകോ ധമ്മോ. യാഥാവതോ ഞത്വാതി യഥാസഭാവതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ. സമ്മദക്ഖാതോതി തേനേവ അഭിസമ്ബുദ്ധാകാരേന സമ്മദേവ ദേസിതോ.

ചോദകോ വുത്തമ്പി അത്ഥം യാഥാവതോ അപ്പടിപജ്ജമാനോ നേയ്യത്ഥം സുത്തപദം നീതത്ഥതോ ദഹന്തോ ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി വചനമത്തേ ഠത്വാ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ആചരിയോ അവിപരീതം തത്ഥ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം പവേദേന്തോ ‘‘ന വിരുജ്ഝതീ’’തി വത്വാ ‘‘തേസഞ്ഹി ഝാനം ആഹാരോ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഝാനന്തി ഏകവോകാരഭവാവഹം സഞ്ഞായ വിരജ്ജനവസേന പവത്തം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം. പാളിയം പന ‘‘അനാഹാരാ’’തി വചനം അസഞ്ഞഭവേ ചതുന്നം ആഹാരാനം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന പച്ചയാഹാരസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തി ഇദം സാസനേ യേസു ധമ്മേസു വിസേസതോ ആഹാര-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ, ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ഏത്ഥ യദി തേ ഏവ ഗയ്ഹന്തി, അബ്യാപിതദോസോ ആപന്നോ. അഥ സബ്ബോപി പച്ചയധമ്മോ ആഹാരോതി അധിപ്പേതോ, ഇമായ ആഹാരപാളിയാ വിരോധോ ആപന്നോതി ദസ്സേതും ആരദ്ധം. ‘‘ന വിരുജ്ഝതീ’’തി യേനാധിപ്പായേന വുത്തം, തം വിവരന്തോ ‘‘ഏതസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ’’തിആദിമാഹ. കബളീകാരാഹാരാദീനം ഓജട്ഠമകരൂപാഹരണാദി നിപ്പരിയായേന ആഹാരഭാവോ. യഥാ ഹി കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാഹരണേന രൂപകായം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, ഏവം ഫസ്സാദയോ ച വേദനാദിആഹരണേന നാമകായം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി, തസ്മാ സതിപി ജനകഭാവേ ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവോ ഓജാദീസു സാതിസയോ ലബ്ഭമാനോ മുഖ്യോ ആഹാരട്ഠോതി തേ ഏവ നിപ്പരിയായേന ആഹാരലക്ഖണാ ധമ്മാ വുത്താ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സങ്ഗീതിസുത്തേ. പരിയായേന പച്ചയോ ആഹാരോതി വുത്തോ സബ്ബോ പച്ചയോ ധമ്മോ അത്തനോ ഫലം ആഹരതീതി ഇമം പരിയായം ലഭതീതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബധമ്മാനഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബേസം സങ്ഖതധമ്മാനം. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം സുത്തേന (അ. നി. ൧൦.൬൧) സമത്ഥേതും ‘‘തേനേവാഹാ’’തിആദി വുത്തം. അയന്തി പച്ചയാഹാരോ.

നിപ്പരിയായാഹാരോപി ഗഹിതോവ ഹോതി, യാവതാ സോപി പച്ചയഭാവേനേവ ജനകോ, ഉപത്ഥമ്ഭകോ ച ഹുത്വാ തം തം ഫലം ആഹരതീതി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി. തത്ഥാതി പരിയായാഹാരോ, നിപ്പരിയായാഹാരോതി ദ്വീസു ആഹാരേസു. അസഞ്ഞഭവേ യദിപി നിപ്പരിയായാഹാരോ ന ലബ്ഭതി, പച്ചയാഹാരോ പന ലബ്ഭതി പരിയായാഹാരലക്ഖണോ. ഇദാനി ഇമമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന ദസ്സേതും ‘‘അനുപ്പന്നേ ഹി ബുദ്ധേ’’തിആദി വുത്തം. ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ തിത്ഥകരമതനിസ്സിതാനം ഝാനഭാവനായ അസിജ്ഝനതോ ‘‘അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ’’തി വുത്തം. സാസനികാ താദിസം ഝാനം ന നിബ്ബത്തേന്തീതി ‘‘തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിതാ’’തി വുത്തം. തിത്ഥിയാ ഹി ഉപത്തിവിസേസേ വിമുത്തിസഞ്ഞിനോ, അഞ്ഞാവിരാഗാവിരാഗേസു ആദീനവാനിസംസദസ്സിനോ വാ ഹുത്വാ അസഞ്ഞസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ അക്ഖണഭൂമിയം ഉപ്പജ്ജന്തി, ന സാസനികാ. വായോകസിണേ പരികമ്മം കത്വാതി വായോകസിണേ പഠമാദീനി തീണി ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ തതിയജ്ഝാനേ ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ തതോ വുട്ഠായ ചതുത്ഥജ്ഝാനാധിഗമായ പരികമ്മം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ’’തി. കസ്മാ പനേത്ഥ വായോകസിണേയേവ പരികമ്മം വുത്തന്തി? യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൧) വിത്ഥാരിതമേവ. ധീതി ജിഗുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ ധീ ചിത്തന്തി ചിത്തം ജിഗുച്ഛാമീതി അത്ഥോ. ധിബ്ബതേതം ചിത്തന്തി ഏതം മമ ചിത്തം ജിഗുച്ഛിതം വത ഹോതു. വതാതി സമ്ഭാവനേ, തേന ജിഗുച്ഛം സമ്ഭാവേന്തോ വദതി. നാമാതി ച സമ്ഭാവനേ ഏവ, തേന ചിത്തസ്സ അഭാവം സമ്ഭാവേതി. ചിത്തസ്സ ഭാവാഭാവേസു ആദീനവാനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാതി ‘‘ചിത്തസ്സ അഭാവോ ഏവ സാധു സുട്ഠൂ’’തി ഇമം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം, തത്ഥ ച അഭിരുചിം ഉപ്പാദേത്വാ.

തഥാ ഭാവിതസ്സ ഝാനസ്സ ഠിതിഭാഗിയഭാവപ്പത്തിയാ അപരിഹീനജ്ഝാനസ്സ തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിതസ്സേവ തഥാ ഝാനഭാവനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി. പണിഹിതോ അഹോസീതി മരണസ്സ ആസന്നകാലേ ഠപിതോ അഹോസി. യദി ഠാനാദിനാ ആകാരേന നിബ്ബത്തേയ്യ, കമ്മബലേന യാവ ഭേദാ തേനേവാകാരേന തിട്ഠേയ്യ വാതി ആഹ ‘‘സോ തേന ഇരിയാപഥേനാ’’തിആദി.

ഏവ രൂപാനമ്പീതി ഏവം അചേതനാനമ്പി. പി-സദ്ദേന പഗേവ സചേതനാനന്തി ദസ്സേതി. കഥം പന അചേതനാനം നേസം പച്ചയാഹാരസ്സ ഉപകപ്പനന്തി ചോദനം സന്ധായ തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ.

യേ ഉട്ഠാനവീരിയേനേവ ദിവസം വീതിനാമേത്വാ തസ്സ നിസ്സന്ദഫലമത്തം കിഞ്ചിദേവ ലഭിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തി, തേ ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ. യേ പന അത്തനോ പുഞ്ഞഫലമേവ ഉപജീവേന്തി, തേ പുഞ്ഞഫലൂപജീവിനോ. നേരയികാനം പന നേവ ഉട്ഠാനവീരിയവസേന ജീവികാകപ്പനം, പുഞ്ഞഫലസ്സ പന ലേസോപി നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘യേ പന തേ നേരയികാ…പേ… ന പുഞ്ഞഫലൂപജീവീതി വുത്താ’’തി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ആഹരണേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരോതി വുത്താ, ന യസ്സ കസ്സചി ഫലസ്സാതി അധിപ്പായേന ‘‘കിം പഞ്ച ആഹാരാ അത്ഥീ’’തി ചോദേതി. ആചരിയോ നിപ്പരിയായാഹാരേ അധിപ്പേതേ സിയാ തവ ചോദനായാവസരോ, സാ പന ഏത്ഥ അനവസരാതി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ച ന പഞ്ചാതി ഇദം ന വത്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പരിയായാഹാരസ്സേവ പനേത്ഥ അധിപ്പേതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘നനു പച്ചയോ ആഹാരോതി വുത്തമേത’’ന്തി ആഹ. തസ്മാതി യസ്സ കസ്സചി പച്ചയസ്സ ‘‘ആഹാരോ’’തി ഇച്ഛിതത്താ. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേന്തോ ‘‘യം സന്ധായാ’’തിആദിമാഹ.

മുഖ്യാഹാരവസേനപി നേരയികാനം ആഹാരട്ഠിതികതം ദസ്സേതും ‘‘കബളീകാരം ആഹാരം…പേ… സാധേതീ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം നേരയികാ സുഖപടിസംവേദിനോപി ഹോന്തീതി? നോതി ദസ്സേതും ‘‘ഖേളോപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തയോതി തയോ അരൂപാഹാരാ കബളീകാരാഹാരസ്സ അഭാവതോ. അവസേസാനന്തി അസഞ്ഞസത്തേഹി അവസേസാനം. കാമഭവാദീസു നിബ്ബത്തസത്താനം പച്ചയാഹാരോ ഹി സബ്ബേസം സാധാരണോതി. ഏതം പഞ്ഹന്തി ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ’’തി ഏവം ചോദിതമേതം പഞ്ഹം. കഥേത്വാതി വിസ്സജ്ജേത്വാ.

‘‘തത്ഥ തത്ഥ…പേ… ദുക്ഖം ഹോതീ’’തി ഏതേന യഥാ ഇധ പഠമസ്സ പഞ്ഹസ്സ നിയ്യാതനം, ദുതിയസ്സ ഉദ്ധരണം ന കതം, ഏവം ഇമിനാ ഏവ അധിപ്പായേന ഇതോ പരേസു ദുകതികാദിപഞ്ഹേസു തത്ഥ തത്ഥ ആദിപരിയോസാനേസു ഏവ ഉദ്ധരണനിയ്യാതനാനി കത്വാ സേസേസു ന കതന്തി ദസ്സേതി. പടിച്ച ഏതസ്മാ ഫലം ഏതീതി പച്ചയോ, കാരണം, തദേവ അത്തനോ ഫലം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിമ്പി…പേ… സങ്ഖാരോതി വുത്തോ’’തി. ആഹാരപച്ചയോതി ആഹരണട്ഠവിസിട്ഠോ പച്ചയോ. ആഹരണഞ്ചേത്ഥ ഉപ്പാദകത്തപ്പധാനം, സങ്ഖരണം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തപ്പധാനന്തി അയമേതേസം വിസേസോ. തേനാഹ ‘‘അയമേത്ഥ ഹേട്ഠിമതോ വിസേസോ’’തി. നിപ്പരിയായാഹാരേ ഗഹിതേ ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി വുത്തേപി അസഞ്ഞസത്താ ന ഗഹിതാ ഏവ ഭവിസ്സന്തീതി പദേസവിസയോ സബ്ബ-സദ്ദോ ഹോതി യഥാ ‘‘സബ്ബേ തസന്തിദണ്ഡസ്സാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൩൦). ന ഹേത്ഥ ഖീണാസവാദീനം ഗഹണം ഹോതി. പാകടോ ഭവേയ്യ വിസേസസാമഞ്ഞസ്സ വിസയത്താ പഞ്ഹാനം. നോ ച ഗണ്ഹിംസു അട്ഠകഥാചരിയാ. ധമ്മോ നാമ നത്ഥി സങ്ഖതോതി അധിപ്പായോ. ഇധ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘സങ്ഖാരോ’’തി പച്ചയോ ഏവ കഥിതോതി സമ്ബന്ധോ.

യദാ സമ്മാസമ്ബോധിസമധിഗതോ, തദാ ഏവ സബ്ബഞേയ്യം സച്ഛികതം ജാതന്തി ആഹ ‘‘മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസീദിത്വാ’’തി. സയന്തി സാമംയേവ. അദ്ധനിയന്തി അദ്ധാനക്ഖമം ചിരകാലാവട്ഠായി പാരമ്പരിയവസേന. തേനാഹ ‘‘ഏകേന ഹീ’’തിആദി. പരമ്പരകഥാനിയമേനാതി പരമ്പരകഥാകഥനനിയമേന, നിയമിതത്ഥബ്യഞ്ജനാനുപുബ്ബിയാ കഥായാതി അത്ഥോ. ഏകകവസേനാതി ഏകം ഏകം പരിമാണം ഏതസ്സാതി ഏകകോ, പഞ്ഹോ. തസ്സ ഏകകസ്സ വസേന. ഏകകം നിട്ഠിതം വിസ്സജ്ജനന്തി അധിപ്പായോതി.

ഏകകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകവണ്ണനാ

൩൦൪. ചത്താരോ ഖന്ധാതി തേസം താവ നാമനട്ഠേന നാമഭാവം പഠമം വത്വാ പച്ഛാ നിബ്ബാനസ്സ വത്തുകാമോ ആഹ. തസ്സാപി ഹി തഥാ നാമഭാവം പരതോ വക്ഖതി. ‘‘നാമം കരോതി നാമയതീ’’തി ഏത്ഥ യം നാമകരണം, തം നാമന്തി ആഹ ‘‘നാമനട്ഠേനാതി നാമകരണട്ഠേനാ’’തി, അത്തനോവാതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി സാതിസയമിദം തേസം നാമകരണം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ നാമം കരോന്താവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദി. ഇദാനി തമത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യസ്സ നാമസ്സ കരണേനേവ തേ ‘‘നാമ’’ന്തി വുച്ചന്തി, തം സാമഞ്ഞനാമം, കിത്തിമനാമം, ഗുണനാമം വാ ന ഹോതി, അഥ ഖോ ഓപപാതികനാമന്തി പുരിമാനി തീണി നാമാനി ഉദാഹരണവസേന ദസ്സേത്വാ ‘‘ന ഏവം വേദനാദീന’’ന്തി തേ പടിക്ഖിപിത്വാ ഇതരനാമമേവ നാമകരണട്ഠേന നാമന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘വേദനാദയോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘മഹാപഥവിആദയോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു പഥവിആപാദയോ ഇധ നാമന്തി അനധിപ്പേതാ, രൂപന്തി പന അധിപ്പേതാതി? സച്ചമേതം, ഫസ്സവേദനാദീനം വിയ പന പഥവിആദീനം ഓപപാതികനാമതാസാമഞ്ഞേന ‘‘പഥവിആദയോ വിയാ’’തി നിദസ്സനം കതം, ന അരൂപധമ്മാ വിയ രൂപധമ്മാനം നാമസഭാവത്താ. ഫസ്സവേദനാദീനഞ്ഹി അരൂപധമ്മാനം സബ്ബദാപി ഫസ്സാദിനാമകത്താ, പഥവിആദീനം കേസകുമ്ഭാദിനാമന്തരാപത്തി വിയ നാമന്തരാനാപജ്ജനതോ ച സദാ അത്തനാവ കതനാമതായ ചതുക്ഖന്ധനിബ്ബാനാനി നാമകരണട്ഠേന നാമം. അഥ വാ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വിയ അധിവചനനാമമന്തരേന യേ അനുപചിതസമ്ഭാരാനം ഗഹണം ന ഗച്ഛന്തി, തേ നാമായത്തഗ്ഗഹണാ നാമം. രൂപം പന വിനാപി നാമസാധനം അത്തനോ രുപ്പനസഭാവേന ഗഹണം ഉപയാതീതി രൂപം. തേനാഹ ‘‘തേസു ഉപ്പന്നേസൂ’’തിആദി. ഇധാപി ‘‘യഥാപഥവിയാ’’തിആദീസു വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ നിദസ്സനവസേന ആഗതത്താ. ‘‘അതീതേപീ’’തിആദിനാ വേദനാദീസു നാമസഞ്ഞാ നിരുള്ഹാ, അനാദികാലികാ ചാതി ദസ്സേതി.

ഇതി അതീതാദിവിഭാഗവന്താനമ്പി വേദനാദീനം നാമകരണട്ഠേന നാമഭാവോ ഏകന്തികോ, തബ്ബിഭാഗരഹിതേ പന ഏകസഭാവേ നിച്ചേ നിബ്ബാനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിബ്ബാനം പന…പേ… നാമനട്ഠേന നാമ’’ന്തി ആഹ. നാമനട്ഠേനാതി നാമകരണട്ഠേന. നമന്തീതി ഏകന്തതോ സാരമ്മണത്താ തന്നിന്നാ ഹോന്തി, തേഹി വിനാ നപ്പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. സബ്ബന്തി ഖന്ധചതുക്കം, നിബ്ബാനഞ്ച. യസ്മിം ആരമ്മണേയേവ വേദനാക്ഖന്ധോ പവത്തതി, തംസമ്പയുത്തതായ സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദയോപി തത്ഥ പവത്തന്തീതി സോ നേ തത്ഥ നാമേന്തോ വിയ ഹോതി വിനാ അപ്പവത്തനതോ. ഏസ നയോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപീതി വുത്തം ‘‘ആരമ്മണേ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാമേന്തീ’’തി. അനവജ്ജധമ്മേ മഗ്ഗഫലാദികേ. കാമം കേസുചി രൂപധമ്മേസുപി ആരമ്മണാധിപതിഭാവോ ലബ്ഭതേവ, നിബ്ബാനേ പനേസ സാതിസയോ തസ്സ അച്ചന്തസന്തപണീതതാകപ്പഭാവതോതി തദേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയതായ ‘‘അത്തനി നാമേതീ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി അരിയാ സകലമ്പി ദിവസഭാഗം തം ആരബ്ഭ വീതിനാമേന്താപി തിത്തിം ന ഗച്ഛന്തി.

‘‘രുപ്പനട്ഠേനാ’’തി ഏതേന രുപ്പതീതി രൂപന്തി ദസ്സേതി. തത്ഥ സീതാദിവിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ വിസദിസുപ്പത്തി രുപ്പനം. നനു ച അരൂപധമ്മാനമ്പി വിരോധിപച്ചയസമാഗമേ വിസദിസുപ്പത്തി ലബ്ഭതീതി? സച്ചം ലബ്ഭതി, ന പന വിഭൂതതരം. വിഭൂതതരഞ്ഹേത്ഥ രുപ്പനം അധിപ്പേതം സീതാദിഗ്ഗഹണതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതീ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൭൯). യദി ഏവം കഥം ബ്രഹ്മലോകേ രൂപസമഞ്ഞാതി? തത്ഥാപി തംസഭാവാനതിവത്തനതോ ഹോതിയേവ രൂപസമഞ്ഞാ. അനുഗ്ഗാഹകപച്ചയവസേന വാ വിസദിസപച്ചയസന്നിപാതേതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘യോ അത്തനോ സന്താനേ വിജ്ജമാനസ്സയേവ വിസദിസുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ, തം രുപ്പന’’ന്തി അഞ്ഞേ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ രൂപയതി വികാരമാപാദേതീതി രൂപം. ‘‘സങ്ഘട്ടനേന വികാരാപത്തിയം രുപ്പന-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ’’തി കേചി. ഏതസ്മിം പക്ഖേ അരൂപധമ്മേസു രൂപസമഞ്ഞായ പസങ്ഗോ ഏവ നത്ഥി സങ്ഘട്ടനാഭാവതോ. ‘‘പടിഘതോ രുപ്പന’’ന്തി അപരേ. ‘‘തസ്സാതി രൂപസ്സാ’’തി വദന്തി, നാമരൂപസ്സാതി പന യുത്തം. യഥാ ഹി രൂപസ്സ, ഏവം നാമസ്സാപി വേദനാക്ഖന്ധാദിവസേന, മദനിമ്മദനാദിവസേന ച വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൫൬) വുത്താ ഏവാതി. ഇതി അയം ദുകോ കുസലത്തികേന സങ്ഗഹിതേ സഭാവധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തോതി.

അവിജ്ജാതി അവിന്ദിയം ‘‘അത്താ, ജീവോ, ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി ഏവമാദികം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. വിന്ദിയം ‘‘ദുക്ഖം, സമുദയോ’’തി ഏവമാദികം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. സബ്ബമ്പി ധമ്മജാതം അവിദിതകരണട്ഠേന അവിജ്ജാ. അന്തരഹിതേ സംസാരേ സത്തേ ജവാപേതീതി അവിജ്ജാ. അത്ഥതോ പന സാ ദുക്ഖാദീനം ചതുന്നം സച്ചാനം സഭാവച്ഛാദകോ സമ്മോഹോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണ’’ന്തി. ഭവപത്ഥനാ നാമ കാമഭവാദീനം പത്ഥനാവസേന പവത്തതണ്ഹാ. തേനാഹ ‘‘യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ’’തിആദി. ഇതി ‘‘അയം ദുകോ വട്ടമൂലസമുദാചാരദസ്സനത്ഥം ഗഹിതോ.

ഭവദിട്ഠീതി ഖന്ധപഞ്ചകം ‘‘അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഗാഹേത്വാ തം ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി ഗണ്ഹനവസേന നിവിട്ഠാ സസ്സതദിട്ഠീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഭവോ വുച്ചതീ’’തിആദി. ഭവിസ്സതീതി ഭവോ, തിട്ഠതി സബ്ബകാലം അത്ഥീതി അത്ഥോ. സസ്സതന്തി സസ്സതഭാവോ. വിഭവദിട്ഠീതി ഖന്ധപഞ്ചകമേവ ‘‘അത്താ’’തി ച ‘‘ലോകോ’’തി ച ഗഹേത്വാ തം ‘‘ന ഭവിസ്സതീ’’തി ഗണ്ഹനവസേന നിവിട്ഠാ ഉച്ഛേദദിട്ഠീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിഭവോ വുച്ചതീ’’തിആദി. വിഭവിസ്സതി വിനസ്സതി ഉച്ഛിജ്ജതീതി വിഭവോ, ഉച്ഛേദോ.

യം ന ഹിരീയതീതി യേന ധമ്മേന തംസമ്പയുത്തധമ്മസമൂഹോ, പുഗ്ഗലോ വാ ന ഹിരീയതി ന ലജ്ജതി, ലിങ്ഗവിപല്ലാസം വാ കത്വാ യോ ധമ്മോതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഹിരീയിതബ്ബേനാതി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം, ഹിരീയിതബ്ബയുത്തകം കായദുച്ചരിതാദിധമ്മം ന ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ. നില്ലജ്ജതാതി പാപസ്സ അജിഗുച്ഛനാ. യം ന ഓത്തപ്പതീതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാതി പന ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനം, ഓത്തപ്പിതബ്ബയുത്തകേന ഓത്തപ്പസ്സ ഹേതുഭൂതേന കായദുച്ചരിതാദിനാതി അത്ഥോ. ഹിരീയിതബ്ബേനാതി ഏത്ഥാപി വാ ഏവമേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഭായനകആകാരോതി പാപതോ അനുത്താസനാകാരോ.

‘‘യം ഹിരീയതീ’’തിആദീസു അനന്തരദുകേ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നിയകജ്ഝത്തം ജാതിആദിസമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ. നിയകജ്ഝത്തതോ ബഹിഭാവതോ ബഹിദ്ധാ പരസന്താനേ സമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി ബഹിദ്ധാ സമുട്ഠാനാ. അത്താ ഏവ അധിപതി അത്താധിപതി, അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനത്താ ഏവ അത്താധിപതിതോ ആഗമനതോ അത്താധിപതേയ്യാ. ലോകാധിപതേയ്യന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാതി പാപതോ ജിഗുച്ഛനരൂപേന അവട്ഠിതാ. ഭയസഭാവസണ്ഠിതന്തി തതോ ഉത്താസനരൂപേന അവട്ഠിതം. അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാദിതാ ച ഹിരോത്തപ്പാനം തത്ഥ തത്ഥ പാകടഭാവേന വുത്താ, ന പന തേസം കദാചിപി അഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയോഗതോ. ന ഹി ലജ്ജനം നിബ്ഭയം, പാപഭയം വാ അലജ്ജനം അത്ഥീതി.

ദുക്ഖന്തി കിച്ഛം, അനിട്ഠന്തി വാ അത്ഥോ. വിപ്പടികൂലഗാഹിമ്ഹീതി ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാ വിലോമഗാഹകേ. തസ്സാ ഏവ വിപച്ചനീകം ദുപ്പടിപത്തി സാതം ഇട്ഠം ഏതസ്സാതി വിപച്ചനീകസാതോ, തസ്മിം വിപച്ചനീകസാതേ. ഏവംഭൂതോ ച ഓവാദഭൂതേ സാസനക്കമേ ഓവാദകേ ച ആദരഭാവരഹിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനാദരേ’’തി. തസ്സ കമ്മന്തി തസ്സ ദുബ്ബചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനാദരിയവസേന പവത്തചേതനാ ദോവചസ്സം. തസ്സ ഭാവോതി തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ ദോവചസ്സസ്സ അത്ഥിഭാവോ ദോവചസ്സതാ, അത്ഥതോ ദോവചസ്സമേവ. തേനേവാഹ ‘‘സാ അത്ഥതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഹോതീ’’തി. ചേതനാപ്പധാനതായ ഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ ഏവം വുത്തം. ഏതേനാകാരേനാതി അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിതാകാരേന. അസ്സദ്ധിയദുസ്സീല്യാദിപാപധമ്മയോഗതോ പുഗ്ഗലാ പാപാ നാമ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ’’തിആദി വുത്തം. യായ ചേതനായ പുഗ്ഗലോ പാപസമ്പവങ്കോ നാമ ഹോതി, സാ ചേതനാ പാപമിത്തതാ, ചത്താരോപി വാ അരൂപിനോ ഖന്ധാ തദാകാരപ്പവത്താ പാപമിത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സാപി അത്ഥതോ ദോവചസ്സതാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ആഹ.

‘‘സുഖം വചോ ഏതസ്മിം പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിമ്ഹി അനുലോമസാതേ സാദരേ പുഗ്ഗലേതി സുബ്ബചോതിആദിനാ, ‘‘കല്യാണാ സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി കല്യാണമിത്തോ’’തിആദിനാ ച അനന്തരദുകസ്സ അത്ഥോ ഇച്ഛിതോതി ആഹ സോവചസ്സതാ…പേ… വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബാ’’തി. ഉഭോതി സോവചസ്സതാ, കല്യാണമിത്തതാ ച. തേസം ഖന്ധാനം പവത്തിആകാരവിസേസാ ‘‘സോവചസ്സതാ, കല്യാണമിത്തതാ’’തി ച വുച്ചന്തി, തേ ലോകിയാപി ഹോന്തി ലോകുത്തരാപീതി ആഹ ‘‘ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ’’തി.

വത്ഥുഭേദാദിനാ അനേകഭേദഭിന്നാ തംതംജാതിവസേന ഏകജ്ഝം കത്വാ രാസിതോ ഗയ്ഹമാനാ ആപത്തിയോവ ആപത്തിക്ഖന്ധാ. താ പന അന്തരാപത്തീനം അഗ്ഗഹണേ പഞ്ചപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ, താസം പന ഗഹണേ സത്തപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ. ‘‘ഇമാ ആപത്തിയോ, ഏത്തകാ ആപത്തിയോ, ഏവഞ്ച തേസം ആപജ്ജനം ഹോതീ’’തി ജാനനപഞ്ഞാ ആപത്തികുസലതാതി ആഹ ‘‘യാ താസ’’ന്തിആദി. താസം ആപത്തീനന്തി താസു ആപത്തീസു. തത്ഥ യം സമ്ഭിന്നവത്ഥുകാസു വിയ ഠിതാസു, ദുവിഞ്ഞേയ്യവിഭാഗാസു ച ആപത്തീസു അസങ്കരതോ വവത്ഥാന, അയം വിസേസതോ ആപത്തികുസലതാതി ദസ്സേതും ദുതിയം ആപത്തിഗ്ഗഹണം കതം. സഹ കമ്മവാചായാതി കമ്മവാചായ സഹേവ. ആപത്തിതോ വുട്ഠാപനപയോഗതായ കമ്മഭൂതാ വാചാ കമ്മവാചാ, തഥാഭൂതാ അനുസാവനവാചാ ചേവ ‘‘പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തവാചാ ച. തായ കമ്മവാചായ സദ്ധിം സമകാലമേവ ‘‘ഇമായ കമ്മവാചായ ഇതോ ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, ഹോന്തഞ്ച പഠമേ വാ തതിയേ വാ അനുസാവനേയ്യകാരപ്പത്തേ, ‘സംവരിസ്സാമീ’തി വാ പദേ പരിയോസിതേ ഹോതീ’’തി ഏവം തം തം ആപത്തീഹി വുട്ഠാനപരിച്ഛേദപരിജാനനപഞ്ഞാ ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ. വുട്ഠാനന്തി ച യഥാപന്നായ ആപത്തിയാ യഥാ തഥാ അനന്തരായതാപാദനം, ഏവം വുട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ ദേസനായപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി.

‘‘ഇതോ പുബ്ബേ പരികമ്മം പവത്തം, ഇതോ പരം ഭവങ്ഗ മജ്ഝേ സമാപത്തീ’’തി ഏവം സമാപത്തീനം അപ്പനാപരിച്ഛേദജാനനപഞ്ഞാ സമാപത്തികുസലതാ. വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ വുട്ഠാനകുസലതാ, പഗേവ വുട്ഠാന പരിച്ഛേദകരം ഞാണം. തേനാഹ ‘‘യഥാപരിച്ഛിന്നസമയവസേനേവാ’’തിആദി. വുട്ഠാനസമത്ഥാതി വുട്ഠാപനേ സമത്ഥാ.

‘‘ധാതുകുസലതാ’’തി ഏത്ഥ പഥവീധാതുആദയോ, സുഖധാതുആദയോ, കാമധാതുആദയോ ച ധാതുയോ ഏതാസ്വേവ അന്തോഗധാതി ഏതാസു കോസല്ലേ ദസ്സിതേ താസുപി കോസല്ലം ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി ‘‘അട്ഠാരസ ധാതുയോ ചക്ഖുധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി വത്വാ ‘‘അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം സഭാവപരിച്ഛേദകാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സഭാവപരിച്ഛേദകാതി യഥാഭൂതസഭാവാവബോധിനീ. ‘‘സവനപഞ്ഞാ ധാരണപഞ്ഞാ’’തിആദിനാ പച്ചേകം പഞ്ഞാ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ധാതൂനം സവനധാരണപഞ്ഞാ സുതമയാ, ഇതരാ ഭാവനാമയാ. തത്ഥാപി സമ്മസനപഞ്ഞാ ലോകിയാ. വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ ഹി സാ, ഇതരാ ലോകുത്തരാ. ലക്ഖണാദിവസേന, അനിച്ചാദിവസേന ച മനസികരണം മനസികാരോ, തത്ഥ കോസല്ലം മനസികാരകുസലതാ. തം പന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ’’തി ആഹ. സമ്മസനപഞ്ഞാ ഹി തസ്സാ ആദി, പടിവേധപഞ്ഞാ മജ്ഝേ, പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ പരിയോസാനം.

ആയതനാനം ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ച ഉഗ്ഗണ്ഹനവസേന തേസം ധാതുലക്ഖണാദിവിഭാഗസ്സ ജാനനപഞ്ഞാ ഉഗ്ഗഹജാനനപഞ്ഞാ. സമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണവിധിനോ ജാനനപഞ്ഞാ മനസികാരജാനനപഞ്ഞാ. യസ്മാ ആയതനാനിപി അത്ഥതോ ധാതുയോവ മനസികാരോ ച ഉഗ്ഗണ്ഹനാദിവസേന തേസമേവ മനസികാരവിധി, തസ്മാ ധാതുകുസലതാദികാ തിസ്സോപി കുസലതാ ഏകദേസേ കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. സവനം വിയ ഉഗ്ഗണ്ഹനപച്ചവേക്ഖണാനിപി പരിത്തഞാണകത്തുകാനീതി ആഹ ‘‘സവന ഉഗ്ഗഹണപച്ചവേക്ഖണാ ലോകിയാ’’തി. അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ സമ്മസനമനസികാരാനം നിപ്ഫത്തി പരിനിട്ഠാനന്തി തേസം ലോകുത്തരതാപരിയായോപി ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘സമ്മസനമനസികാരാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ’’തി. പച്ചയധമ്മാനം ഹേതുആദീനം അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുപച്ചയാദിഭാവേന പച്ചയഭാവോ പച്ചയാകാരോ, സോ പന അവിജ്ജാദീനം ദ്വാദസന്നം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനം വസേന ദ്വാദസവിധോതി ആഹ ‘‘ദ്വാദസന്നം പച്ചയാകാരാന’’ന്തി. ഉഗ്ഗഹാദിവസേനാതി ഉഗ്ഗഹമനസികാരസവനസമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണവസേന.

ഠാനഞ്ചേവ തിട്ഠതി ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി കാരണഞ്ച ഹേതുപച്ചയഭാവേന കരണതോ നിപ്ഫാദനതോ. തേസം സോതവിഞ്ഞാണാദീനം. ഏതസ്മിം ദുകേ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. യേ ധമ്മാ യസ്സ ധമ്മസ്സ കാരണഭാവതോ ഠാനം, തേവ ധമ്മാ തംവിധുരസ്സ ധമ്മസ്സ അകാരണഭാവതോ അട്ഠാനന്തി പഠമനയേ ഫലഭേദേന തസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഠാനാട്ഠാനതാ ദീപിതാ; ദുതിയനയേ പന അഭിന്നേപി ഫലേ പച്ചയധമ്മഭേദേന തേസം ഠാനാട്ഠാനതാ ദീപിതാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ന ഹി കദാചി അരിയാ ദിട്ഠിസമ്പദാ നിച്ചഗ്ഗാഹസ്സ കാരണം ഹോതി, അകിരിയതാ പന സിയാ തസ്സ കാരണന്തി.

ഉജുനോ ഭാവോ അജ്ജവം, അജിമ്ഹതാ അകുടിലതാ അവങ്കതാതി അത്ഥോതി തമത്ഥം അനജ്ജവപടിക്ഖേപമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘ഗോമുത്തവങ്കതാ’’തിആദി വുത്തം. സ്വായം അനജ്ജവോ ഭിക്ഖൂനം യേഭുയ്യേന അനേസനായ, അഗോചരചാരിതായ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകച്ചോ ഹി…പേ… ചരതീ’’തി. അയം ഗോമുത്തവങ്കതാ നാമ ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ പടിപത്തിയാ വങ്കഭാവതോ. പുരിമസദിസോതി പഠമം വുത്തഭിക്ഖുസദിസോ. ചന്ദവങ്കതാ നാമ പടിപത്തിയാ മജ്ഝട്ഠാനേ വങ്കഭാവാപത്തിതോ. നങ്ഗലകോടിവങ്കതാ നാമ പരിയോസാനേ വങ്കഭാവാപത്തിതോ. ഇദം അജ്ജവം നാമ സബ്ബത്ഥകമേവ ഉജുഭാവസിദ്ധിതോ. അജ്ജവതാതി ആകാരനിദ്ദേസോ, യേനാകാരേനസ്സ അജ്ജവോ പവത്തതി, തദാകാരനിദ്ദേസോതി അത്ഥോ. ലജ്ജതീതി ലജ്ജീ, ഹിരിമാ, തസ്സ ഭാവോ ലജ്ജവം, ഹിരീതി അത്ഥോ. ലജ്ജാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ലജ്ജീ യഥാ ‘‘മാലീ, മായീ’’തി ച, തസ്സ ഭാവോ ലജ്ജീഭാവോ, സാ ഏവ ലജ്ജാ.

പരാപരാധാദീനം അധിവാസനക്ഖമം അധിവാസനഖന്തി. സുചിസീലതാ സോരച്ചം. സാ ഹി സോഭനകമ്മരതതാ, സുട്ഠു വാ പാപതോ ഓരതഭാവോ വിരതതാ സോരച്ചം. തേനാഹ ‘‘സുരതഭാവോ’’തി.

‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തിആദീസു അയം അപരോ നയോ – നാമകരണട്ഠേനാതി അഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ സയമേവ അത്തനോ നാമകരണസഭാവതോതി അത്ഥോ. യഞ്ഹി പരസ്സ നാമം കരോതി, തസ്സ ച തദപേക്ഖത്താ അഞ്ഞാപേക്ഖം നാമകരണന്തി നാമകരണസഭാവതാ ന ഹോതി, തസ്മാ മഹാജനസ്സ ഞാതീനം, ഗുണാനഞ്ച സാമഞ്ഞനാമാദികാരകാനം നാമഭാവോ നാപജ്ജതി. യസ്സ ച അഞ്ഞേഹി നാമം കരീയതി, തസ്സ ച നാമകരണസഭാവതാ നത്ഥീതി, നത്ഥിയേവ നാമഭാവോ. വേദനാദീനം പന സഭാവസിദ്ധത്താ വേദനാദിനാമസ്സ നാമകരണസഭാവതോ നാമതാ വുത്താ. പഥവീആദി നിദസ്സനേന നാമസ്സ സഭാവസിദ്ധതംയേവ നിദസ്സേതി, ന നാമഭാവസാമഞ്ഞം, നിരുള്ഹത്താ പന നാമ-സദ്ദോ അരൂപധമ്മേസു ഏവ വത്തതി, ന പഥവീആദീസൂതി ന തേസം നാമഭാവോ. ന ഹി പഥവീആദിനാമം വിജഹിത്വാ കേസാദിനാമേഹി രൂപധമ്മാനം വിയ വേദനാദിനാമം വിജഹിത്വാ അഞ്ഞേന നാമേന അരൂപധമ്മാനം വോഹരിതബ്ബേന പിണ്ഡാകാരേന പവത്തി അത്ഥീതി.

അഥ വാ രൂപധമ്മാ ചക്ഖാദയോ രൂപാദയോ ച, തേസം പകാസകപകാസിതബ്ബഭാവതോ വിനാപി നാമേന പാകടാ ഹോന്തി, ന ഏവം അരൂപധമ്മാതി തേ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വിയ നാമായത്തഗ്ഗഹണീയഭാവേന ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്താ. പടിഘസമ്ഫസ്സോ ച ന ചക്ഖാദീനി വിയ നാമേന വിനാ പാകടോതി ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്തോ, അരൂപതായ വാ അഞ്ഞനാമസഭാഗത്താ സങ്ഗഹിതോയം, അഞ്ഞഫസ്സസഭാഗത്താ വാ. വചനത്ഥോപി ഹി രൂപയതീതി രൂപം, നാമയതീതി നാമന്തി ഇധ പച്ഛിമപുരിമാനം സമ്ഭവതി. രൂപയതീതി വിനാപി നാമേന അത്താനം പകാസേതീതി അത്ഥോ. നാമയതീതി നാമേന വിനാ അപാകടഭാവതോ അത്തനോ പകാസകം നാമം കരോതീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയതായാതി സതിപി രൂപസ്സ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയഭാവേ ന തം പരമസ്സാസഭൂതം നിബ്ബാനം വിയ സാതിസയം നാമനഭാവേന പച്ചയോതി നിബ്ബാനമേവ ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്തം.

‘‘അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ചാ’’തി അയം ദുകോ സത്താനം വട്ടമൂലസമുദാചാരദസ്സനത്ഥോ. സമുദാചരതീതി ഹി സമുദാചാരോ, വട്ടമൂലമേവ സമുദാചാരോ വട്ടമൂലസമുദാചാരോ, വട്ടമൂലദസ്സനേന വാ വട്ടമൂലാനം പവത്തി ദസ്സിതാ ഹോതീതി വട്ടമൂലാനം സമുദാചാരോ വട്ടമൂലസമുദാചാരോ, തംദസ്സനത്ഥോതി അത്ഥോ.

ഏകേകസ്മിഞ്ച ‘‘അത്താ’’തി ച ‘‘ലോകോ’’തി ച ഗഹണവിസേസം ഉപാദായ ‘‘അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വുത്തം, ഏകം വാ ഖന്ധം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം അത്തനോ ഉപഭോഗഭൂതം ‘‘ലോകോ’’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ, അത്തനോ അത്താനം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ പരസ്സ അത്താനം ‘‘ലോകോ’’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ വസേന ‘‘അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വുത്തം.

സഹ സിക്ഖിതബ്ബോ ധമ്മോ സഹധമ്മോ, തത്ഥ ഭവം സഹധമ്മികം, തസ്മിം സഹധമ്മികേ. ദോവചസ്സ-സദ്ദതോ ആയ-സദ്ദം അനഞ്ഞത്തം കത്വാ ‘‘ദോവചസ്സായ’’ന്തി വുത്തം, ദോവചസ്സസ്സ വാ അയനം പവത്തി ദോവചസ്സായം. ആസേവന്തസ്സാപി അനുസിക്ഖനാ അജ്ഝാസയേന ഭജനാതി ആഹ ‘‘സേവനാ…പേ… ഭജനാ’’തി. സബ്ബതോഭാഗേന ഭത്തി സമ്ഭത്തി.

സഹ കമ്മവാചായാതി അബ്ഭാനതിണവത്ഥാരകകമ്മവാചായ, ‘‘അഹം ഭന്തേ ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപജ്ജി’’ന്തിആദികായ ച സഹേവ. സഹേവ ഹി കമ്മവാചായ ആപത്തിവുട്ഠാനഞ്ച പരിച്ഛിജ്ജതി, ‘‘പഞ്ഞത്തിലക്ഖണായ ആപത്തിയാ വാ കാരണം വീതിക്കമലക്ഖണം കായകമ്മം, വചീകമ്മം വാ, വുട്ഠാനസ്സ കാരണം കമ്മവാചാ’’തി കാരണേന സഹ ഫലസ്സ ജാനനവസേന ‘‘സഹ കമ്മവാചായാ’’തി വുത്തം.‘‘സഹ കമ്മവാചായാ’’തി. ഇമിനാ നയേന സഹ പരികമ്മേനാതി ഏത്ഥാപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ധാതുവിസയാ സബ്ബാപി പഞ്ഞാ ധാതുകുസലതാ. തദേകദേസാ മനസികാരകുസലതാതി അധിപ്പായേന പുരിമപദേപി സമ്മസനപടിവേധപഞ്ഞാ വുത്താ. യസ്മാ പന നിപ്പരിയായതോ വിപസ്സനാദിപഞ്ഞാ ഏവ മനസികാരകോസല്ലം, തസ്മാ ‘‘താസംയേവ ധാതൂനം സമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ’’തി വുത്തം.

ആയതനവിസയാ സബ്ബാപി പഞ്ഞാ ആയതനകുസലതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം ഉഗ്ഗഹമനസികാരജാനനപഞ്ഞാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വീസുപി വാ പദേസു വാചുഗ്ഗതായ ആയതനപാളിയാ, ധാതുപാളിയാ ച മനസികരണം മനസികാരോ. തഥാ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീ, മനസി കരോന്തീ, തദത്ഥം സുണന്തീ, ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ച ധാരേന്തീ, ‘‘ഇദം ചക്ഖായതനം നാമ, അയം ചക്ഖുധാതു നാമാ’’തിആദിനാ സഭാവതോ, ഗണനതോ ച പരിച്ഛേദം ജാനന്തീ ച പഞ്ഞാ ഉഗ്ഗഹപഞ്ഞാദികാ വുത്താ. മനസികാരപദേ പന ചതുബ്ബിധാപി പഞ്ഞാ ഉഗ്ഗഹോതി തതോ പവത്തോ അനിച്ചാദിമനസികാരോ ‘‘ഉഗ്ഗഹമനസികാരോ’’തി വുത്തോ. തസ്സ ജാനനം പവത്തനമേവ, ‘‘യഥാ പവത്തം വാ ഉഗ്ഗഹം, ഏവമേവ പവത്തോ ഉഗ്ഗഹോ’’തി ജാനനം ഉഗ്ഗഹജാനനം. ‘‘മനസികാരോ ഏവം പവത്തേതബ്ബോ, ഏവഞ്ച പവത്തോ’’തി ജാനനം മനസികാരജാനനം. തദുഭയമ്പി ‘‘മനസികാരകോസല്ല’’ന്തി വുത്തം. ഉഗ്ഗഹോപി ഹി മനസികാരസമ്പയോഗതോ മനസികാരനിരുത്തിം ലദ്ധും അരഹതി. യോ ച മനസികാതബ്ബോ, യോ ച മനസികരണൂപായോ, സബ്ബോ സോ ‘‘മനസികാരോ’’തി വത്തും വട്ടതി, തത്ഥ കോസല്ലം മനസികാരകുസലതാതി. സമ്മസനം പഞ്ഞാ, സാ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ അനിച്ചാദിസമ്മസനകിച്ചം സാധേതി നിച്ചസഞ്ഞാദിപജഹനതോ. മനസികാരോ സമ്മസനസമ്പയുത്തോ, സോ തത്ഥേവ അനിച്ചാദിമനസികാരകിച്ചം മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ സാധേതീതി ആഹ ‘‘സമ്മസനമനസികാരാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ’’തി. ‘‘ഇമിനാ പച്ചയേനിദം ഹോതീ’’തി ഏവം അവിജ്ജാദീനം സങ്ഖാരാദിപച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയഭാവജാനനം പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാ.

അധിവാസനം ഖമനം. തഞ്ഹി പരേസം ദുക്കടം ദുരുത്തഞ്ച പടിവിരോധാകരണേന അത്തനോ ഉപരി ആരോപേത്വാ വാസനം ‘‘അധിവാസന’’ന്തി വുച്ചതി. അചണ്ഡിക്കന്തി അകുജ്ഝനം. ദോമനസ്സവസേന പരേസം അക്ഖീസു അസ്സൂനം അനുപ്പാദനാ അനസ്സുരോപോ. അത്തമനതാതി സകമനതാ. ചിത്തസ്സ അബ്യാപന്നോ സകോ മനോഭാവോ അത്തമനതാ. ചിത്തന്തി വാ ചിത്തപ്പബന്ധം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ തസ്സ അന്തരാ ഉപ്പന്നേന പീതിസഹഗതമനേന സകമനതാ. അത്തമനോ വാ പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ അത്തമനതാ, സാ ന സത്തസ്സാതി പുഗ്ഗലദിട്ഠിനിവാരണത്ഥം ‘‘ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്തം. അധിവാസനലക്ഖണാ ഖന്തി അധിവാസനഖന്തി. സുചിസീലതാ സോരച്ചം. സാ ഹി സോഭനകമ്മരതതാ. സുട്ഠു പാപതോ ഓരതഭാവോ വിരതതാ സോരച്ചം. തേനാഹ ‘‘സുരതഭാവോ’’തി.

സഖിലോ വുച്ചതി സണ്ഹവാചോ, തസ്സ ഭാവോ സാഖല്യം, സണ്ഹവാചതാ. തം പന ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേന്തീ യാ പാളി പവത്താ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ കതമം സാഖല്യ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അണ്ഡകാതി സദോസവണേ രുക്ഖേ നിയ്യാസപിണ്ഡിയോ, അഹിച്ഛത്തകാദീനി വാ ഉട്ഠിതാനി ‘‘അണ്ഡകാനീ’’തി വദന്തി. ഫേഗ്ഗുരുക്ഖസ്സ പന കുഥിതസ്സ അണ്ഡാനി വിയ ഉട്ഠിതാ ചുണ്ണപിണ്ഡിയോ, ഗണ്ഠിയോ വാ അണ്ഡകാ. ഇധ പന ബ്യാപജ്ജനകക്കസാദിഭാവതോ അണ്ഡകപകതിഭാവേന വാചാ ‘‘അണ്ഡകാ’’തി വുത്താ. പദുമനാളം വിയ സോതം ഘംസയമാനാ പവിസന്തീ കക്കസാ ദട്ഠബ്ബാ. കോധേന നിബ്ബത്തത്താ തസ്സ പരിവാരഭൂതാ കോധസാമന്താ. പുരേ സംവദ്ധനാരീ പോരീ, സാ വിയ സുകുമാരാ മുദുകാ വാചാ പോരീ വിയാതി പോരീ. തത്ഥാതി ‘‘ഭാസിതാ ഹോതീ’’തി വുത്തായ കിരിയായാതിപി യോജനാ സമ്ഭവതി, തത്ഥ വാചായാതി വാ. ‘‘സണ്ഹവാചതാ’’തിആദിനാ തം വാചം പവത്തയമാനം ചേതനം ദസ്സേതി. സമ്മോദകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മുദുകഭാവോ മദ്ദവം സമ്മോദകമുദുകഭാവോ. ആമിസേന അലബ്ഭമാനേന, തഥാ ധമ്മേന ചാതി ദ്വീഹി ഛിദ്ദോ. ആമിസസ്സ, ധമ്മസ്സ ച അലാഭേന അത്തനോ പരസ്സ ച അന്തരേ സമ്ഭവന്തസ്സ ഹി ഛിദ്ദസ്സ വിവരസ്സ ഭേദസ്സ പടിസന്ഥരണം പിദഹനം സങ്ഗണ്ഹനം പടിസന്ഥാരോ. തം സരൂപതോ, പടിപത്തിതോ ച പാളിദസ്സനമുഖേന വിഭാവേതും ‘‘അഭിധമ്മേപീ’’തിആദിമാഹ. അഗ്ഗം അഗ്ഗഹേത്വാതി അഗ്ഗം അത്തനോ അഗ്ഗഹേത്വാ. ഉദ്ദേസദാനന്തി പാളിയാ, അട്ഠകഥായ ച ഉദ്ദിസനം. പാളിവണ്ണനാതി പാളിയാ അത്ഥവണ്ണനാ. ധമ്മകഥാകഥനന്തി സരഭഞ്ഞസരഭണനാദിവസേന ധമ്മകഥനം.

കരുണാതി കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരമാഹ. കരുണാപുബ്ബഭാഗോതി തസ്സ പുബ്ബഭാഗഉപചാരജ്ഝാനം വദതി. പാളിപദേ പന യാ കാചി കരുണാ ‘‘കരുണാ’’തി വുത്താ, കരുണാചേതോവിമുത്തീതി പന അപ്പനാപ്പത്താവ. മേത്തായപി ഏസേവ നയോ. സുചി-സദ്ദതോ ഭാവേ യ്യ-കാരം, ഇ-കാരസ്സ ച ഏ-കാരാദേസം കത്വാ അയം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘സോചേയ്യന്തി സുചിഭാവോ’’തി. ഹോതു താവ സുചിഭാവോ സോചേയ്യം, തസ്സ പന മേത്താപുബ്ബഭാഗതാ കഥന്തി ആഹ ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി.

മുട്ഠാ സതി ഏതസ്സാതി മുട്ഠസ്സതി, തസ്സ ഭാവോ മുട്ഠസ്സച്ചം, സതിപടിപക്ഖോ ധമ്മോ, ന സതിയാ അഭാവമത്തം. യസ്മാ പടിപക്ഖേ സതി തസ്സ വസേന സതിവിഗതാ വിപ്പവുത്ഥാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സതിവിപ്പവാസോ’’തി. ‘‘അസ്സതീ’’തിആദീസു അ-കാരോ പടിപക്ഖേ ദട്ഠബ്ബോ, ന സത്തപടിസേധേ. ഉദകേ ലാബു വിയ യേന ചിത്തം ആരമ്മണേ പിലവന്താ വിയ തിട്ഠതി, ന ഓഗാഹതി, സാ പിലാപനതാ. യേന ഗഹിതമ്പി ആരമ്മണം സമ്മുസ്സതി ന സരതി, സാ സമ്മുസ്സനതാ. യഥാ വിജ്ജാപടിപക്ഖാ അവിജ്ജാ വിജ്ജായ പഹാതബ്ബതോ, ഏവം സമ്പജഞ്ഞപടിപക്ഖം അസമ്പജഞ്ഞം, അവിജ്ജായേവ.

ഇന്ദ്രിയസംവരഭേദോതി ഇന്ദ്രിയസംവരവിനാസോ. അപ്പടിസങ്ഖാതി അപച്ചവേക്ഖിത്വാ അയോനിസോ ച ആഹാരപരിഭോഗേ ആദീനവാനിസംസേ അവീമംസിത്വാ.

അപ്പടിസങ്ഖായാതി ഇതികത്തബ്ബതാസു അപ്പച്ചവേക്ഖണായ നാമം. അഞ്ഞാണം അപ്പടിസങ്ഖാത നിമിത്തം. അകമ്പനഞാണന്തി തായ അനഭിഭവനീയം ഞാണം, തത്ഥ തത്ഥ പച്ചവേക്ഖണാഞാണഞ്ചേവ പച്ചവേക്ഖണായ മുദ്ധഭൂതം ലോകുത്തരഞാണഞ്ച. നിപ്പരിയായതോ മഗ്ഗഭാവനാ ഭാവനാ നാമ, യാ ച തദത്ഥാ, തദുഭയഞ്ച ഭാവേന്തസ്സേവ ഇച്ഛിതബ്ബം, ന ഭാവിതഭാവനസ്സാതി വുത്തം ‘‘ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നം ബല’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘യാ കുസലാനം ധമ്മാനം ആസേവനാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മ’’ന്തി.

കാമം സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവോപി ബലട്ഠോ ഏവ, പടിപക്ഖേഹി പന അകമ്പനീയതാ സാതിസയം ബലട്ഠോതി വുത്തം ‘‘അസ്സതിയാ അകമ്പനവസേനാ’’തി. പച്ചനീകധമ്മസമനതോ സമഥോ സമാധി. അനിച്ചാദിനാ വിവിധേനാകാരേന ദസ്സനതോ വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ. തം ആകാരം ഗഹേത്വാതി സമാധാനാകാരം ഗഹേത്വാ. യേനാകാരേന പുബ്ബേ അലീനം അനുദ്ധതം മജ്ഝിമം ഭാവനാവീഥിപടിപന്നം ഹുത്വാ ചിത്തം സമാഹിതം ഹോതി, തം ആകാരം ഗഹേത്വാ സല്ലക്ഖേത്വാ. നിമിത്തവസേനാതി കാരണവസേന. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ പഗ്ഗഹോവ തം ആകാരം ഗഹേത്വാ പുന പവത്തേതബ്ബസ്സ പഗ്ഗാഹസ്സ നിമിത്തവസേന പഗ്ഗാഹനിമിത്തന്തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി, തസ്സത്ഥോ സമഥേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ. പഗ്ഗാഹോ വീരിയം കോസജ്ജപക്ഖതോ ചിത്തസ്സ പതിതും അദത്വാ പഗ്ഗണ്ഹനതോ. അവിക്ഖേപോ ഏകഗ്ഗതാ വിക്ഖേപസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ. പടിസങ്ഖാനകിച്ചനിബ്ബത്തിഭാവതോ ലോകുത്തരധമ്മാനം പടിസങ്ഖാനബലഭാവോ, തഥാ പുബ്ബേ പവത്താകാരസല്ലക്ഖണവസേന സമഥപഗ്ഗാഹാനം ഉപരി പവത്തിസബ്ഭാവതോ സമഥനിമിത്തദുകസ്സപി മിസ്സകതാ വുത്താ.

യഥാസമാദിന്നസ്സ സീലസ്സ ഭേദകരോ വീതിക്കമോ. സീലവിനാസകോ അസംവരോ. സമ്മാദിട്ഠിവിനാസികാതി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൪൪൧; ൨.൯൪; വിഭ. ൭൯൩) നയപ്പവത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ ദൂസികാ.

സീലസ്സ സമ്പാദനം നാമ സബ്ബഭാഗതോ തസ്സ അനൂനതാപാദനന്തി ആഹ ‘‘സമ്പാദനതോ പരിപൂരണതോ’’തി. പാരിപൂരത്ഥോ ഹി സമ്പദാ-സദ്ദോതി. മാനസികസീലം നാമ സീലവിസോധനവസേന അഭിജ്ഝാദിപ്പഹാനം. ദിട്ഠിപാരിപൂരിഭൂതം ഞാണന്തി അത്ഥികദിട്ഠിആദിസമ്മാദിട്ഠിയാ പാരിപൂരിഭാവേന പവത്തം ഞാണം.

വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥന്തി ചിത്തവിസുദ്ധിആദിഉപരിവിസുദ്ധിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം. സുവിസുദ്ധമേവ ഹി സീലം തസ്സാ പദട്ഠാനം ഹോതീതി. വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥം ദസ്സനന്തി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം, പരമത്ഥവിസുദ്ധിനിബ്ബാനഞ്ച പാപേതും ഉപനേതും സമത്ഥം കമ്മസ്സകതാഞാണാദിസമ്മാദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘അഭിധമ്മേ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം അകുസലം കമ്മം നോ സകം, ഇദം പന കമ്മം സക’’ന്തി ഏവം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച കമ്മസ്സകതാജാനനഞാണം കമ്മസ്സകതാഞാണം. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. ‘‘പരേന കതമ്പീ’’തി ഇദം നിദസ്സനവസേന വുത്തം യഥാ പരേന കതം, ഏവം അത്തനാ കതമ്പി സകകമ്മം നാമ ന ഹോതീതി. അത്തനാ വാ ഉസ്സാഹിതേന പരേന കതംപീതി ഏവം വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യഞ്ഹി തം പരസ്സ ഉസ്സാഹനവസേന കതം, തമ്പി സകകമ്മം നാമ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. അത്ഥഭഞ്ജനതോതി ദിട്ഠധമ്മികാദിസബ്ബഅത്ഥവിനാസനതോ. അത്ഥജനനതോതി ഇധലോകത്ഥപരലോകത്ഥപരമത്ഥാനം ഉപ്പാദനതോ. ആരബ്ഭകാലേ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി പവത്തമ്പി വചീസച്ചഞ്ച ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝന്തം വിപസ്സനാഞാണം അനുലോമേതി തത്ഥേവ പടിവിജ്ഝനതോ. പരമത്ഥസച്ചഞ്ച നിബ്ബാനം ന വിലോമേതി ന വിരോധേതി ഏകന്തേനേവ സമ്പാപനതോ.

ഞാണദസ്സനന്തി ഞാണഭൂതം ദസ്സനം, തേന മഗ്ഗം വദതി. തംസമ്പയുത്തമേവ വീരിയന്തി പഠമമഗ്ഗസമ്പയുത്തം വീരിയമാഹ. സബ്ബാപി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിയേവാതി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. അയമേവ ച നയോ അഭിധമ്മപാളിയാ (ധ. സ. ൫൫൦) സമേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിധമ്മേ പനാ’’തി ആദിം അവോച.

യസ്മാ സംവേഗോ നാമ സഹോത്തപ്പഞാണം, തസ്മാ സംവേഗവത്ഥും ഭയതോ ഭായിതബ്ബതോ ദസ്സനവസേന പവത്തഞാണം. തേനാഹ ‘‘ജാതിഭയ’’ന്തിആദി. ഭായന്തി ഏതസ്മാതി ഭയം, ജാതി ഏവ ഭയം ജാതിഭയം. സംവേജനീയന്തി സംവിജ്ജിതബ്ബം ഭായിതബ്ബം ഉത്താസിതബ്ബം. ഠാനന്തി കാരണം, വത്ഥൂതി അത്ഥോ. സംവേഗജാതസ്സാതി ഉപ്പന്നസംവേഗസ്സ. ഉപായപധാനന്തി ഉപായേന പവത്തേതബ്ബം വീരിയം.

കുസലാനം ധമ്മാനന്തി സീലാദീനം അനവജ്ജധമ്മാനം. ഭാവനായാതി ഉപ്പാദനേന വഡ്ഢനേന ച. അസന്തുട്ഠസ്സാതി ‘‘അലം ഏത്താവതാ, കഥം ഏത്താവതാ’’തി സങ്കോചാപത്തിവസേന ന സന്തുട്ഠസ്സ. ഭിയ്യോകമ്യതാതി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ ഉപ്പാദനിച്ഛാ. വോസാനന്തി സങ്കോചം അസമത്ഥന്തി. തുസ്സനം തുട്ഠി സന്തുട്ഠി, നത്ഥി ഏതസ്സ സന്തുട്ഠീതി അസന്തുട്ഠി, തസ്സ ഭാവോ അസന്തുട്ഠിതാ. വീരിയപ്പവാഹേ വത്തമാനേ അന്തരാ ഏവ പടിഗമനം നിവത്തനം പടിവാനം, തം തസ്സ അത്ഥീതി പടിവാനീ, ന പടിവാനീ അപ്പടിവാനീ, തസ്സ ഭാവോ അപ്പടിവാനിതാ. സക്കച്ചകിരിയതാതി കുസലാനം കരണേ സക്കച്ചകിരിയതാ ആദരകിരിയതാ. സാതച്ചകിരിയതാതി സതതമേവ കരണം. അട്ഠിതകിരിയതാതി അന്തരാ അട്ഠപേത്വാ ഖണ്ഡം അകത്വാ കരണം. അനോലീനവുത്തിതാതി ന ലീനപ്പവത്തിതാ. അനിക്ഖിത്തഛന്ദതാതി കുസലച്ഛന്ദസ്സ അനിക്ഖിപനം. അനിക്ഖിത്തധുരതാതി കുസലകരണേ വീരിയധുരസ്സ അനിക്ഖിപനം. ആസേവനാതി ആദരേന സേവനാ. ഭാവനാതി വഡ്ഢനാ ബ്രൂഹനാ. ബഹുലീകമ്മന്തി പുനപ്പുനം കരണം.

തിസ്സോ വിജ്ജാതി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ആസവക്ഖയഞാണന്തി ഇമാ തിസ്സോ വിജ്ജാ. പടിപക്ഖവിജ്ഝനട്ഠേന പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാദീനം വിദിതകരണട്ഠേന വിസിട്ഠാ മുത്തീതി വിമുത്തി. സ്വായം വിസേസോ പടിപക്ഖവിഗമനേന, പടിയോഗിവിഗമനേന ച ഇച്ഛിതബ്ബോതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യേന വിസേസേന സമാപത്തിയോ പച്ചനീകധമ്മേഹി സുട്ഠു മുത്താ, തതോ നിരാസങ്കതായ ആരമ്മണേ ച അഭിരതാ, തം വിസേസം ഉപാദായ താ അധികം മുച്ചനതോ, ആരമ്മണേ അധിമുച്ചനതോ ച അധിമുത്തിയോ നാമാതി വുത്തം ‘‘ചിത്തസ്സ ച അധിമുത്തീ’’തി. മുത്തത്താതി സബ്ബസങ്ഖാരേഹി വിസേസേന നിസ്സടത്താ വിമുത്തി.

ഖയേ ഞാണന്തി സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ ഖേപേതീതി ഖയോ, അരിയമഗ്ഗോ, തപ്പരിയാപന്നം ഞാണം ഖയേ ഞാണം.പടിസന്ധിവസേനാതി കിലേസാനം തംതംമഗ്ഗവജ്ഝാനം ഉപ്പന്നമഗ്ഗേ ഖന്ധസന്താനേ പുന സന്ദഹനവസേന. അനുപ്പാദഭൂതേതി തംതംഫലേ. അനുപ്പാദപരിയോസാനേതി അനുപ്പാദകരോ മഗ്ഗോ അനുപ്പാദോ, തസ്സ പരിയോസാനേ, കിലേസാനം വാ അനുപ്പജ്ജനസങ്ഖാതേ പരിയോസാനേ, ഭങ്ഗേതി അത്ഥോതി.

ദുകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തികവണ്ണനാ

൩൦൫. ധമ്മതോ അഞ്ഞോ കത്താ നത്ഥീതി ദസ്സേതും കത്തുസാധനവസേന ‘‘ലുബ്ഭതീതി ലോഭോ’’തി വുത്തം. ലുബ്ഭതി തേന, ലുബ്ഭനമത്തമേതന്തി കരണഭാവസാധനവസേനപി അത്ഥോ യുജ്ജതേവ. ദുസ്സതി മുയ്ഹതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അകുസലഞ്ച തം അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന ഏകന്താകുസലഭാവതോ മൂലഞ്ച അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനതോ, ന അകുസലഭാവസാധനതോ. ന ഹി മൂലകതോ അകുസലാനം അകുസലഭാവോ, കുസലാദീനഞ്ച കുസലാദിഭാവോ. തഥാ സതി മോമൂഹചിത്തദ്വയേ മോഹസ്സ അകുസലഭാവോ ന സിയാ. തേസന്തി ലോഭാദീനം. ‘‘ന ലുബ്ഭതീതി അലോഭോ’’തിആദിനാ പടിപക്ഖനയേന.

ദുട്ഠു ചരിതാനീതി പച്ചയതോ, സമ്പയുത്തധമ്മതോ, പവത്തിആകാരതോ ച ന സുട്ഠു അസമ്മാ പവത്തിതാനി. വിരൂപാനീതി ബീഭച്ഛാനി സമ്പതി, ആയതിഞ്ച അനിട്ഠരൂപത്താ. കായേനാതി കായദ്വാരേന കരണഭൂതേന. കായതോതി കായദ്വാരതോ. ‘‘സുട്ഠു ചരിതാനീ’’തിആദീസു വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമേ കായസമുട്ഠാനാ ആപത്തി ഹോതി, തം കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം. അവീതിക്കമോ കായസുചരിതന്തി വാരിത്തസീലസ്സ വസേന വദതി, ചാരിത്തസീലസ്സപി വാ, യസ്സ അകരണേ ആപത്തി ഹോതി. വചീദുച്ചരിതസുചരിതനിദ്ധാരണമ്പി വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ഉഭയത്ഥ പഞ്ഞത്തസ്സാതി കായദ്വാരേ, വചീദ്വാരേ ച പഞ്ഞത്തസ്സ. സിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോവ മനോദുച്ചരിതം മനോദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അഭാവതോ, തയിദം ദ്വാരദ്വയേ അകിരിയസമുട്ഠാനായ ആപത്തിയാ വസേന വേദിതബ്ബം. അവീതിക്കമോതി യഥാവുത്തായ ആപത്തിയാ അവീതിക്കമോ മനോസുചരിതം. ‘‘സബ്ബസ്സാപി സിക്ഖാപദസ്സ അവീതിക്കമോ മനോസുചരിത’’ന്തി കേചി. തദുഭയഞ്ഹി ചാരിത്തസീലം ഉദ്ദിസ്സപഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം, തസ്സ അവീതിക്കമോ സിയാ കായസുചരിതം, സിയാ വചീസുചരിതന്തി.

പാണോ അതിപാതീയതി ഏതായാതി പാണാതിപാതോ, തഥാപവത്താ ചേതനാ, ഏവം അദിന്നാദാനാദയോപീതി ആഹ ‘‘പാണാതിപാതാദയോ പന തിസ്സോ ചേതനാ’’തി. വചീദ്വാരേപി ഉപ്പന്നാ കായദുച്ചരിതം ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പന്നസ്സാപി കമ്മസ്സ സനാമാപരിച്ചാഗതോ യേഭുയ്യവുത്തിയാ, തബ്ബഹുലവുത്തിയാ ച. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനി, ന ദ്വാരാ ദ്വാരചാരിനോ;

തസ്മാ ദ്വാരേഹി കമ്മാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. കാമാവചരകുസലദ്വാരകഥാ);

വചീദുച്ചരിതം കായദ്വാരേപി വചീദ്വാരേപി ഉപ്പന്നാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാതി മനോകമ്മഭൂതായ ചേതനായ സമ്പയുത്തധമ്മാ. കായവചീകമ്മഭൂതായ പന ചേതനായ സമ്പയുത്താ അഭിജ്ഝാദയോ തം തം പക്ഖികാ വാ ഹോന്തി അബ്ബോഹാരികാ വാതി. ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ മനോസുചരിതന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തിവിധസ്സ ദുച്ചരിതസ്സ അകരണവസേന പവത്താ തിസ്സോ ചേതനാപി വിരതിയോപി കായസുചരിതം കായികസ്സ വീതിക്കമസ്സ അകരണവസേന പവത്തനതോ, കായേന പന സിക്ഖാപദാനം സമാദിയനേ സീലസ്സ കായസുചരിതഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏസേവ നയോ വചീസുചരിതേ.

കാമപടിസംയുത്തോതി ഏത്ഥ ദ്വേ കാമാ വത്ഥുകാമോ ച കിലേസകാമോ ച. തത്ഥ വത്ഥുകാമപക്ഖേ ആരമ്മണകരണവസേന കാമേഹി പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ കാമവിതക്കോ. കിലേസകാമപക്ഖേ പന സമ്പയോഗവസേന കാമേന പടിസംയുത്തോതി യോജേതബ്ബം. ‘‘ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ’’തിആദീസു സമ്പയോഗവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബ്യാപാദവത്ഥുപടിസംയുത്തോപി ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോതി ഗയ്ഹമാനേ ഉഭയഥാപി യോജനാ ലബ്ഭതേവ. വിഹിംസാപടിസംയുത്തോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വിഹിംസന്തി ഏതായ സത്തേ, വിഹിംസനം വാ ഏസാ സത്താനന്തി വിഹിംസാ, തായ പടിസംയുത്തോ വിഹിംസാപടിസംയുത്തോതി ഏവം സദ്ദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപ്പിയേ അമനാപേ സങ്ഖാരേ ആരബ്ഭ ബ്യാപാദവിതക്കപ്പവത്തി അട്ഠാനാഘാതവസേന ദീപേതബ്ബാ. ബ്യാപാദവിതക്കസ്സ അവധിം ദസ്സേതും ‘‘യാവ വിനാസനാ’’തി വുത്തം. വിനാസനം പന പാണാതിപാതോ ഏവാതി. ‘‘സങ്ഖാരോ’’ ഹി ദുക്ഖാപേതബ്ബോ നാമ നത്ഥീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു യേ ‘‘ദുക്ഖാപേതബ്ബാ’’തി ഇച്ഛിതാ സത്തസഞ്ഞിതാ, തേപി അത്ഥതോ സങ്ഖാരാ ഏവാതി? സച്ചമേതം, യേ പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാ സവിഞ്ഞാണകതായ ദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, തസ്മാ തേ വിഹിംസാവിതക്കസ്സ വിസയാ ഇച്ഛിതാ സത്തസഞ്ഞിതാ. യേ പന ന ദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി വുത്തലക്ഖണായോഗതോ, തേ സന്ധായ ‘‘വിഹിംസാവിതക്കോ സങ്ഖാരേസു നുപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. യത്ഥ പന ഉപ്പജ്ജതി, യഥാ ച ഉപ്പജ്ജതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേ സത്താ’’തിആദി വുത്തം.

നേക്ഖമ്മം വുച്ചതി ലോഭതോ നിക്ഖന്തത്താ അലോഭോ, നീവരണേഹി നിക്ഖന്തത്താപി പഠമജ്ഝാനം, സബ്ബാകുസലേഹി നിക്ഖന്തത്താ സബ്ബോ കുസലോ ധമ്മോ, സബ്ബസങ്ഖതേഹി പന നിക്ഖന്തത്താ, നിബ്ബാനം. ഉപനിസ്സയതോ, സമ്പയോഗതോ, ആരമ്മണകരണതോ ച നേക്ഖമ്മേന പടിസംയുത്തോതി നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ. നേക്ഖമ്മവിതക്കോ സമ്മാസങ്കപ്പോ. ഇദാനി തം ഭൂമിവിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘സോ’’തിആദി വുത്തം. അസുഭപുബ്ബഭാഗേതി അസുഭജ്ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗേ. അസുഭഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ കാമവിതക്കസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകദസ്സനത്ഥം കതം. കാമവിതക്കപടിപക്ഖോ ഹി നേക്ഖമ്മവിതക്കോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഉപരിവിതക്കദ്വയസ്സ ഭൂമിം ദസ്സേന്തേന സപുബ്ബഭാഗാനി മേത്താകരുണാഝാനാദീനി ഉദ്ധടാനി. അസുഭജ്ഝാനേതി അസുഭാരമ്മണേ പഠമജ്ഝാനേ. അവയവേ ഹി സമുദായവോഹാരം കത്വാ നിദ്ദിസതി യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. ഝാനം പാദകം കത്വാതി നിദസ്സനമത്തം. തം ഝാനം സമ്മസിത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലകാലേപി ഹി സോ ലോകുത്തരോതി. ബ്യാപാദസ്സ പടിപക്ഖോ, കിഞ്ചിപി ന ബ്യാപാദേതി ഏതേനാതി വാ അബ്യാപാദോ, മേത്താ, തായ പടിസംയുത്തോ അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ. മേത്താഝാനേതി മേത്താഭാവനാവസേന അധിഗതേ പഠമജ്ഝാനേ. കരുണാഝാനേതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വിഹിംസായ പടിപക്ഖോ, ന വിഹിംസന്തി വാ ഏതായ സത്തേതി അവിഹിംസാ, കരുണാ.

നനു ച അലോഭാദോസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാവിരഹതോ തേസം വസേന ഉപ്പജ്ജനകാനം ഇമേസം നേക്ഖമ്മവിതക്കാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരണതോ വവത്ഥാനം ന ഹോതീതി? നോതി ദസ്സേതും ‘‘യദാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അലോഭോ സീസം ഹോതീതി അലോഭോ പധാനോ ഹോതി. നിയമിതപരിണതസമുദാചാരാദിവസേന യദാ അലോഭപ്പധാനോ നേക്ഖമ്മഗരുകോ ചിത്തുപ്പാദോ ഹോതി, തദാ ലദ്ധാവസരോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ പതിട്ഠഹതി. തംസമ്പയുത്തസ്സ പന അദോസലക്ഖണസ്സ അബ്യാപാദസ്സ വസേന യോ തസ്സേവ അബ്യാപാദവിതക്കഭാവോ സമ്ഭവേയ്യ, സതി ച അബ്യാപാദവിതക്കഭാവേ കസ്സചിപി അവിഹേഠനജാതികതായ അവിഹിംസാവിതക്കഭാവോ ച സമ്ഭവേയ്യ, തേ ഇതരേ ദ്വേ. തദന്വയികാതി തസ്സേവ നേക്ഖമ്മവിതക്കസ്സ അനുഗാമിനോ, സരൂപതോ അദിസ്സനതോ ‘‘തസ്മിം സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തീ’’തി തദനുമാനനേയ്യാ ഭവന്തി. സേസദ്വയേപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘കാമപടിസംയുത്തോ സങ്കപ്പോ കാമസങ്കപ്പോ’’തിആദിനാ വിതക്കത്തികേ വുത്തനയേനേവ (ദീ. നി. ൩.൨൮൮) വേദിതബ്ബോ അത്ഥതോ അഭിന്നത്താ. യദി ഏവം കസ്മാ പുന ദേസനാ കതാതി? തഥാ ദേസനായ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന ദേസനാമത്തമേവേതം.

കാമവിതക്കാദീനം വിയ ഉപ്പജ്ജനാകാരോ വേദിതബ്ബോ ‘‘താസു ദ്വേ സത്തേസുപി സങ്ഖാരേസുപി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘തംസമ്പയുത്തായേവ ഹി ഏതാ’’തി. തഥേവാതി യഥാ നേക്ഖമ്മവിതക്കാദീനം ‘‘അസുഭപുബ്ബഭാഗേ കാമാവചരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ കാമാവചരാദിഭാവോ വുത്തോ, തഥേവ താസമ്പി നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാദീനമ്പി കാമാവചരാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

കാമപടിസംയുത്തോതി സമ്പയോഗവസേന കാമേന പടിസംയുത്തോ. തക്കനവസേന തക്കോ. വിസേസതോ തക്കനവസേന വിതക്കോ. സങ്കപ്പനപരികപ്പനവസേന സങ്കപ്പോ. അഞ്ഞേസുപി കാമപടിസംയുത്തേസു ധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു വിതക്കേ ഏവ കാമോപപദോ ധാതു-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ വേദിതബ്ബോ വിതക്കസ്സ കാമസങ്കപ്പപ്പവത്തിയാ സാതിസയത്താ. ഏസ നയോ ബ്യാപാദധാതുആദീസു. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ കാമധാതൂ ഹീനജ്ഝാസയേഹി കാമിതബ്ബധാതുഭാവതോ കിലേസകാമസ്സ ആരമ്മണസഭാവത്താതി അത്ഥോ. വിഹേഠേതീതി വിബാധതി. തത്ഥാതി തസ്മിം യഥാവുത്തേ കാമധാതുത്തികേ. സബ്ബാകുസലസങ്ഗാഹികായ കാമധാതുയാ ഇതരാ ദ്വേ സങ്ഗഹേത്വാ കഥനം സബ്ബസങ്ഗാഹികാ കഥാ. തിസ്സോ ധാതുയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ കഥാ അസമ്ഭിന്നാ. ഇതരാ ദ്വേ ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി ഇതരാ ദ്വേ ധാതുയോ ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ കാമധാതൂ’’തി വുത്തത്താ സാമഞ്ഞജോതനായ സവിസയസ്സ അതിബ്യാപനേന. തതോതി ഇതരധാതുദ്വയസങ്ഗാഹികായ കാമധാതുയാ. നീഹരിത്വാതി നിദ്ധാരേത്വാ. ദസ്സേതീതി ഏവം ഭഗവാ ദസ്സേതീതി വത്തും വട്ടതി. ബ്യാപാദധാതും…പേ… കഥേസി. കസ്മാ? പഗേവ അപവാദാ അഭിനിവിസന്തി, തതോ പരം ഉസ്സഗ്ഗോ പവത്തതി, ഠപേത്വാ വാ അപവാദവിസയം തം പരിഹരന്തോവ ഉസ്സഗ്ഗോ പവത്തതീതി, ഞായോ ഹേസ ലോകേ നിരുള്ഹോതി.

ദ്വേ കഥാതി ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹികാ, അസമ്ഭിന്നാ ചാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫) അനന്തരത്തികേ വുത്താ ദ്വേ കഥാ. തത്ഥ വുത്തനയേന ആനേത്വാ കഥനവസേന വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തഅത്ഥോ ഇധാപി ആഹരിത്വാ വേദിതബ്ബോ ‘‘നേക്ഖമ്മധാതുയാ ഗഹിതായ ഇതരാ ദ്വേ ഗഹിതാവ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ.

സുഞ്ഞതട്ഠേനാതി അത്തസുഞ്ഞതായ. കാമഭവോ കാമോ ഉത്തരപദലോപേന സുഞ്ഞതട്ഠേന ധാതു ചാതി കാമധാതു. ബ്രഹ്മലോകന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമിസഞ്ഞിതം ബ്രഹ്മലോകം. ധാതുയാ ആഗതട്ഠാനമ്ഹീതി ‘‘കാമധാതു രൂപധാതൂ’’തിആദിനാ ധാതുഗ്ഗഹണേ കതേ. ഭവേന പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാതി ‘‘കാമഭവോ രൂപഭവോ’’തിആദിനാ ഭവവസേന തദത്ഥോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, ന യായ കായചി ധാതുയാ വസേന. യദഗ്ഗേന ച ധാതുയാ ആഗതട്ഠാനേ ഭവേന പരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ, തദഗ്ഗേന ഭവസ്സ ആഗതട്ഠാനേ ധാതുയാ പരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ ഭവവസേന ധാതുയാ പരിച്ഛിജ്ജനതോ. നിരുജ്ഝതി കിലേസവട്ടമേത്ഥാതി നിരോധോ, സാ ഏവ സുഞ്ഞതട്ഠേന ധാതൂതി നിരോധധാതു, നിബ്ബാനം. നിരുദ്ധേ ച കിലേസവട്ടേ കമ്മവിപാകവട്ടാ നിരുദ്ധാ ഏവ ഹോന്തി.

ഹീനധാതുത്തികോ അഭിധമ്മേ (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൪) ഹീനത്തികേന പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘ഹീനാ ധാതൂതി ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ’’തി. തേ ഹി ലാമകട്ഠേന ഹീനധാതു. ഹീനപണീതാനം മജ്ഝേ ഭവാതി മജ്ഝിമധാതു, അവസേസാ തേഭൂമകധമ്മാ. ഉത്തമട്ഠേന അതപ്പകട്ഠേന ച പണീതധാതു, നവലോകുത്തരധമ്മാ.

പഞ്ചകാമഗുണാ വിസയഭൂതാ ഏതസ്സ സന്തീതി പഞ്ചകാമഗുണികോ, കാമരാഗോ. രൂപാരൂപഭവേസൂതി രൂപാരൂപൂപപത്തിഭവേസു യഥാധിഗതേസു. അനധിഗതേസു പന സോ പത്ഥനാ നാമ ന ഹോതീതി ഭവവസേന പത്ഥനാതി ഇമിനാവ ഗഹിതോ. ഝാനനികന്തീതി രൂപാരൂപജ്ഝാനേസു നികന്തി. ഭവവസേന പത്ഥനാതി ഭവേസു പത്ഥനാതി. ഏവം ചതൂഹിപി പദേഹി യഥാക്കമം മഹഗ്ഗതൂപപത്തിഭവവിസയാ, മഹഗ്ഗതകമ്മഭവവിസയാ, ഭവദിട്ഠിസഹഗതാ, ഭവപത്ഥനാഭൂതാ ച തണ്ഹാ ‘‘ഭവതണ്ഹാ’’തി വുത്താ. വിഭവദിട്ഠി വിഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, വിഭവസഹഗതാ തണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ. രൂപാദിപഞ്ചവത്ഥു കാമവിസയാ ബലവരാഗഭൂതാ തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാതി പഠമനയോ, ‘‘സബ്ബേപി തേഭൂമകധമ്മാ കാമനീയട്ഠേന കാമാ’’തി (മഹാനി. ൧) വചനതോ തേ ആരബ്ഭ പവത്താ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ സബ്ബാപി തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാതി ദുതിയനയോതി അയമേതേസം വിസേസോ.

അഭിധമ്മേ പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതനോ, തേന പഞ്ചകാമഗുണികരാഗതോ അഞ്ഞോപി കാമാവചരധമ്മവിസയോ ലോഭോ അഭിധമ്മേ (വിഭ. ൯൧൫) ‘‘കാമതണ്ഹാ’’തി ആഗതോതി ഇമം വിസേസം ജോതേതി. തികന്തരമ്പി സമാനം തണ്ഹംയേവ നിസ്സായ പവത്തിതദേസനാനന്തരതായ തം ‘‘വാരോ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ‘‘ഇമിനാ വാരേനാ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ വാരേനാതി ഇമിനാ പരിയായേനാതി അത്ഥോ. രജനീയട്ഠേനാതി കാമനീയട്ഠേന. പരിയാദിയിത്വാതി പരിഗ്ഗഹേത്വാ. തതോതി കാമതണ്ഹായ. നീഹരിത്വാതി നിദ്ധാരേത്വാ. ഇതരാ ദ്വേ തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹം, അരൂപതണ്ഹഞ്ച ദസ്സേതി. ഏതേന ‘‘കാമതണ്ഹാ’’തി സാധാരണവചനമേതം സബ്ബസ്സപി ലോഭസ്സ, തസ്സ പന ‘‘രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ’’തി വിസേസവചനം യഥാ കാമഗുണികരാഗോ രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോതി ദസ്സേതി. നിരോധതണ്ഹാതി ഭവനിരോധേ ഭവസമുച്ഛേദേ തണ്ഹാ. യസ്മാ ഹി ഉച്ഛേദദിട്ഠി മനുസ്സത്തഭാവേ, കാമാവചരദേവത്തഭാവേ, രൂപാവചരഅരൂപാവചരത്തഭാവേ ഠിതസ്സ അത്തനോ സമ്മാ സമുച്ഛേദോ ഹോതീതി ഭവനിരോധം ആരബ്ഭ പവത്തതി, തസ്മാ തംസഹഗതാപി തണ്ഹാ തമേവ ആരബ്ഭ പവത്തതീതി.

വട്ടസ്മിന്തി തിവിധേപി വട്ടേ. യഥാ തേ ഹി നിസ്സരിതും അപ്പദാനവസേന കമ്മവിപാകവട്ടേ തംസമങ്ഗിസത്തം തേസം പരാപരുപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവേന സംയോജേന്തി, ഏവം കിലേസവട്ടേപീതി. സതീതി പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനേ. രൂപാദിഭേദേതി രൂപവേദനാദിവിഭാഗേ. കായേതി ഖന്ധസമൂഹേ. വിജ്ജമാനാതി സതീ പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭമാനാ. ദിട്ഠിയാ പരികപ്പിതോ ഹി അത്താദി പരമത്ഥതോ നത്ഥി, ദിട്ഠി പന അയം അത്ഥേവാതി. വിചിനന്തോതി ധമ്മസഭാവം വീമംസന്തോ. കിച്ഛതീതി കിലമതി. പരാമസതീതി പരതോ ആമസതി. ‘‘സീലേന സുദ്ധി, വതേന സുദ്ധീ’’തി ഗണ്ഹന്തോ ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ തസ്സ പരതോ ആമസതി നാമ. വീസതിവത്ഥുകാ ദിട്ഠീതി രൂപാദി-ധമ്മേ, പച്ചേകം തേ വാ നിസ്സിതം, തേസം വാ നിസ്സയഭൂതം, സാമിഭൂതം വാ കത്വാ പരികപ്പനവസേന പവത്തിയാ വീസതിവത്ഥുകാ അത്തദിട്ഠി വീസതി. വിമതീതി ധമ്മേസു സമ്മാ, മിച്ഛാ വാ മനനാഭാവതോ സംസയിതട്ഠേന അമതി, അപ്പടിപജ്ജനന്തി അത്ഥോ. വിപരിയാസഗ്ഗാഹോതി അസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘സുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി വിപരീതഗ്ഗാഹോ.

ചിരപാരിവാസിയട്ഠേനാതി ചിരപരിവുത്ഥതായ പുരാണഭാവേന. ആസവനട്ഠേനാതി സന്ദനട്ഠേന, പവത്തനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. സവതീതി പവത്തതി. അവധിഅത്ഥോ ആ-കാരോ, അവധി ച മരിയാദാഭിവിധിഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ മരിയാദോ കിരിയം ബഹി കത്വാ പവത്തതി യഥാ ‘‘ആ പാടലിപുത്താ വുട്ഠോ ദേവോ’’തി. അഭിവിധി കിരിയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി യഥാ ‘‘ആ ഭവഗ്ഗാ ഭഗവതോ യസോ പവത്തോ’’തി. അഭിവിധിഅത്ഥോ അയം ആ-കാരോ വേദിതബ്ബോ.

കത്ഥചി ദ്വേ ആസവാ ആഗതാതി വിനയപാളിം (പാരാ. ൩൯) സന്ധായാഹ. തത്ഥ ഹി ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ, സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯) ദ്വിധാ ആസവാ ആഗതാതി. കത്ഥചീതി തികനിപാതേ ആസവസുത്തേ, (ഇതിവു. ൫൬; സം. നി. ൫.൧൬൩) അഞ്ഞേസു ച സളായതനസുത്താദീസു (സം. നി. ൪.൩൨൧). സളായതനസുത്തേസുപി ഹി ‘‘തയോമേ ആവുസോ ആസവാ കാമാസവോ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി തയോ ഏവ ആഗതാതി. നിരയം ഗമേന്തീതി നിരയഗാമിനീയാ. യസ്മാ ഇധ സാസവം കുസലാകുസലം കമ്മം ആസവപരിയായേന ദേസിതം, തസ്മാ പഞ്ചഗതിസംവത്തനീയഭാവേന ആസവാ ആഗതാ. ഇമസ്മിം സങ്ഗീതിസുത്തേ തയോ ആഗതാതി. ഏത്ഥ യസ്മാ അഞ്ഞേസു ച ആ ഭവഗ്ഗം ആ ഗോത്രഭും പവത്തന്തേസു മാനാദീസു വിജ്ജമാനേസു അത്തത്തനിയാദിഗ്ഗാഹവസേന, അഭിബ്യാപനമദകരണവസേന ആസവസദിസതാ ച ഏതേസംയേവ, ന അഞ്ഞേസം, തസ്മാ ഏതേസ്വേവ ആസവ-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ചേത്ഥ ‘‘ദിട്ഠാസവോ നാഗതോ’’തി ചിന്തേതബ്ബം ഭവതണ്ഹായ, ഭവദിട്ഠിയാപി ഭവാസവഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ. കാമാസവോ നാമ കാമനട്ഠേന, ആസവനട്ഠേന ച. വുത്തായേവ അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണതോ.

കാമേ ഏസതി ഗവേസതി ഏതായാതി കാമേസനാ, കാമാനം അഭിപത്ഥനാവസേന, പരിയേട്ഠിവസേന, പരിഭുഞ്ജനവസേന വാ പവത്തരാഗോ. ഭവേസനാ പന ഭവപത്ഥനാ, ഭവാഭിരതിഭവജ്ഝോസാനവസേന പവത്തരാഗോ. ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരികപ്പിതസ്സ, സമ്ഭാവിതസ്സ ച. ബ്രഹ്മചരിയസ്സാതി തപോപക്കമസ്സ. തദേകട്ഠന്തി താഹി രാഗദിട്ഠീഹി സഹജേകട്ഠം. കമ്മന്തി അകുസലകമ്മം. തമ്പി ഹി കാമാദികേ നിബ്ബത്തനാധിട്ഠാനാദിവസേന പവത്തം ‘‘ഏസതീ’’തി വുച്ചതി. അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠീതി നിദസ്സനമത്തമേതം. യാ കാചി പന മിച്ഛാദിട്ഠി തപോപക്കമഹേതുകാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ ഏവ.

ആകാരസണ്ഠാനന്തി വിസിട്ഠാകാരാവട്ഠാനം കഥംവിധന്തി ഹി കേന പകാരേന സണ്ഠിതം, സമവട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. സദ്ദത്ഥതോ പന വിദഹനം വിസിട്ഠാകാരേന അവട്ഠാനം വിധാ, വിധീയതി വിസദിസാകാരേന ഠപീയതീതി വിധാ, കോട്ഠാസോ. വിദഹനതോ ഹീനാദിവസേന വിവിധേനാകാരേന ദഹനതോ ഉപധാരണതോ വിധാ, മാനോവ. സേയ്യസദിസഹീനാനം വസേനാതി സേയ്യസദിസഹീനഭാവാനം യാഥാവാ’ യാഥാവഭൂതാനം വസേന. തയോ മാനാ വുത്താ സേയ്യസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനകാ. ഏസ നയോ സദിസഹീനേസുപി. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ഹി മാനോ’’തിആദി. ഇദാനി യഥാഉദ്ദിട്ഠേ നവവിധേപി മാനേ വത്ഥുവിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. രാജൂനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി കസ്മാ? തേ വിസേസതോ അത്താനം സേയ്യതോ ദഹന്തീതി. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘രാജാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീതി കോ-സദ്ദോ പടിക്ഖേപത്ഥോ, അഞ്ഞോ സദിസോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഏതേസംയേവാതി രാജൂനം, പബ്ബജിതാനഞ്ച. ഉപ്പജ്ജതി സേട്ഠവത്ഥുകത്താ തസ്സ. ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനേപി ഏസേവ നയോ.

‘‘കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ രാജപുരിസോ അത്ഥീ’’തി വാ ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം കിം നാനാകരണ’’ന്തി വാ ‘‘അമച്ചോ തി നാമാമേവ…പേ… നാമാഹ’’ന്തി വാതി സദിസസ്സ സേയ്യമാനാദീനം തിണ്ണം പവത്തിആകാരദസ്സനം.

ദാസാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഭതിക കമ്മകരാദീനം പരാധീനവുത്തികാനം ഗഹണം. ആദി-സദ്ദേന വാ ഗഹിതേ ഏവ ‘‘പുക്കുസചണ്ഡാലാദയോപീ’’തി സയമേവ ദസ്സേതി. നനു ച മാനോ നാമായം സംപഗ്ഗഹരസോ, സോ കഥം ഓമാനേ സമ്ഭവതീതി? സോപി അവകരണമുഖേന വിധാനവത്ഥുനാ പഗ്ഗണ്ഹനവസേനേവ പവത്തതീതി നായം വിരോധോ. തേനേവാഹ ‘‘കിം ദാസോ നാമ അഹന്തി ഏതേ മാനേ കരോതീ’’തി. തഥാ ഹിസ്സ യാഥാവമാനതാ വുത്താ.

യാഥാവമാനാ ഭവനികന്തി വിയ, അത്തദിട്ഠി വിയ ച ന മഹാസാവജ്ജാ, തസ്മാ തേ ന അപായഗമനീയാ. യഥാഭൂതവത്ഥുകതായ ഹി തേ യാഥാവമാനാ. ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ’’തി ച തസ്സ അനവസേസപ്പഹായിതായ വുത്തം. ദുതിയതതിയമഗ്ഗേഹി ച തേ യഥാക്കമം പഹീയന്തി, യേ ഓളാരികതരാ, ഓളാരികതമാ ച. മാനോ ഹി ‘‘അഹം അസ്മീ’’തി പവത്തിയാ ഉപരിമഗ്ഗേസു സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉജുവിപച്ചനീകോ ഹുത്വാ പഹീയതി. അയാഥാവമാനാ നാമ അയഥാഭൂതവത്ഥുകതായ, തേനേവ തേ മഹാസാവജ്ജഭാവേന പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ വുത്താ.

അതതി സതതം ഗച്ഛതി പവത്തതീതി അദ്ധാ, കാലോതി ആഹ ‘‘തയോ അദ്ധാതി തയോ കാലാ’’തി. സുത്തന്തപരിയായേനാതി ഭദ്ദേകരത്തസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൨൮൩) ആഗതനയേന. തത്ഥ ഹി ‘‘യോ ചാവുസോ മനോ, യേ ച ധമ്മാ, ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം, തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൪) അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം സന്ധായ ഏവം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധിതോ പുബ്ബേ’’തിആദി. തദന്തരന്തി തേസം ചുതിപടിസന്ധീനം വേമജ്ഝം പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ, യോ പുബ്ബന്താപരന്താനം വേമജ്ഝതായ ‘‘പുബ്ബന്താപരന്തേ കങ്ഖതി, (ധ. സ. ൧൧൨൩) പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൦൬൭, ൧൧൦൬, ൧൧൨൮) ഏവമാദീസു ‘‘പുബ്ബന്താപരന്തോ’’തി ച വുച്ചതി. ഭങ്ഗോ ധമ്മോ അതീതംസേന സങ്ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധം അതീതോ അദ്ധാ നാമാ’’തി. തഥാ അനുപ്പന്നോ ധമ്മോ അനാഗതംസേന സങ്ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ഉപ്പാദതോ പുബ്ബേ അനാഗതോ അദ്ധാ നാമാ’’തി. ഖണത്തയേതി ഉപ്പാദോ, ഠിതി, ഭങ്ഗോതി തീസു ഖണേസു. യദാ ഹി ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയസ്സ സമവായേ ഉപ്പജ്ജതി, യദാ ച വേതി, ഇതി ദ്വീസുപി ഖണേസു ഠിതിക്ഖണേ വിയ പച്ചുപ്പന്നോതി. ധമ്മാനഞ്ഹി പാകഭാവൂപാധികം പത്തബ്ബം ഉദയോ, വിദ്ധംസഭാവൂപാധികം വയോ, തദുഭയവേമജ്ഝം ഠിതി. യദി ഏവം അദ്ധാ നാമായം ധമ്മോ ഏവ ആപന്നോതി? ന ധമ്മോ, ധമ്മസ്സ പന അവത്ഥാഭേദോ, തഞ്ച ഉപാദായ ലോകേ കാലസമഞ്ഞാതി ദസ്സേതും ‘‘അതീതാദിഭേദോ ച നാമ അയ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. തേനേവ വോഹാരേനാതി തം തം അവത്ഥാവിസേസം ഉപാദായ ധമ്മോ ‘‘അതീതോ അനാഗതോ പച്ചുപ്പന്നോ’’തി യേന വോഹാരേന വോഹരീയതി, ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ ഹി പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി കാലോ തസ്സേവ ധമ്മസ്സ പവത്തിഅവത്ഥാവിസേസം ഉപാദായ തേനേവ വോഹാരേന ‘‘അതീതോ അദ്ധാ’’തിആദിനാ വുത്തോ.

അന്ത-സദ്ദോ ലോകേ പരിയോസാനേ, കോടിയം നിരുള്ഹോതി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അന്തോയേവ അന്തോ’’തി ആഹ, കോടി അന്തോതി അത്ഥോ. പരഭാഗോതി പാരിമന്തോ. അമതി ഗച്ഛതി ഭവപ്പബന്ധോ നിട്ഠാനം ഏത്ഥാതി അന്തോ, കോടി. അമനം നിട്ഠാനഗമനന്തി അന്തോ, ഓസാനം. സോ പന ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൯൩; സം. നി. ൨.൫൧) വുത്തത്താ ദുക്ഖണ്ണവസ്സ പാരിമന്തോതി ആഹ ‘‘പരഭാഗോ’’തി. അമ്മതി പരിഭുയ്യതി ഹീളീയതീതി അന്തോ, ലാമകോ. അമ്മതി ഭാഗസോ ഞായതീതി അന്തോ, അംസോതി ആഹ ‘‘കോട്ഠാസോ അന്തോ’’തി. സന്തോ പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനോ കായോ ധമ്മസമൂഹോതി സക്കായോ, ഖന്ധാ, തേ പന അരിയസച്ചഭൂതാ ഇധാധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി. പുരിമതണ്ഹാതി യേസം നിബ്ബത്തികാ, തന്നിബ്ബത്തിതോ പഗേവ സിദ്ധാ തണ്ഹാ. അപ്പവത്തിഭൂതന്തി നപ്പവത്തതി തദുഭയം ഏത്ഥാതി തേസം അപ്പവത്തിട്ഠാനഭൂതം. യദി ‘‘സക്കായോ അന്തോ’’തിആദിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിഭത്തിതായ ദുക്ഖസച്ചാദയോ ഗഹിതാ, അഥ കസ്മാ മഗ്ഗോ ന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗോ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപായത്താതി ഉപായഭാവതോ, സമ്പാപകഹേതുഭാവതോതി അത്ഥോ.

യദി പന ഹേതുമന്തഗ്ഗഹണേനേവ ഹേതു ഗഹിതോ ഹോതി, നനു ഏവം സക്കായഗ്ഗഹണേനേവ തസ്സ ഹേതുഭൂതോ സക്കായസമുദയോ ഗഹിതോ ഹോതീതി? തസ്സ ഗഹണേ സങ്ഖതദുകോ വിയ, സപ്പച്ചയദുകോ വിയ ച ദുകോവായം ആപജ്ജതി, ന തികോ. യഥാ പന സക്കായം ഗഹേത്വാ സക്കായസമുദയോപി ഗഹിതോ, ഏവം സക്കായനിരോധം ഗഹേത്വാ സക്കായനിരോധുപായോ ഗയ്ഹേയ്യ, ഏവം സതി ചതുക്കോ അയം ആപജ്ജേയ്യ, ന തികോ, തസ്മാ ഹേതുമന്തഗ്ഗഹണേന ഹേതുഗ്ഗഹണം ന ചിന്തേതബ്ബം. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ യുത്തോ സിയാ – ഇധ സക്കായസക്കായസമുദയാ അനാദികാലികാ, അസതി മഗ്ഗഭാവനായം പച്ചയാനുപരമേന അപരിയന്താ ച, നിബ്ബാനം പന അപ്പച്ചയത്താ അത്തനോ നിച്ചതായ ഏവ സബ്ബദാഭാവീതി അനാദികാലികോ, അപരിയന്തോ ച. ഇതി ഇമാനി തീണി സച്ചാനി മഹാഥേരോ ഇമായ സഭാഗതായ ‘‘തയോ അന്താ’’തി തികം കത്വാ ദസ്സേതി. അരിയമഗ്ഗോ പന കദാചി കരഹചി ലബ്ഭമാനോ ന തഥാതി തസ്സ അതിവിയ ദുല്ലഭപാതുഭാവതം ദീപേതും തികതോ ബഹികതോതി അയമേത്ഥ അത്തനോമതി.

ദുക്ഖതാതി ദുക്ഖഭാവോ, ദുക്ഖംയേവ വാ യഥാ ദേവോ ഏവ ദേവതാ. ദുക്ഖ-സദ്ദോ ചായം അദുക്ഖസഭാവേസുപി സുഖുപേക്ഖാസു കഞ്ചി അനിട്ഠതാവിസേസം ഉപാദായ പവത്തതീതി തതോ നിവത്തേന്തോ സഭാവദുക്ഖവാചിനാ ഏകേന ദുക്ഖ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖതാ’’തി ആഹ. ഭവതി ഹി ഏകന്തതോ തംസഭാവേപി അത്ഥേ അഞ്ഞസ്സ ധമ്മസ്സ യേന കേനചി സദിസതാലേസേന ബ്യഭിചാരാസങ്കാതി വിസേസിതബ്ബതാ യഥാ ‘‘രൂപരൂപം തിലതേല’’ന്തി (വിഭ. അട്ഠ. പകിണ്ണകഥാ) ച. സങ്ഖാരഭാവേനാതി സങ്ഖതഭാവേന. പച്ചയേഹി സങ്ഖരീയന്തീതി സങ്ഖാരാ, അദുക്ഖമസുഖവേദനാ. സങ്ഖരിയമാനത്താ ഏവ ഹി അസാരകതായ പരിദുബ്ബലഭാവേന ഭങ്ഗഭങ്ഗാഭിമുഖക്ഖണേസു വിയ അത്തലാഭക്ഖണേപി വിബാധപ്പത്താ ഏവ ഹുത്വാ സങ്ഖാരാ പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘സങ്ഖതത്താ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗപീളിതാ’’തി. തസ്മാതി യഥാവുത്തകാരണതോ. അഞ്ഞദുക്ഖസഭാവവിരഹതോതി ദുക്ഖദുക്ഖതാവിപരിണാമദുക്ഖതാസങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞസ്സ ദുക്ഖസഭാവസ്സ അഭാവതോ. വിപരിണാമേതി പരിണാമേ, വിഗമേതി അത്ഥോ. തേനാഹ പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘വിപരിണാമദുക്ഖാതി നത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖ’’ന്തി. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനഞ്ഹി സുഖവേദനുപരമോ ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാതി, സ്വായമത്ഥോ പിയവിപ്പയോഗേന ദീപേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സുഖസ്സ ഹീ’’തിആദി. പുബ്ബേ വുത്തനയോ പദേസനിസ്സിതോ വേദനാവിസേസമത്തവിസയത്താതി അനവസേസതോ സങ്ഖാരദുക്ഖതം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തി ദുതിയനയോ വുത്തോ. നനു ച ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൮) വചനതോ സുഖദുക്ഖവേദനാനമ്പി സങ്ഖാരദുക്ഖതാ ആപന്നാതി? സച്ചമേതം, സാ പന സാമഞ്ഞജോതനാഅപവാദഭൂതേന ഇതരദുക്ഖതാവചനേന നിവത്തീയതീതി നായം വിരോധോ. തേനേവാഹ ‘‘ഠപേത്വാ ദുക്ഖവേദനം സുഖവേദനഞ്ചാ’’തി.

മിച്ഛാസഭാവോതി ‘‘ഹിതസുഖാവഹോ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ആസീസിതോപി തഥാ അഭാവതോ, അസുഭാദീസുയേവ ‘‘സുഭ’’ന്തിആദിവിപരീതപ്പവത്തിതോ ച മിച്ഛാസഭാവോ, മുസാസഭാവോതി അത്ഥോ. മാതുഘാതകാദീസു പവത്തമാനാപി ഹി ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്താവ പവത്തന്തീതി തേ ധമ്മാ ‘‘ഹിതസുഖാവഹാ മേ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ആസീസിതാ ഹോന്തി. തഥാ അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തേസു സുഭാദിവിപരിയാസദള്ഹതായ ആനന്തരിയകമ്മനിയതമിച്ഛാദിട്ഠീസു പവത്തി ഹോതീതി തേ ധമ്മാ അസുഭാദീസു സുഭാദിവിപരീതപ്പവത്തികാ ഹോന്തി. വിപാകദാനേ സതി ഖന്ധഭേദാനന്തരമേവ വിപാകദാനതോ നിയതോ, മിച്ഛത്തോ ച സോ നിയതോ ചാതി മിച്ഛത്തനിയതോ. അനേകേസു ആനന്തരിയേസു കതേസു യം തത്ഥ ബലവം, തം വിപച്ചതി, ന ഇതരാനീതി ഏകന്തവിപാകജനകതായ നിയതതാ ന സക്കാ വത്തുന്തി ‘‘വിപാകദാനേ സതീ’’തി വുത്തം. ഖന്ധഭേദാനന്തരന്തി ചുതിഅനന്തരന്തി അത്ഥോ. ചുതി ഹി മരണനിദ്ദേസേ ‘‘ഖന്ധാനം ഭേദോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൯൦; മ. നി. ൧.൧൨൩; ൩.൩൭൩; വിഭ. ൧൯൩) വുത്താ, ഏതേന വചനേന സതി ഫലദാനേ ചുതിഅനന്തരോ ഏവ ഏതേസം ഫലകാലോ, ന അഞ്ഞോതി ഫലകാലനിയമേന നിയതതാ വുത്താ ഹോതി, ന ഫലദാനനിയമേനാതി നിയതഫലകാലാനം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനമ്പി നിയതതാ ആപജ്ജതി, തസ്മാ വിപാകധമ്മധമ്മാനം പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി അവിപച്ചമാനാനമ്പി അത്തനോ സഭാവേന വിപാകധമ്മതാ വിയ ബലവതാ ആനന്തരിയേന വിപാകേ ദിന്നേ അവിപച്ചമാനാനമ്പി ആനന്തരിയാനം ഫലദാനേ നിയതസഭാവാ, ആനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തീതി അത്തനോ സഭാവേന ഫലദാനനിയമേനേവ നിയതതാ, ആനന്തരിയതാ ച വേദിതബ്ബാ. അവസ്സഞ്ച നിയതസഭാവാ, ആനന്തരിയസഭാവാ ച തേസം പവത്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം അഞ്ഞസ്സ ബലവതോ ആനന്തരിയസ്സ അഭാവേ ചുതിഅനന്തരം ഏകന്തേന ഫലദാനതോ.

നനു ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം അഞ്ഞസ്മിം വിപാകദായകേ അസതി ചുതിഅനന്തരമേവ ഏകന്തേന ഫലദാനതോ ആനന്തരിയസഭാവാ, നിയതസഭാവാ ച പവത്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി അസമാനജാതികേന ചേതോപണിധിവസേന, ഉപഘാതകേന ച നിവത്തേതബ്ബവിപാകത്താ അനന്തരേകന്തഫലദായകത്താഭാവാ, ന പന ആനന്തരിയാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം ദുതിയജ്ഝാനാദീനി വിയ അസമാനജാതികം ഫലനിവത്തകം അത്ഥി സബ്ബാനന്തരിയാനം അവീചിഫലത്താ, ന ച ഹേട്ഠൂപപത്തിം ഇച്ഛതോ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിയ ഉപരൂപപത്തിജനകകമ്മബലം ആനന്തരിയബലം നിവത്തേതും സമത്ഥോ ചേതോപണിധി അത്ഥി അനിച്ഛന്തസ്സേവ അവീചിപാതനതോ, ന ച ആനന്തരിയുപഘാതകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി. തസ്മാ തേസംയേവ അനന്തരേകന്തവിപാകജനകസഭാവാ പവത്തീതി. അനേകാനി ച ആനന്തരിയാനി കതാനി ഏകന്തേ വിപാകേ നിയതത്താ ഉപരതാവിപച്ചനസഭാവാസങ്കത്താ നിച്ഛിതാനി സഭാവതോ നിയതാനേവ. ചുതിഅനന്തരം പന ഫലം അനന്തരം നാമ, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താനി, തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാനി അനന്തരപയോജനാനി ചാതി സഭാവതോ ആനന്തരിയാനേവ ച ഹോന്തി. തേസു പന സമാനസഭാവേസു ഏകേന വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാനി അത്തനാ കാതബ്ബകിച്ചസ്സ തേനേവ കതത്താ ന ദുതിയം തതിയഞ്ച പടിസന്ധിം കരോന്തി, ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി നത്ഥി തേസം നിയതാനന്തരിയതാനിവത്തീതി. ന ഹി സമാനസഭാവം സമാനസഭാവസ്സ സമത്ഥതം വിഹനതീതി. ഏകസ്സ പന അഞ്ഞാനിപി ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാനീതി. സമ്മാസഭാവേതി സച്ചസഭാവേ. നിയതോ ഏകന്തികോ അനന്തരമേവ ഫലദാനേനാതി സമ്മത്തനിയമതോ.ന നിയതോതി ഉഭയഥാപി ന നിയതോ. അവസേസാനം ധമ്മാനന്തി കിലേസാനന്തരിയകമ്മനിയ്യാനികധമ്മേഹി അഞ്ഞേസം ധമ്മാനം.

തമന്ധകാരോതി തമോ അന്ധകാരോതി പദവിഭാഗോ. അവിജ്ജാ തമോ നാമ ആരമ്മണസ്സ ഛാദനട്ഠേന. തേനേവാഹ ‘‘തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ (മ. നി. ൧.൩൮൫; പാരാ. ൧൨), തമോക്ഖന്ധോ പദാലിതോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൬൪) ച ആദി. അവിജ്ജാസീസേന വിചികിച്ഛാ വുത്താ മഹതാ സമ്മോഹേന സബ്ബകാലം അവിയുജ്ജനതോ. ആഗമ്മാതി പത്വാ. കങ്ഖതീതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) കങ്ഖം ഉപ്പാദേതി സംസയം ആപജ്ജതി. അധിമുച്ചിതും ന സക്കോതീതി പസാദാധിമോക്ഖവസേന അധിമുച്ചിതും ന സക്കോതി. തേനാഹ ‘‘ന സമ്പസീദതീ’’തി. യാവത്തകഞ്ഹി യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം വിചികിച്ഛാ ന വിഗച്ഛതി, താവ തത്ഥ സദ്ധാധിമോക്ഖോ അനവസരോവ. ന കേവലം സദ്ധാധിമോക്ഖോ, നിച്ഛയാധിമോക്ഖോപി തത്ഥ ന പതിട്ഠഹതി ഏവ.

ന രക്ഖിതബ്ബാനീതി ‘‘ഇമാനി മയാ രക്ഖിതബ്ബാനീ’’തി ഏവം കത്ഥചി രക്ഖാകിച്ചം നത്ഥി പരതോ രക്ഖിതബ്ബസ്സേവ അഭാവതോ. സതിയാ ഏവ രക്ഖിതാനീതി മുട്ഠസ്സച്ചസ്സ ബോധിമൂലേ ഏവ സവാസനം സമുച്ഛിന്നത്താ സതിയാ രക്ഖിതബ്ബാനി നാമ സബ്ബദാപി രക്ഖിതാനി ഏവ. നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതന്തി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം നാമ നത്ഥേവ, യതോ സുപരിസുദ്ധോ കായസമാചാരോ ഭഗവതോ. നോ അപരിസുദ്ധാ, പരിസുദ്ധാ ഏവ അപരിസുദ്ധിഹേതൂനം കിലേസാനം പഹീനത്താ. തഥാപി വിനയേ അപകതഞ്ഞുതാവസേന സിയാ തേസം അപാരിസുദ്ധിലേസോ, ന ഭഗവതോതി ദസ്സേതും ‘‘ന പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിഹാരകാരം ആപത്തിന്തി ഏകവചനവസേന ‘‘ആപത്തിയോ’’തി ഏത്ഥ ആപത്തി-സദ്ദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. അഭിധേയ്യാനുരൂപഞ്ഹി ലിങ്ഗവചനാനി ഹോന്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘മനോദ്വാരേ’’തി ഇദം തസ്സാ ആപത്തിയാ അകിരിയസമുട്ഠാനതായ വുത്തം. ന ഹി മനോദ്വാരേ പഞ്ഞത്താ ആപത്തി അത്ഥീതി. സഉപാരമ്ഭവസേനാതി സവത്തബ്ബതാവസേന, ന പന ദുച്ചരിതലക്ഖണാപത്തിവസേന, യതോ നം ഭഗവാ പടിക്ഖിപതി. യഥാ ആയസ്മതോ മഹാകപ്പിനസ്സാപി ‘‘ഗച്ഛേയ്യം വാഹം ഉപോസഥം, ന വാ ഗച്ഛേയ്യം. ഗച്ഛേയ്യം വാഹം സങ്ഘകമ്മം, ന വാ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൭) പരിവിതക്കിതം. മനോദുച്ചരിതന്തി മനോദ്വാരികം അപ്പസത്ഥം ചരിതം. സത്ഥാരാ അപ്പസത്ഥതായ ഹി തം ദുച്ചരിതം നാമ ജാതം, ന സഭാവതോ.

യസ്മാ മഹാകാരുണികോ ഭഗവാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഹിതസുഖായ ഏവ പടിപജ്ജമാനോ അച്ചന്തവിവേകജ്ഝാസയതായ തബ്ബിധുരം ധമ്മസേനാപതിനോ ചിത്തുപ്പാദം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘ന ഖോ തേ…പേ… ഉപ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി അവോച, തസ്മാ സോ ഥേരസ്സ ചിത്തുപ്പാദോ ഭഗവതോ ന പാസംസോതി കത്വാ മനോദുച്ചരിതം നാമ ജാതോ, തസ്സ ച പടിക്ഖേപോ ഉപാരമ്ഭോതി ആഹ ‘‘തസ്മിം മനോദുച്ചരിതേ ഉപാരമ്ഭം ആരോപേന്തോ’’തി. ഭഗവതോ പന ഏത്തകമ്പി നത്ഥി, യതോ പവാരണാസുത്തേ ‘‘ഹന്ദ ദാനി, ഭിക്ഖവേ, പവാരേമി വോ, ന ച മേ കിഞ്ചി ഗരഹഥ കായികം വാ വാചസികം വാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൧൫) വുത്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ‘‘ന ഖോ മയം ഭന്തേ ഭഗവതോ കിഞ്ചി ഗരഹാമ കായികം വാ വാചസികം വാ’’തി സത്ഥു പരിസുദ്ധകായസമാചാരാദികം സിരസാ സമ്പടിച്ഛി. അയഞ്ഹി ലോകനാഥസ്സ ദുച്ചരിതാഭാവോ ബോധിസത്തഭൂമിയമ്പി ചരിയാചിരാനുഗതോ അഹോസി, പഗേവ ബുദ്ധഭൂമിയന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനച്ഛരിയഞ്ചേത’’ന്തിആദിമാഹ.

ബുദ്ധാനംയേവ ധമ്മാ ഗുണാ, ന അഞ്ഞേസന്തി ബുദ്ധധമ്മാ. തഥാ ഹി തേ ബുദ്ധാനം ആവേണികധമ്മാതി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ‘‘നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിത’’ന്തിആദിനാ കായവചീമനോദുച്ചരിതാഭാവവചനം യഥാധികാരം കായകമ്മാദീനം ഞാണാനുപരിവത്തിതായ ലദ്ധഗുണകിത്തനം, ന ആവേണികധമ്മന്തരദസ്സനം. സബ്ബസ്മിഞ്ഹി കായകമ്മാദികേ ഞാണാനുപരിവത്തിനി കുതോ കായദുച്ചരിതാദീനം സമ്ഭവോ. ‘‘ബുദ്ധസ്സ അപ്പടിഹതഞാണ’’ന്തിആദിനാ വുത്താനി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ വിസുംയേവ തീണി ഞാണാനി ചതുയോനിപഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണാനി വിയാ’’തി വദന്തി. ഏകംയേവ ഹുത്വാ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണം നാമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ. നത്ഥി ഛന്ദസ്സ ഹാനീതി സത്തേസു ഹിതഛന്ദസ്സ ഹാനി നത്ഥി. നത്ഥി വീരിയസ്സ ഹാനീതി ഖേമപവിവേകവിതക്കാനുഗതസ്സ വീരിയസ്സ ഹാനി നത്ഥി. ‘‘നത്ഥി ദവാതി ഖിഡ്ഡാധിപ്പായേന കിരിയാ നത്ഥി. നത്ഥി രവാതി സഹസാ കിരിയാ നത്ഥീ’’തി വദന്തി, സഹസാ പന കിരിയാ ദവാ ‘‘അഞ്ഞം കരിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞകരണം രവാ. ഖലിതന്തി വിരജ്ഝനം ഞാണേന അപ്ഫുടം. സഹസാതി വേഗായിതത്തം തുരിതകിരിയാ. അബ്യാവടോ മനോതി നിരത്ഥകോ ചിത്തസമുദാചാരോ. അകുസലചിത്തന്തി അഞ്ഞാണുപേക്ഖമാഹ, അയഞ്ച ദീഘഭാണകാനം പാഠോ ആകുലോ വിയ. അയം പന പാഠോ അനാകുലോ –

അതീതംസേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതഞാണം, അനാഗതംസേ, പച്ചുപ്പന്നംസേ. ഇമേഹി തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം വചീകമ്മം, സബ്ബം മനോകമ്മം. ഇമേഹി ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നത്ഥി ഛന്ദസ്സ ഹാനി, നത്ഥി ധമ്മദേസനായ, നത്ഥി വീരിയസ്സ, നത്ഥി സമാധിസ്സ, നത്ഥി പഞ്ഞായ, നത്ഥി വിമുത്തിയാ. ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നത്ഥി ദവാ, നത്ഥി രവാ, നത്ഥി അപ്ഫുടം, നത്ഥി വേഗായിതത്തം, നത്ഥി അബ്യാവടമനോ, നത്ഥി അപ്പടിസങ്ഖാനുപേക്ഖാതി.

തത്ഥ അപ്പടിസങ്ഖാനുപേക്ഖാതി അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ. സേസം വുത്തനയമേവ. ഏത്ഥ ച തഥാഗതസ്സ ആജീവപാരിസുദ്ധിം കായവചീമനോസമാചാരപാരിസുദ്ധിയാവ സങ്ഗഹേത്വാ സമാചാരത്തയവസേന മഹാഥേരേന തികോ ദേസിതോ.

കിഞ്ചനാതി കിഞ്ചിക്ഖാ. ഇമേ പന രാഗാദയോ പലിബുന്ധനട്ഠേന കിഞ്ചനാ വിയാതി കിഞ്ചനാ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചനാതി പലിബോധാ’’തി.

അനുദഹനട്ഠേനാതി അനു അനു ദഹനട്ഠേന. രാഗാദയോ അരൂപധമ്മാ ഇത്തരക്ഖണാ കഥം അനുദഹന്തീതി ആസങ്കം നിവത്തേതും ‘‘തത്ഥ വത്ഥൂനീ’’തി വുത്തം, ദട്ഠബ്ബാനീതി വചനസേസോ. തത്ഥാതി തസ്മിം രാഗാദീനം അനുദഹനട്ഠേ. വത്ഥൂനീതി സാസനേ, ലോകേ ച പാകടത്താ പച്ചക്ഖഭൂതാനി കാരണാനി. രാഗോ ഉപ്പന്നോ തിഖിണകരോ ഹുത്വാ. തസ്മാ തംസമുട്ഠാനാ തേജോധാതു അതിവിയ തിഖിണഭാവേന സദ്ധിം അത്തനാ സഹജാതധമ്മേഹി ഹദയപ്പദേസം ഝാപേസി യഥാ തം ബാഹിരാ തേജോധാതു സനിസ്സയം. തേന സാ ഭിക്ഖുനീ സുപതോ വിയ ബ്യാധി ഝായിത്വാ മതാ. തേനാഹ ‘‘തേനേവ ഝായിത്വാ കാലമകാസീ’’തി. ദോസസ്സ നിസ്സയാനം ദഹനതാ പാകടാ ഏവാതി ഇതരം ദസ്സേതും ‘‘മോഹവസേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അതിവത്തിത്വാതി അതിക്കമിത്വാ.

കാമം ആഹുനേയ്യഗ്ഗിആദയോ തയോ അഗ്ഗീ ബ്രാഹ്മണേഹി ഇച്ഛിതാ സന്തി, തേ പന തേഹി ഇച്ഛിതമത്താ, ന സത്താനം താദിസാ അത്ഥസാധകാ. യേ പന സത്താനം അത്ഥസാധകാ, തേ ദസ്സേതും ‘‘ആഹുനം വുച്ചതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആദരേന ഹുനനം പൂജനം ആഹുനന്തി സക്കാരോ ‘‘ആഹുന’’ന്തി വുച്ചതി, തം ആഹുനം അരഹന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ആഹുനേയ്യാതി ഭിക്ഖവേ മാതാപിതൂനമേതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൬). യദഗ്ഗേന ച തേ പുത്താനം ബഹുകാരതായ ആഹുനേയ്യാതി തേസു സമ്മാപടിപത്തി നേസം ഹിതസുഖാവഹാ, തദഗ്ഗേന തേസു മിച്ഛാപടിപത്തി അഹിതദുക്ഖാവഹാതി ആഹ ‘‘തേസു…പേ… നിബ്ബത്തന്തീ’’തി. സ്വായമത്ഥോതി യോ മാതാപിതൂനം അത്തനോ ഉപരി വിപ്പടിപന്നാനം പുത്താനം അനുദഹനസ്സ പച്ചയഭാവേന അനുദഹനട്ഠോ, സോ അയമത്ഥോ. മിത്തവിന്ദകവത്ഥുനാതി മിത്തവിന്ദകസ്സ നാമ മാതരി വിപ്പടിപന്നസ്സ പുരിസസ്സ തായ ഏവ വിപ്പടിപത്തിയാ ചിരതരം കാലം ആപായികദുക്ഖാനുഭവനദീപനേന വത്ഥുനാ വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി തമത്ഥം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ പവത്തം വിഭാവേതും ‘‘മിത്തവിന്ദകോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ധനലോഭേന, ന ധമ്മച്ഛന്ദേനാതി അധിപ്പായോ. അകുതോഭയം കേനചി അനുട്ഠാപനീയതായ. നിവാരേസി സമുദ്ദപയാതാ നാമ ബഹ്വന്തരായാതി അധിപ്പായേന. അന്തരം കത്വാതി അതിക്കമനവസേന ദ്വിന്നം പാദാനം അന്തരേ കത്വാ.

നാവാ അട്ഠാസി തസ്സ പാപകമ്മബലേന വാതസ്സ അവായനതോ. ഏകദിവസം രക്ഖിതഉപോസഥകമ്മാനുഭാവേന സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ. യഥാ പുരിമാഹി പരതോ മാ അഗമാസീതി വുത്തോ, ഏവം അപരാപരാഹിപീതി ആഹ ‘‘താഹി ‘പരതോ പരതോ മാ അഗമാസീ’തി വുച്ചമാനോ’’തി. ഖുരചക്കധരന്തി ഖുരധാരൂപമചക്കധരം ഏകം പുരിസം. ഉപട്ഠാസി പാപകമ്മസ്സ ബലേന.

ചതുബ്ഭീതി ചതൂഹി അച്ഛരാസദിസീഹി വിമാനപേതീഹി, സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാതി വചനസേസോ. അട്ഠജ്ഝഗമാതി രൂപാദികാമഗുണേഹി തതോ വിസിട്ഠതരാ അട്ഠ വിമാനപേതിയോ അധിഗച്ഛി. അത്രിച്ഛന്തി അത്രിച്ഛാസങ്ഖാതേന അതിലോഭേന സമന്നാഗതത്താ അത്ര അത്ര കാമഗുണേ ഇച്ഛന്തോ. ചക്കന്തി ഖുരചക്കം. ആസദോതി അനത്ഥാവഹഭാവേന ആസാദേതി.

സോതി ഗേഹസാമികോ ഭത്താ. പുരിമനയേനേവാതി അനുദഹനസ്സ പച്ചയതായ.

അതിചാരിനീതി സാമികം അതിക്കമിത്വാ ചാരിനീ മിച്ഛാചാരിനീ. രത്തിം ദുക്ഖന്തി അത്തനോ പാപകമ്മാനുഭാവസമുപട്ഠിതേന സുനഖേന ഖാദിതബ്ബതാദുക്ഖം. വഞ്ചേത്വാതി തം അജാനാപേത്വാവ കാരണട്ഠാനഗമനം സന്ധായ വുത്തം. പടപടന്തീതി പടപടാ കത്വാ. അനുരവദസ്സനഞ്ഹേതം. മുട്ഠിയോഗോ കിരായം തസ്സ സുനഖന്തരധാനസ്സ, യദിദം ഖേളപിണ്ഡം ഭൂമിയം നിട്ഠുഭിത്വാ പാദേന ഘംസനം. തേന വുത്തം ‘‘സോ തഥാ അകാസി.സുനഖാ അന്തരധായിംസൂ’’തി.

ദക്ഖിണാതി ചത്താരോ പച്ചയാ ദിയ്യമാനാ ദക്ഖന്തി ഏതേഹി ഹിതസുഖാനീതി. തം ദക്ഖിണം അരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. രേവതീവത്ഥു വിമാനവത്ഥുപേതവത്ഥൂസു (വി. വ. ൮൬൧ ആദയോ) തേസം അട്ഠകഥായഞ്ച (വി. വ. ൯൭൭-൯൮൦; പേ. വ. അട്ഠ. ൭൧൪-൭൩൬) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

‘‘തിവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തി ഏത്ഥ നനു സങ്ഗഹോ ഏകവിധോവ, സോ കസ്മാ ‘‘ചതുബ്ബിധോ’’തി വുത്തോതി? ‘‘സങ്ഗഹോ’’തി അത്ഥം അവത്വാ അനിദ്ധാരിതത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സേവ വുത്തത്താ. ‘‘തിവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു (ധ. സ. രൂപകണ്ഡ-തികേ) പദേസു സങ്ഗഹ-സദ്ദോ താവ അത്തനോ അത്ഥവസേന ചതുബ്ബിധോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. അത്ഥോപി വാ അനിദ്ധാരിതവിസേസോ സാമഞ്ഞേന ഗഹേതബ്ബതം പത്തോ ‘‘തിവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു (ധ. സ. രൂപകണ്ഡ-തികേ) ‘‘സങ്ഗഹോ’’തി വുത്തോതി ന കോചി ദോസോ. നിദ്ധാരിതേ ഹി വിസേസേ തസ്സ ഏകവിധതാ സിയാ, ന തതോ പുബ്ബേതി. ‘‘ജാതിസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തേപി ജാതി-സദ്ദസ്സ സാപേക്ഖസദ്ദത്താ അത്തനോ ജാതിയാ സങ്ഗഹോതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതേവ സമ്ബന്ധാരഹസ്സ അഞ്ഞസ്സ അവുത്തത്താ യഥാ ‘‘മാതാപിതു ഉപട്ഠാന’’ന്തി (ഖു. പാ. ൫.൬; സു. നി. ൨൬൫). അട്ഠകഥായം പന യഥാധിപ്പേതമത്ഥം അപരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ജാതിസങ്ഗഹോ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. സമാനജാതികാനം സങ്ഗഹോ, സമാനജാതിയാ വാ സങ്ഗഹോ സജാതിസങ്ഗഹോ. സഞ്ജായതി ഏത്ഥാതി സഞ്ജാതി, സഞ്ജാതിയാ സങ്ഗഹോ സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ, സഞ്ജാതിദേസേന സങ്ഗഹോതി അത്ഥോ. കിരിയായ ഏവരൂപായ സങ്ഗഹോ കിരിയാസങ്ഗഹോ. രൂപക്ഖന്ധഗണനന്തി ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തി ഗണനം സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി രുപ്പനസഭാവത്താ. തീഹി കോട്ഠാസേഹി രൂപഗണനാതി വക്ഖമാനേഹി തീഹി ഭാഗേഹി രൂപസ്സ സങ്ഗഹോ, ഗണേതബ്ബതാതി അത്ഥോ.

രൂപായതനം നിപസ്സതി പച്ചക്ഖതോ വിജാനാതീതി നിദസ്സനം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, നിദസ്സതീതി വാ നിദസ്സനം, ദട്ഠബ്ബഭാവോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവോ, തസ്സ ച രൂപായതനതോ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി രൂപായതനം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ‘‘സഹ നിദസ്സനേനാതി സനിദസ്സന’’ന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ധമ്മസഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ സഭാവോ, സോ അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ ഉപചരിതും യുത്തോ. ഏവഞ്ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. ചക്ഖുപടിഹനനസമത്ഥതോതി ചക്ഖുനോ ഘട്ടനസമത്ഥതായ. ഘട്ടനം വിയ ച ഘട്ടനം ദട്ഠബ്ബം. ദുതിയേന അത്ഥവികപ്പേന ദട്ഠബ്ബഭാവസങ്ഖാതം നാസ്സ നിദസ്സനന്തി അനിദസ്സനന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ദസന്നം ആയതനാനം യഥാരഹം സയം, നിസ്സയവസേന ച സമ്പത്താനം, അസമ്പത്താനഞ്ച പടിമുഖഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം പടിഹനനം, യേന ബ്യാപാരാദിവികാരപച്ചയന്തരസന്നിധാനേ ചക്ഖാദീനം വിസയേസു വികാരുപ്പത്തി. തത്ഥ ബ്യാപാരോ ചക്ഖാദീനം സവിസയേസു ആവിച്ഛന്നം, രൂപാദീനം ഇട്ഠാനിട്ഠതാ, തത്ഥ ച ചിത്തസ്സ ആഭുജനന്തി ഇമേ ആദിസദ്ദസങ്ഗഹിതാ. തേഹി വികാരപ്പത്തിയാ പച്ചയന്തരബ്യാപാരതോ അഞ്ഞന്തി കത്വാ അനുഗ്ഗഹൂപഘാതോ വികാരോ. ഉപനിസ്സയോ പന അപ്പധാനസ്സ പച്ചയോ ഇധ ഗഹിതോ. കാരണകാരണമ്പി കാരണമേവാതി ഗയ്ഹമാനേ സിയാ തസ്സാപി സങ്ഗഹോതി. വുത്തപ്പകാരന്തി ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസങ്ഖാത’’ന്തി വുത്തപ്പകാരം. നാസ്സ പടിഘോതി ഏത്ഥാപി ‘‘വുത്തപ്പകാര’’ന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. അവസേസം സോളസവിധം സുഖുമരൂപം.

സങ്ഖരോന്തീതി സമ്പിണ്ഡേന്തി. ചേതനാ ഹി ആയൂഹനരസതായ യഥാ സമ്പയുത്തധമ്മേ യഥാസകം കിച്ചേസു സംവിദഹന്തീ വിയ അഭിസന്ദഹന്തീ വത്തമാനാ തേനേവ കിച്ചവിസേസേന തേ സമ്പിണ്ഡേന്തീ വിയ ഹോതി, ഏവം അത്തനോ വിപാകധമ്മേപി പച്ചയസമവായേ സങ്ഖരോന്തീ സമ്പിണ്ഡേന്തീ വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സഹജാത…പേ… രാസീ കരോന്തീ’’തി. അഭിസങ്ഖരോതീതി അഭിവിസിട്ഠം കത്വാ സങ്ഖരോതി. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ഹി അത്തനോ ഫലം ഇതരസ്സ ഫലതോ അതിവിയ വിസിട്ഠം ഭിന്നം കത്വാ സങ്ഖരോതി പച്ചയതോ, സഭാവതോ, പവത്തിആകാരതോ ച സയം ഇതരേഹി വിസിട്ഠസഭാവത്താ. ഏസ നയോ ഇതരേഹിപി. പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനതോ, അത്തനോ സന്താനസ്സ പുനനതോ ച പുഞ്ഞോ.

മഹാചിത്തചേതനാനന്തി അസങ്ഖ്യേയ്യായുനിപ്ഫാദനാദിമഹാനുഭാവതായ മഹാചിത്തേസു പവത്തചേതനാനം. അട്ഠേവ ചേതനാ ഹോന്തി, യാ കാമാവചരാ കുസലാ. ‘‘തേരസപീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ‘‘നവാ’’തി വത്തബ്ബം. ന ഹി ഭാവനാ ഞാണരഹിതാ യുത്താതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. കസിണപരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി കസിണേസു ഝാനപരികമ്മം കരോന്തസ്സ. ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തിആദി ഭാവനാ ഹി കസിണപരികമ്മം. തസ്സ ഹി പരികമ്മസ്സ സുപഗുണഭാവതോ അനുയുത്തസ്സ തത്ഥ ആദരാകരണേന സിയാ ഞാണരഹിതചിത്തം. ഝാനപച്ചവേക്ഖണായപി ഏസേവ നയോ. കേചി മണ്ഡലകരണമ്പി ഭാവനം ഭജാപേന്തി.

ദാനവസേന പവത്തചിത്തചേതസികധമ്മാ ദാനം, തത്ഥ ബ്യാപാരഭൂതാ ആയൂഹനചേതനാ ദാനം ആരബ്ഭ, ദാനഞ്ച അധികിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്താ. ഏവം ഇതരേസുപി. അയം സങ്ഖേപദേസനാതി അയം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേ സങ്ഖേപതോ അത്ഥദേസനാ, അത്ഥവണ്ണനാതി അത്ഥോ.

സോമനസ്സചിത്തേനാതി അനുമോദനാപവത്തിദസ്സനമത്തമേതം ദട്ഠബ്ബം. ഉപേക്ഖാസഹഗതേനാപി ഹി അനുസ്സരതി ഏവാതി. കാമം നിച്ചസീലം, ഉപോസഥസീലം, നിയമസീലമ്പി സീലമേവ, പരിപുണ്ണം പന സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നം സീലം ദസ്സേതും ‘‘സീലപൂരണത്ഥായാ’’തിആദി വുത്തം. നയദസ്സനം വാ ഏതം, തസ്മാ ‘‘നിച്ചസീലം, ഉപോസഥസീലം, നിയമസീലം സമാദിയിസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ, സമാദിയിത്വാ സമാദിന്നസീലേ ച തസ്മിം, ‘‘സാധു സുട്ഠൂ’’തി ആവജ്ജന്തസ്സ, തം സീലം സോധേന്തസ്സ ച പവത്താ ചേതനാ സീലമയാതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

പുബ്ബേ സമഥവസേന ഭാവനാനയോ ഗഹിതോതി ഇദാനി സമ്മസനനയേന തം ദസ്സേതും ‘‘പടിസമ്ഭിദായം വുത്തേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനിച്ചതോതി അനിച്ചഭാവതോ. ദുക്ഖതോ, അനത്തതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ യേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ നാമരൂപഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതാ, തേ യസ്മാ ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മവസേന വിഭാഗം ലഭന്തി, തസ്മാ ദ്വാരഛക്കാദിവസേന ഛ ഛക്കാ ഗഹിതാ. യസ്മാ പന ലക്ഖണേസു അനത്തലക്ഖണം ദുബ്ബിഭാവം, തസ്മാ തസ്സ വിഭാവനായ ഛ ധാതുയോ ഗഹിതാ. തതോ യേസു കസിണേസു ഇതോ ബാഹിരകാനം അത്താഭിനിവേസോ, താനി ഇമേസം ഝാനാനം ആരമ്മണഭാവേന ഉപട്ഠാനാകാരമത്താനി, ഇമാനി പന താനി ഝാനാനീതി ദസ്സനത്ഥം ദസ കസിണാനി ഗഹിതാനി. തതോ ദുക്ഖാനുപസ്സനായ പരിവാരഭാവേന പടിക്കൂലാകാരവസേന ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസാ ഗഹിതാ. പുബ്ബേ ഖന്ധവസേന സങ്ഖേപതോ ഇമേ ധമ്മാ ഗഹിതാ, ഇദാനി നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന ച മനസി കാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ ച ഗഹിതാ. തേസു ഇമേ ധമ്മാ സതിപി സുഞ്ഞാനിരീഹഅബ്യാപാരഭാവേ ധമ്മസഭാവതോ ആധിപച്ചഭാവേന പവത്തന്തീതി അനത്തഭാവവിഭാവനത്ഥം ഇന്ദ്രിയാനി ഗഹിതാനി. ഏവം അനേകഭേദഭിന്നാപി ഇമേ ധമ്മാ ഭൂമിത്തയപരിയാപന്നതായ തിവിധാവ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം തിസ്സോ ധാതുയോ ഗഹിതാ. ഏത്താവതാ നിമിത്തം ദസ്സേത്വാ പവത്തം ദസ്സേതും കാമഭവാദയോ നവ ഭവാ ഗഹിതാ. ഏത്തകേ അഭിഞ്ഞേയ്യവിസേസേ പവത്തമനസികാരകോസല്ലേന സണ്ഹസുഖുമേസു നിബ്ബത്തിതമഹഗ്ഗതധമ്മേസു മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോതി ദസ്സനത്ഥം ഝാനഅപ്പമഞ്ഞാരൂപാനി ഗഹിതാനി. തത്ഥ ഝാനാനി നാമ വുത്താവസേസാരമ്മണാനി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി. പുന പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവിഭാഗതോ ഇമേ ധമ്മാ വിഭജ്ജ മനസികാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി ഗഹിതാനി. പച്ചയാകാരമനസികാരോ ഹി സുഖേന, സുട്ഠുതരഞ്ച ലക്ഖണത്തയം വിഭാവേതി, തസ്മാ സോ പച്ഛതോ ഗഹിതോ. ഏവം ഏതേ സമ്മസനീയഭാവേന ഗഹിതാ ഖന്ധാദിവസേന കോട്ഠാസതോ പഞ്ചവീസതിവിധാ, പഭേദതോ പന അതീതാദിഭേദം അനാമസിത്വാ ഗയ്ഹമാനാ ദ്വീഹി ഊനാനി ദ്വേസതാനി ഹോന്തി. ഇദം താവേത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം, അത്ഥവിചാരം പന ഇച്ഛന്തേഹി പരമത്ഥമഞ്ജൂസായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ന പുഞ്ഞോതി അപുഞ്ഞോ. തസ്സ പുഞ്ഞ-സദ്ദേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സന്താനസ്സ ഇഞ്ജനഹേതൂനം നീവരണാദീനം സുവിക്ഖമ്ഭനതോ രൂപതണ്ഹാസങ്ഖാതസ്സ ഇഞ്ജിതസ്സ അഭാവതോ അനിഞ്ജം, അനിഞ്ജമേവ ‘‘ആനേഞ്ജ’’ന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി രൂപാരമ്മണം രൂപനിമിത്താരമ്മണം സബ്ബമ്പി ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിപ്പരിയായേന ‘‘ആനേഞ്ജ’’ന്തി വുച്ചതി.

ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാ, ഹേട്ഠിമാ തയോ ഫലട്ഠാതി ഏവം സത്തവിധോ. തിസ്സോ സിക്ഖാതി അധിസീലാദികാ തിസ്സോ സിക്ഖാ. താസു ജാതോതി വാ സേക്ഖോ, അരിയപുഗ്ഗലോ ഹി അരിയായ ജാതിയാ ജായമാനോ സിക്ഖാസു ജായതി, ന യോനിയം. സിക്ഖനസീലോതി വാ സേക്ഖോ. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ വാ കഥായ സേക്ഖസ്സ അയന്തി അഞ്ഞാസാധാരണമഗ്ഗഫലത്തയധമ്മാ സേക്ഖപരിയായേന വുത്താ. അസേക്ഖോതി ച യത്ഥ സേക്ഖഭാവാസങ്കാ അത്ഥി, തത്ഥായം പടിസേധോതി ലോകിയനിബ്ബാനേസു അസേക്ഖഭാവനാപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ ഹി സിക്ഖാ അത്തനോ പടിപക്ഖകിലേസേഹിവിപ്പമുത്താ പരിസുദ്ധാ ഉപക്കിലേസാനം ആരമ്മണഭാവമ്പി അനുപഗമനതോ ഏതാ ‘‘സിക്ഖാ’’തി വത്തും യുത്താ അട്ഠസുപി മഗ്ഗഫലേസു വിജ്ജന്തി, തസ്മാ ചതുമഗ്ഗഹേട്ഠിമഫലത്തയസമങ്ഗിനോ വിയ അരഹത്തഫലസമങ്ഗീപി താസു സിക്ഖാസു ജാതോതി ച തംസമങ്ഗിനോ അരഹതോ ഇതരേസം വിയ സേക്ഖത്തേ സതി സേക്ഖസ്സ അയന്തി ച സിക്ഖാ സീലം ഏതസ്സാതി ച ‘‘സേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബോ സിയാതി തന്നിവത്തനത്ഥം അസേക്ഖോതി യഥാവുത്തസേക്ഖഭാവപടിസേധോ കതോ. അരഹത്തഫലേ ഹി പവത്തമാനാ സിക്ഖാ പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചത്താ ന സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തി, കേവലം സിക്ഖാഫലഭാവേനേവ പവത്തന്തി, തസ്മാ ന താ സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, നാപി തംസമങ്ഗീ സേക്ഖവചനം, ന ച ‘‘സിക്ഖനസീലോ, സിക്ഖാസു ജാതോ’’തി ച വത്തബ്ബതം അരഹതി. ഹേട്ഠിമഫലേസു പന സിക്ഖാ സകദാഗാമിമഗ്ഗവിപസ്സനാദീനം ഉപനിസ്സയഭാവതോ സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തീതി സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, തംസമങ്ഗിനോ ച സേക്ഖവചനം, ‘‘സിക്ഖനസീലാ, സിക്ഖാസു ജാതാ’’തി ച വത്തബ്ബതം അരഹന്തി.

‘‘സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ’’തി ച അപരിയോസിതസിക്ഖോ ദസ്സിതോതി. അനന്തരമേവ ‘‘ഖീണാസവോ’’തി ആദിം വത്വാ ‘‘ന സിക്ഖതീതി അസേക്ഖോ’’തി വുത്തത്താ പരിയോസിതസിക്ഖോ ദസ്സിതോ, ന സിക്ഖാരഹിതോ തസ്സ തതിയപുഗ്ഗലഭാവേന ഗഹിതത്താ. വുദ്ധിപ്പത്തസിക്ഖോ വാ അസേക്ഖോതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ സേക്ഖധമ്മേസു ഏവ ഠിതസ്സ കസ്സചി അരിയസ്സ അസേക്ഖഭാവാപത്തീതി അരഹത്തമഗ്ഗധമ്മാ വുദ്ധിപ്പത്താ, യഥാവുത്തേഹി ച അത്ഥേഹി സേക്ഖോതി കത്വാ തംസമങ്ഗിനോ അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠസ്സ അസേക്ഖഭാവോ ആപന്നോതി? ന തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരതോ. അരഹത്തമഗ്ഗതോ ഹി നിന്നാനാകരണം അരഹത്തഫലം ഠപേത്വാ പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണം, വിപാകഭാവഞ്ച, തസ്മാ തേ ഏവ സേക്ഖധമ്മാ ‘‘അഗ്ഗഫലധമ്മഭാവം ആപന്നാ’’തി സക്കാ വത്തും, കുസലസുഖതോ ച വിപാകസുഖം സന്തതരതായ പണീതതരന്തി, വുദ്ധിപ്പത്താ ച തേ ധമ്മാ ഹോന്തീതി തംസമങ്ഗീ ‘‘അസേക്ഖോ’’തി വുച്ചതീതി.

ജാതിമഹല്ലകോതി ജാതിയാ വുഡ്ഢതരോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. സോ ഹി രത്തഞ്ഞുതായ യേഭുയ്യേന ജാതിധമ്മകുലധമ്മപദേസു ഥാവരിയപ്പത്തിയാ ജാതിഥേരോ നാമ. ഥേരകരണാ ധമ്മാതി സാസനേ ഥിരഭാവകരാ ഗുണാ പടിപക്ഖനിമ്മദനകാ. ഥേരോതി വക്ഖമാനേസു ധമ്മേസു ഥിരഭാവപ്പത്തോ. സീലവാതി പാസംസേന സാതിസയേന സീലേന സമന്നാഗതോ, സീലസമ്പന്നോതി അത്ഥോ, ഏതേന ദുസ്സീല്യസങ്ഖാതസ്സ ബാല്യസ്സ അഭാവമാഹ. സുത്തഗേയ്യാദി ബഹു സുതം ഏതേനാതി ബഹുസ്സുതോ, ഏതേനാസ്സ സുതവിരഹസങ്ഖാതസ്സ ബാല്യസ്സ അഭാവം, പടിസങ്ഖാനബലേന ച പതിട്ഠിതഭാവം വദതി. ‘‘ചതുന്നം ഝാനാനം ലാഭീ’’തി ഇമിനാ നീവരണാദിസങ്ഖാതസ്സ ബാല്യസ്സ അഭാവം, ഭാവനാബലേന ച പതിട്ഠിതഭാവം കഥേതി. ‘‘ആസവാനം ഖയാ’’തിആദിനാ അവിജ്ജാസങ്ഖാതസ്സ ബാല്യസ്സ സബ്ബസോ അഭാവം, ഖീണാസവത്ഥേരഭാവേന പതിട്ഠിതഭാവഞ്ചസ്സ ദസ്സേതി. ന ചേത്ഥ സമുദായേ വാക്യപരിസമാപനം, അഥ ഖോ പച്ചേകം വാക്യപരിസമാപനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം വുത്തേസു ധമ്മേസൂ’’തിആദിമാഹ. ഥേരനാമകോ വാ ‘‘ഥേരോ’’തി ഏവം നാമകോ വാ.

അനുഗ്ഗഹവസേന, പൂജാവസേന വാ അത്തനോ സന്തകം പരസ്സ ദീയതി ഏതേനാതി ദാനം, പരിച്ചാഗചേതനാ. ദാനമേവ ദാനമയം. പദപൂരണമത്തം മയ-സദ്ദോ. പുഞ്ഞഞ്ച തം യഥാവുത്തേനത്ഥേന കിരിയാ ച കമ്മഭാവതോതി പുഞ്ഞകിരിയാ. പരേസം പിയമനാപതാസേവനീയതാദീനം ആനിസംസാനം. പുബ്ബേ…പേ… വസേനേവാതി സങ്ഖാരത്തികേ (ദീ. നി. ൩.൩൦൫; ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫) വുത്തദാനമയസീലമയഭാവനാമയചേതനാവസേനേവ. ഇമാനി വേദിതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു. കായേന കരോന്തസ്സാതി അത്തനോ കായേന പരിച്ചാഗപയോഗം പവത്തേന്തസ്സ. തദത്ഥന്തി ദാനത്ഥം. ‘‘ഇമം ദേയ്യധമ്മം ദേഹീ’’തി വാചം നിച്ഛാരേന്തസ്സ. ദാനപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ വാതി യഥാ കേവലം ‘‘അന്നദാനാദീനി ദേമീ’’തി ദാനകാലേ തം ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി, ഏവം ‘‘ഇമം ദാനമയം സമ്മാസമ്ബോധിയാ പച്ചയോ ഹോതൂ’’തി ദാനപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ ദാനകാലേപി ദാനസീസേനേവ പവത്തിതത്താ. വത്തസീസേ ഠത്വാതി ‘‘ഏതം ദാനം നാമ മയ്ഹം കുലവംസോ കുലതന്തി കുലപവേണീ കുലചാരിത്ത’’ന്തി ചാരിത്തസീലേ ഠത്വാ ദദതോ ചാരിത്തസീലമയം. യഥാ ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗവസേന പവത്തമാനാപി ദാനചേതനാ വത്തസീസേ ഠത്വാ ദദതോ സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ, അപരഭാഗചേതനായ ച തഥാ പവത്തത്താ, ഏവം ദേയ്യധമ്മേ ഖയതോ, വയതോ സമ്മസനം പട്ഠപേത്വാ ദദതോ ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി പുബ്ബഭാഗചേതനായ, ദേയ്യധമ്മേ അപരഭാഗചേതനായ ച തഥാ പവത്തത്താ.

അപചീതിചേതനാ അപചിതിസഹഗതം അപചീയതി ഏതായാതി യഥാ നന്ദീരാഗോ ഏവ നന്ദീരാഗസഹഗതാ, യഥാവുത്തായ വാ അപചിതിയാ സഹഗതം സഹപവത്തന്തി അപചിതിസഹഗതം. അപചായനവസേന പവത്തം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. വയസാ ഗുണേഹി ച വുഡ്ഢതരാനം വത്തപടിപത്തീസു ബ്യാവടോ ഹോതി യായ ചേതനായ, സാ വേയ്യാവച്ചം, വേയ്യാവച്ചമേവ വേയ്യാവച്ചസഹഗതം. വേയ്യാവച്ചസങ്ഖാതായ വാ വത്തപടിപത്തിയാ സമുട്ഠാപനവസേനേവ സഹഗതം പവത്തന്തി വേയ്യാവച്ചസഹഗതം, തഥാപവത്തം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. അത്തനോ സന്താനേ പത്തം പുഞ്ഞം അനുപ്പദീയതി ഏതേനാതി പത്താനുപ്പദാനം. തഥാ പരേന അനുപ്പദിന്നതായ പത്തം അബ്ഭനുമോദതി ഏതേനാതി പത്തബ്ഭനുമോദനം. അനനുപ്പദിന്നം പന കേവലം അബ്ഭനുമോദീയതി ഏതേനാതി അബ്ഭനുമോദനം. ധമ്മം ദേസേതി ഏതായാതി ദേസനാ, ദേസനാവ ദേസനാമയം. സുണാതി ഏതേനാതി സവനം, സവനമേവ സവനമയം. ദിട്ഠിയാ ഞാണസ്സ ഉജുഗമനം ദിട്ഠിജുഗതം. സബ്ബത്ഥ ‘‘പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ നപുംസകലിങ്ഗതാ.

പൂജാവസേന സാമീചികിരിയാ അപചായനം അപചിതി. വയസാ ഗുണേഹി ച ജേട്ഠാനം ഗിലാനാനഞ്ച തംതംകിച്ചകരണം വേയ്യാവച്ചം. അയമേതേസം വിസേസോതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ചത്താരോ പച്ചയേ ദത്വാ സബ്ബസത്താനന്തി ച ഏകദേസതോ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ, യം കിഞ്ചി ദേയ്യധമ്മം ദത്വാ, പുഞ്ഞം വാ കത്വാ ‘‘കതിപയാനം, ഏകസ്സേവ വാ പത്തി ഹോതൂ’’തി പരിണാമനമ്പി പത്താനുപ്പദാനമേവ. തം ന മഹപ്ഫലം തണ്ഹായ പരാമട്ഠത്താ. പരേസം ദേസേതി ഹിതഫരണേന മുദുചിത്തേനാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏവന്തി ഏവം ഇമം ധമ്മം സുത്വാ ബഹുസ്സുതോ ഹുത്വാ പരേ ധമ്മദേസനായ അനുഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ഹിതഫരണേന മുദുചിത്തേന ധമ്മം സുണാതി. ഏവഞ്ഹിസ്സ സവനം അത്തനോ, പരേസഞ്ച സമ്മാപടിപത്തിയാ പച്ചയഭാവതോ മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീതി. സബ്ബേസന്തി സബ്ബേസമ്പി ദസന്നം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം. നിയമലക്ഖണന്തി മഹപ്ഫലഭാവസ്സ നിയാമകസഭാവം. ദിട്ഠിയാ ഉജുഭാവേനേവാതി ‘‘അത്ഥി, നത്ഥീ’’തി അന്തദ്വയസ്സ ദുരസമുസ്സാരിതതായ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദി (മ. നി. ൨.൯൪; ൩.൧൩൬; വിഭ. ൭൯൩) നയപ്പവത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉജുകമേവ പവത്തിയാ. ദാനാദീസു ഹി യം കിഞ്ചി ഇമായ ഏവ സമ്മാദിട്ഠിയാ പരിസോധിതം മഹാജുതികം മഹാവിപ്ഫാരം ഭവതി.

പുരിമേഹേവ തീഹീതി പാളിയം ആഗതേഹേവ തീഹി. സീലമയേ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുമ്ഹി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ചാരിത്തസീലഭാവതോ. ദാനമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ദാനസഭാവത്താ, ദാനവിസയത്താ ച. കാമം ദേസനാ ധമ്മദാനസഭാവതോ ദാനമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വത്തും യുത്താ, കുസലധമ്മാസേവനഭാവതോ പന വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ പവത്തിതാ വിയ സവനേന സദ്ധിം ഭാവനാമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം. ‘‘ദിട്ഠിജുഗതം ഭാവനാമയേ’’തി കേചി. ദിട്ഠിജുഗതേ ഏവ ച അത്തനാ കതസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അനുസ്സരണം, തസ്സ ച പരേസം അത്ഥായ പരിണാമനം, ഗുണപസംസാ, അഞ്ഞേഹി കരിയമാനായ പുഞ്ഞകിരിയായ, സമ്മാപടിപത്തിയാ ച അനുമോദനം സരണഗമനന്തി ഏവം ആദയോ പുഞ്ഞവിസേസാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ദിട്ഠിജുകമ്മവസേനേവ തേസം ഇജ്ഝനതോ.

പരസ്സ പടിപത്തിയാ സോധനത്ഥോ അനുയോഗോ ചോദനാ, സാ യാനി നിസ്സായ പവത്തതി, താനി ചോദനാവത്ഥൂനി ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതാനി. തേനാഹ ‘‘ചോദനാകാരണാനീ’’തി. ദിട്ഠേനാതി ച ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം, ദിട്ഠേന ഹേതുനാതി അത്ഥോ. കിം പന തം ദിട്ഠന്തി ആഹ ‘‘വീതിക്കമ’’ന്തി. ദിസ്വാതി ച ദസ്സനഹേതൂതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ യഥാ ‘‘പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ’’തി. ‘‘സുതേനാ’’തിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പരസ്സാതി പരതോ, പരസ്സ വാ വചനം സുത്വാ.ദിട്ഠപരിസങ്കിതേനാതി ദിട്ഠാനുഗതേന പരിസങ്കിതേന, തഥാ പരിസങ്കിതേന വാ വീതിക്കമേന. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ചോദേതി വത്ഥുസന്ദസ്സനേന വാ സംവാസപ്പടിക്ഖേപേന വാ സാമീചിപ്പടിക്ഖേപേന വാ. ഇമസ്മിം പന അത്ഥേ വിത്ഥാരിയമാനേ അതിപ്പപഞ്ചോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ’’തി. വിത്ഥാരം പന ഇച്ഛന്താനം തസ്സ അധിഗമുപായം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിത്ഥാരോ പന…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ.

കാമൂപപത്തിയോതി കാമേഹി ഉപപന്നതാ, സമന്നാഗതതാതി അത്ഥോ. സമന്നാഗമോ ച തേസം പടിസേവനം, സമധിഗമോ ചാതി ആഹ ‘‘കാമൂപസേവനാ കാമപടിലാഭാ വാ’’തി. പച്ചുപട്ഠിതകാമാതി ദുതിയതതിയരാസീനം വിയ സയം, പരേഹി ച അനിമ്മിതാ. ഉട്ഠാനകമ്മഫലൂപജീവിഭാവതോ പന തദുഭയവസേന പച്ചുപട്ഠിതാ കാമാ ഏതേസന്തി പച്ചുപട്ഠിതകാമാ. തേ പന തേസം യേഭുയ്യേന നിബദ്ധാനി ഹോന്തീതി ‘‘നിബദ്ധകാമാ’’തി വുത്തം. ചതുദേവലോകവാസിനോതി ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ യാവ തുസിതാ ദേവാ. വിനിപാതികാതി ആപായികാ. പരനിമ്മിതാ കാമാ ഏതേസന്തി പരനിമ്മിതകാമാ.

പകതിസേവനവസേനാതി അനുമാനതോ ജാനനം വദതി, ന പച്ചക്ഖതോ. വസം വത്തേന്തീതി യഥാരുചി പാതബ്യതം ആപജ്ജന്തി. ‘‘മേഥുനം പടിസേവന്തീ’’തി ഇദം പന കേചിവാദപടിസേധനത്ഥം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘കേചി പനാ’’തിആദി. തേ ‘‘യാമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലിങ്ഗിതമത്തേന, തുസിതാനം ഹത്ഥാമസനമത്തേന, നിമ്മാനരതീനം ഹസിതമത്തേന, പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ഓലോകിതമത്തേന കാമകിച്ചം ഇജ്ഝതീ’’തി വദന്തി. ‘‘ഇതരേസം ദ്വിന്നം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിയാ വാ’’തി വദന്തി താദിസസ്സ കാമേസു വിരജ്ജനസ്സ തേസു അഭാവതോ, കാമാനഞ്ച ഉത്തരുത്തരി പണീതപണീതതരപണീതതമഭാവതോ. കേവലം പന നിസ്സന്ദാഭാവോ തേസം വത്തബ്ബോ. കാമകിച്ചന്തി തങ്ഖണികപരിളാഹൂപസമാവഹം ഫസ്സസുഖം. കാമാതി കാമൂപഭോഗാ. പാകതികാ ഏവാതി ഹേട്ഠിമേഹി ഏകസദിസാ ഏവ. ഏകസങ്ഖാതന്തി ഏകരൂപം സമാനരൂപന്തി, സമഞ്ഞാതം സമാനഭാവന്തി വാ അത്ഥോ.

സുഖപടിലാഭാതി സുഖസമധിഗമാ. ഹേട്ഠാതി പഠമജ്ഝാനഭൂമിതോ ഹേട്ഠാ മനുസ്സേസു, ദേവേസു വാ. പഠമജ്ഝാനസുഖന്തി കുസലപഠമജ്ഝാനം. ഭൂമിവസേനപി ഹേട്ഠുപരിഭാവോ ലബ്ഭതേവ ബ്രഹ്മകായികേസു, ബ്രഹ്മപുരോഹിതേസു വാ കുസലജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മപുരോഹിതേസു, മഹാബ്രഹ്മേസു വാ വിപാകസുഖാനുഭവനസ്സ ലബ്ഭനതോ. ഏത്ഥ ച ദുതിയതതിയജ്ഝാനഭൂമിവസേന ദുതിയതതിയസുഖൂപപത്തീനം വുച്ചമാനത്താ പഠമജ്ഝാനഭൂമിവസേനേവ പഠമജ്ഝാനസുഖൂപപത്തി വുത്താ. തിന്താതി തേമിതാ, ഝാനസുഖേന ചേവ ഝാനസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുട്ഠകായേന ച പണീതാ വിത്താതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘സമന്തതോ തിന്താ’’തിആദി. യസ്മാ കുസലസുഖതോ വിപാകസുഖം സന്തതരതായ പണീതതരം ബഹുലഞ്ച പവത്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഇദമ്പി വിപാകജ്ഝാനസുഖം ഏവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. തേസന്തി ആഭസ്സരാനം. സപ്പീതികസ്സ സുഖസ്സ അതിവിയ ഉളാരഭാവതോ തേന അജ്ഝോത്ഥതചിത്താനം ഭവലോഭോ മഹാ ഉപ്പജ്ജതി. സന്തമേവാതി വിതക്കവിചാരസങ്ഖോഭപീതിഉബ്ബിലാവിവിഗമേന അതിവിയ ഉപസന്തംയേവ. തഥാ സന്തഭാവേനേവ ഹി തം അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതതായ ‘‘പണീത’’ന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘പണീതമേവാ’’തി. അതപ്പകേന സുഖപാരമിപ്പത്തേന സുഖേന സംയുത്തായ തുസായ പീതിയാ ഇതാ പവത്താതി തുസിതാ. യസ്മാ തേ തതോ ഉത്തരി സുഖസ്സ അഭാവതോ ഏവ ന പത്ഥേന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തതോ…പേ… സന്തുട്ഠാ ഹുത്വാ’’തി. തതിയജ്ഝാനസുഖന്തി തതിയജ്ഝാനവിപാകസുഖം.

സത്ത അരിയപഞ്ഞാതി അട്ഠമകതോ പട്ഠായ സത്തന്നം അരിയാനം തേസം തേസം ആവേണികപഞ്ഞാ. ഠപേത്വാ ലോകുത്തരം പഞ്ഞം അവസേസാ പഞ്ഞാ നാമ. സബ്ബാപി തേഭൂമികാ പഞ്ഞാ ‘‘സേക്ഖാ’’തിപി ന വത്തബ്ബാ, ‘‘അസേക്ഖാ’’തിപി ന വത്തബ്ബാതി നേവസേക്ഖാനാസേക്ഖാ, പുഥുജ്ജനപഞ്ഞാ.

യോഗവിഹിതേസൂതി പഞ്ഞാവിഹിതേസു പഞ്ഞാപരിണാമിതേസു ഉപായപഞ്ഞായ സമ്പാദിതേസു. കമ്മായതനേസൂതി ഏത്ഥ കമ്മമേവ കമ്മായതനം, കമ്മഞ്ച തം ആയതനഞ്ച ആജീവാദീനന്തി വാ കമ്മായതനം. ഏസ നയോ സിപ്പായതനേസുപി. തത്ഥ ച ദുവിധം കമ്മം ഹീനഞ്ച വഡ്ഢകികമ്മാദി, ഉക്കട്ഠഞ്ച കസിവാണിജ്ജാദി. സിപ്പമ്പി ദുവിധം ഹീനഞ്ച നളകാരസിപ്പാദി, ഉക്കട്ഠഞ്ച മുദ്ദഗണനാദി. വിജ്ജാവ വിജ്ജാട്ഠാനം, തം ധമ്മികമേവ നാഗമണ്ഡലപരിത്തഫുധമനകമന്തസദിസം വേദിതബ്ബം. താനി പനേതാനി ഏകച്ചേ പണ്ഡിതാ ബോധിസത്തസദിസാ മനുസ്സാനം ഫാസുവിഹാരം ആകങ്ഖന്താ നേവ അഞ്ഞേഹി കരിയമാനാനി പസ്സന്തി, ന വാ കതാനി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. ന കരോന്താനം സുണന്തി, അഥ ഖോ അത്തനോ ധമ്മതായ ചിന്തായ കരോന്തി. പഞ്ഞവന്തേഹി അത്തനോ ധമ്മതായ ചിന്തായ കതാനിപി അഞ്ഞേഹി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കരോന്തേഹി കതസദിസാനേവ ഹോന്തി. കമ്മസ്സകതന്തി ‘‘ഇദം കമ്മം സത്താനം സകം, ഇദം നോ സക’’ന്തി ഏവം ജാനനഞാണം. സച്ചാനുലോമികന്തി വിപസ്സനാഞാണം. തഞ്ഹി സച്ചപടിവേധസ്സ അനുലോമനതോ ‘‘സച്ചാനുലോമിക’’ന്തി വുച്ചതി. ഇദാനിസ്സ പവത്തനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വാ-സദ്ദേന അനിയമത്ഥേന ദുക്ഖാനത്തലക്ഖണാനിപി ഗഹിതാനേവാതി ദട്ഠബ്ബം നാനന്തരിയകഭാവതോ. യഞ്ഹി അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തദനത്താതി [(സിജ്ഝനതോ) അധികപാഠോ വിയ ദിസ്സതി]. യം ഏവരൂപന്തി യം ഏവം ഹേട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠസഭാവം. ‘‘അനുലോമികം ഖന്തി’’ന്തിആദീനി പഞ്ഞാവേവചനാനി. സാ ഹി ഹേട്ഠാ വുത്താനം കമ്മായതനാദീനം പഞ്ചന്നം കാരണാനം അപച്ചനീകദസ്സനേന അനുലോമനതോ, തഥാ സത്താനം ഹിതചരിയായ മഗ്ഗസച്ചസ്സ, പരമത്ഥസച്ചസ്സ ച നിബ്ബാനസ്സ അവിലോമനതോ അനുലോമേതീതി ച അനുലോമികാ. സബ്ബാനിപി ഏതാനി കാരണാനി ഖമതി സഹതി ദട്ഠും സക്കോതീതി ഖന്തി. പസ്സതീതി ദിട്ഠി. രോചേതീതി രുചി. മുനാതീതി മുതി. പേക്ഖതീതി പേക്ഖാ. തേ ച കമ്മായതനാദയോ ധമ്മാ നിജ്ഝായമാനാ ഏതായ നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തി. പരതോ അസുത്വാ പടിലഭതീതി അഞ്ഞസ്സ ഉപദേസവചനം അസുത്വാ സയമേവ ചിന്തേന്തോ പടിലഭതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ നാമ വുച്ചതി. സാ പനേസാ അഭിഞ്ഞാതാനം ബോധിസത്താനമേവ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥാപി സച്ചാനുലോമികഞാണം ദ്വിന്നമേവ ബോധിസത്താനം അന്തിമഭവികാനം, സേസപഞ്ഞാ സബ്ബേസമ്പി പൂരിതപാരമീനം മഹാപഞ്ഞാനം ഉപ്പജ്ജതി.

പരതോ സുത്വാ പടിലഭതീതി കമ്മായതനാദീനി പരേന കരിയമാനാനി, പരേന കതാനി വാ ദിസ്വാപി പരസ്സ കഥയമാനസ്സ വചനം സുത്വാപി ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാപി പടിലദ്ധാ സബ്ബാ പരതോ സുത്വാ പടിലദ്ധനാമാതി വേദിതബ്ബാ. സമാപന്നസ്സാതി സമാപത്തിസമങ്ഗിസ്സ, നിദസ്സനമത്തമേതം. വിപസ്സനാമഗ്ഗപഞ്ഞാ ഹി ഇധ ‘‘ഭാവനാപഞ്ഞാ’’തി വിസേസതോ ഇച്ഛിതാതി.

ആവുധം നാമ പടിപക്ഖവിമഥനത്ഥം ഇച്ഛിതബ്ബം, രാഗാദിസദിസോ ച പടിപക്ഖോ നത്ഥി, തസ്സ ച വിമഥനം ബുദ്ധവചനമേവാതി ‘‘സുതമേവ ആവുധ’’ന്തി വത്വാ ‘‘തം അത്ഥതോ തേപിടകം ബുദ്ധവചന’’ന്തി ആഹ. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തം ഹീ’’തി ആദിം വത്വാ ‘‘സുതാവുധോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൬൭) സുത്തപദേന സമത്ഥേതി. തത്ഥ അകുസലം പജഹതീതി തദങ്ഗാദിവസേന അകുസലം പരിച്ചജതി. കുസലം ഭാവേതീതി സമഥവിപസ്സനാദികുസലം ധമ്മം ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതി ച. സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതീതി തേന അകുസലപ്പഹാനേന, തായ ച കുസലഭാവനായ രാഗാദിസംകിലേസതോ വിസുദ്ധം അത്തഭാവം പവത്തേതി.

വിവേകട്ഠകായാനന്തി ഗണസങ്ഗണികം വജ്ജേത്വാ തതോ അപകഡ്ഢിതകായാനം. സ്വായം കായവിവേകോ ന കേവലം ഏകാകീഭാവോ, അഥ ഖോ പഠമജ്ഝാനാദി നേക്ഖമ്മയോഗതോതി ആഹ ‘‘നേക്ഖമ്മാഭിരതാന’’ന്തി. ചിത്തവിവേകോതി കിലേസസങ്ഗണികം പഹായ തതോ ചിത്തസ്സ വിവിത്തതാ. സാ പന ഝാനവിമോക്ഖാദീനം വസേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താന’’ന്തി. ഉപധിവിവേകോതി നിബ്ബാനം. തദധിഗമേന ഹി പുഗ്ഗലസ്സ നിരുപധിതാ. തേനാഹ ‘‘നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാന’’ന്തി, വിസങ്ഖാരഗതാനം അധിഗതനിബ്ബാനാനം, ഫലസമാപത്തിസമങ്ഗീനഞ്ചാതി അത്ഥോ. സുതമ്പി അവസ്സയട്ഠേനേവ ആവുധം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അയമ്പീ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘തഞ്ഹി നിസ്സായാ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ സുതപവിവേകാപി പഞ്ഞാവസേനേവ യഥാധിപ്പേതആവുധത്തസാധകാ, പഞ്ഞാ പന സുതേന, ഏകച്ചപവിവേകേന വാ വിനാപി ഇധാധിപ്പേതആവുധത്തസാധനീതി തതോ പഞ്ഞാ സാമത്ഥിയദസ്സനത്ഥം വിസും ആവുധഭാവേന വുത്താ. തേനാഹ ‘‘യസ്സ സാ അത്ഥി, സോ ന കുതോചീ’’തിആദി.

നാഞ്ഞാതം അവിദിതം ധമ്മന്തി അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ ന അഞ്ഞാതം അവിദിതം അമതധമ്മം, ചതുസച്ചധമ്മമേവ വാ ജാനിസ്സാമീതി പടിപന്നസ്സ ഇമിനാ പുബ്ബാഭോഗേന ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. യം പാളിയം സങ്ഗഹവാരേ ‘‘നവ ഇന്ദ്രിയാനി ഹോന്തീ’’തി വുത്തം, തം പുബ്ബാഭോഗസിദ്ധം പവത്തിആകാരവിസേസം ദീപേതും വുത്തം, അത്ഥതോ പന മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി ഏവ സാതി ആഹ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. അഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ആജാനനകഇന്ദ്രിയം, പഠമമഗ്ഗേന ഞാതമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ തേസംയേവ തേന മഗ്ഗേന ഞാതാനം ചതുസച്ചധമ്മാനം ജാനനകഇന്ദ്രിയന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞാഭൂതം ആജാനനഭൂതം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി. ആജാനാതീതി അഞ്ഞോ, അഞ്ഞസ്സ ഭൂതം, ആജാനനവസേന വാ ഭൂതന്തി അഞ്ഞഭൂതം.അഞ്ഞാതാവീസൂതി ജാനിതബ്ബം ചതുഅരിയസച്ചം ആജാനിത്വാ ഠിതേസു. തേനാഹ ‘‘ജാനനകിച്ചപരിയോസാനപ്പത്തേസൂ’’തി, പരിഞ്ഞാദിഭേദസ്സ ജാനനകിച്ചസ്സ പരിനിട്ഠാനപ്പത്തേസു.

മംസചക്ഖു ചക്ഖുപസാദോതി മംസചക്ഖു നാമ ചതസ്സോ ധാതുയോ, വണ്ണോ, ഗന്ധോ, രസോ, ഓജാ, സമ്ഭവോ, സണ്ഠാനം, ജീവിതം, ഭാവോ, കായപ്പസാദോ, ചക്ഖുപസാദോതി ഏവം ചുദ്ദസസമ്ഭാരോ മംസപിണ്ഡോ.

കസിണാലോകം വഡ്ഢേത്വാ തത്ഥ രൂപദസ്സനതോ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖു ആലോകനിസ്സിതം ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. ദിബ്ബചക്ഖുപഞ്ഞാവിനിമുത്താ ഏവ ലോകിയപഞ്ഞാ പഞ്ഞാചക്ഖൂതി അയമത്ഥോ അവുത്തസിദ്ധോ ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ വിസും ഗഹിതത്താതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാചക്ഖു ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാ’’തി.

അധികം വിസിട്ഠം സീലന്തി അധിസീലം. സിക്ഖിതബ്ബതോതി ആസേവിതബ്ബതോ. അധിസീലം നാമ അനവസേസകായികവാചസികസംവരഭാവതോ, മഗ്ഗസീലസ്സ പദട്ഠാനഭാവതോ ച. അധിചിത്തം മഗ്ഗസമാധിസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ. അധിപഞ്ഞാ മഗ്ഗപഞ്ഞായ അധിട്ഠാനഭാവതോ. ഇദാനി നേസം അധിസീലാദിഭാവം കാരണേന പടിപാദേതും ‘‘അനുപ്പന്നേപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനുപ്പന്നേതി അപ്പവത്തേ. അധിസീലമേവ നിബ്ബാനാധിഗമസ്സ പച്ചയഭാവതോ. സമാപന്നാതി ഏത്ഥ ‘‘നിബ്ബാനം പത്ഥയന്തേനാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

‘‘കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപകം;

അനുഭോതി ദ്വയമ്പേതും, അനുബന്ധഞ്ഹി കാരക’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൫൬);

ഏവം അതീതേ, അനാഗതേ ച വട്ടമൂലകദുക്ഖസല്ലക്ഖണവസേന സംവേഗവത്ഥുതായ വിമുത്തിആകങ്ഖായ പച്ചയഭൂതാ കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞാ അധിപഞ്ഞാ’’തി വദന്തി. ലോകിയസീലാദീനം അധിസീലാദിഭാവോ പരിയായേനാതി നിപ്പരിയായമേവ തം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബം വാ’’തിആദി വുത്തം.

പഞ്ചദ്വാരികകായോതി പഞ്ചദ്വാരേസു കായോ ഫസ്സാദിധമ്മസമൂഹോ. കായോ ച സോ ഭാവിതഭാവേന ഭാവനാ ചാതി കായഭാവനാ നാമ. യസ്മാ ഖീണാസവാനം അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമനേന സബ്ബസംകിലേസാ പഹീനാതി പഹീനകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബസോ ആസേവനാഭാവതോ നത്ഥി തേസം ഭാവിനിയാപി ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ, പഗേവ കാളകാ, തസ്മാ പഞ്ചദ്വാരികകായോ സുഭാവിതോ ഏവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഖീണാസവസ്സ ഹി…പേ… സുഭാവിതോ ഹോതീ’’തി. ന അഞ്ഞേസം വിയ ദുബ്ബലാ ദുബ്ബലഭാവകരാനം കിലേസാനം സബ്ബസോ പഹീനത്താ.

വിപസ്സനാ ദസ്സനാനുത്തരിയം അനിച്ചാനുപസ്സനാദിവസേന സങ്ഖാരാനം സമ്മദേവ ദസ്സനതോ. മഗ്ഗോ പടിപദാനുത്തരിയം തദുത്തരിപടിപദായ അഭാവതോ. ഫലം വിമുത്താനുത്തരിയം അകുപ്പഭാവതോ. ഫലം വാ ദസ്സനാനുത്തരിയം ദിവസമ്പി നിബ്ബാനം പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ പവത്തനതോ. നിബ്ബാനം വിമുത്താനുത്തരിയം സബ്ബസങ്ഖതവിനിസ്സടത്താ. ദസ്സന-സദ്ദം കമ്മസാധനം ഗഹേത്വാ നിബ്ബാനസ്സ ദസ്സനാനുത്തരിയതാ വുത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തതോ ഉത്തരഞ്ഹി ദട്ഠബ്ബം നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. നത്ഥി ഇതോ ഉത്തരന്തി അനുത്തരം, അനുത്തരമേവ അനുത്തരിയന്തി ആഹ ‘‘ഉത്തമം ജേട്ഠക’’ന്തി.

സേസോതി വുത്താവസേസോ പഞ്ചകനയേന, ചതുക്കനയേന ച തിവിധോ സമാധി, ഇമിനാ ഏവ ച സമാധിത്തയാപദേസേന സുത്തന്തേസുപി പഞ്ചകനയോ ആഗതോ ഏവാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരമത്ഥമഞ്ജൂസായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൩൮) വുത്തമേവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ആഗച്ഛതി നാമം ഏതസ്മാതി ആഗമനം, തതോ ആഗമനതോ.സഗുണതോതി സരസതോ. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണധമ്മതോ. അനത്തതോ അഭിനിവിസിത്വാതി ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനത്താ’’തി വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ. അനത്തതോ ദിസ്വാതി പഠമം സങ്ഖാരാനം ‘‘അനത്താ’’തി അനത്തലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിത്വാ. അനത്തതോ വുട്ഠാതീതി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ അനത്താകാരതോ പവത്തായ മഗ്ഗവുട്ഠാനം പാപുണാതി. അസുഞ്ഞതത്തകാരകാനം കിലേസാനം അഭാവാതി അത്താഭിനിവേസപച്ചയാനം ദിട്ഠേകട്ഠാനം കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതോ വിപസ്സനാ സുഞ്ഞതാ നാമ അത്തസുഞ്ഞതായ യാഥാവതോ ഗഹണതോ. നനു ഏവം വിപസ്സനായ സഗുണതോ സുഞ്ഞതാ, ന ആഗമനതോതി നിപ്പരിയായതോ നത്ഥീതി? സച്ചമേതം നാമലാഭേ, ന പന നാമദാനേതി നായം ദോസോ. അഥ വാ സുത്തന്തകഥാ നാമ പരിയായകഥാ, ന അഭിധമ്മകഥാ വിയ നിപ്പരിയായാതി ഭിയ്യോപി ന കോചി ദോസോ.

യസ്മാ സഗുണതോ, ആരമ്മണതോ ച നാമലാഭേ സങ്കരോ ഹോതി ഏകസ്സേവ നാമന്തരലാഭസമ്ഭവതോ. ആഗമനതോ പന നാമലാഭേ സങ്കരോ നത്ഥി നാമന്തരലാഭാഭാവതോ, അസമ്ഭവതോ ച, തസ്മാ ‘‘അപരോ’’തിആദി വുത്തം. നിമിത്തകാരകകിലേസാഭാവാതി നിച്ചനിമിത്താദിഗ്ഗാഹകപച്ചയാനം കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതോ. കാമഞ്ചായം വിപസ്സനാ നിച്ചനിമിത്താദിം ഉഗ്ഘാടേന്തീ പവത്തതി, സങ്ഖാരനിമിത്തസ്സ പന അവിസ്സജ്ജനതോ ന നിപ്പരിയായതോ അനിമിത്തനാമം ലഭതീതി. പരിയായേന പനേതം വുത്തം. തഥാ ഹി നിപ്പരിയായദേസനത്താ അഭിധമ്മേ മഗ്ഗസ്സ അനിമിത്തനാമം ഉദ്ധടം. സുത്തേ ച –

‘‘അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹി, മാനാനുസയമുജ്ജഹ;

തതോ മാനാഭിസമയാ, ഉപസന്തോ ചരിസ്സസീ’’തി. (സു. നി. ൩൪൪; സം. നി. ൧.൨൧൨);