൧൧. ദസുത്തരസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൦. ആവുസോ ഭിക്ഖവേതി സാവകാനം ആലപനന്തി സാവകാനം ആമന്തനവസേന ആലപനസമുദാചാരോ, ന കേവലം ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി, സോ പന ബുദ്ധാനം ആലപനം. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാ ഹീ’’തിആദി. സത്ഥുസമുദാചാരവസേന അസമുദാചാരോ ഏവേത്ഥ സത്ഥു ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപനം. സമ്പതി ആഗതത്താ കത്ഥചി ന നിബദ്ധോ വാസോ ഏതേസന്തി അനിബദ്ധവാസാ, അന്തേവാസികാ. കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സപ്പായസേനാസനം ഗവേസന്താ യം കിഞ്ചി ദിസം ഗച്ഛന്തീതി ദിസാഗമനീയാ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധകാലേ’’തിആദി വുത്തം.

അസുഭകമ്മട്ഠാനന്തി ഏകാദസവിധം അസുഭകമ്മട്ഠാനം. തത്ഥാപി പുഗ്ഗലവേമത്തതം ഞത്വാ തദനുരൂപം തദനുരൂപമേവ ദേതി. മോഹചരിതസ്സപി കാമം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം സപ്പായം, കമ്മട്ഠാനഭാവനായ പന ഭാജനഭൂതം കാതും സമ്മോഹവിഗമായ പഠമം ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാധമ്മസ്സവനധമ്മസാകച്ഛാസു നിയോജേതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘മോഹചരിതസ്സ…പേ… ആചിക്ഖതീ’’തി. സദ്ധാചരിതസ്സ വിസേസതോ പുരിമാ ഛ അനുസ്സതിയോ സപ്പായാ, താസം പന അനുയുഞ്ജനേ അയം പുബ്ബഭാഗപടിപത്തീതി ദസ്സേതും ‘‘പസാദനീയസുത്തന്തേ’’തിആദി വുത്തം. ഞാണചരിതസ്സാതി ബുദ്ധിചരിതസ്സ, തസ്സ പന മരണസ്സതി, ഉപസമാനുസ്സതി, ചതുധാതുവവത്ഥാനം, ആഹാരേപടികൂലസഞ്ഞാ വിസേസതോ സപ്പായാ, തേസം പന ഉപകാരധമ്മദസ്സനത്ഥം ‘‘അനിച്ചതാദി…പേ… കഥേതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥേവാതി സത്ഥു സന്തികേ ഏവ. തേമാസികം പടിപദന്തി തീഹി മാസേഹി സന്നിട്ഠാപേതബ്ബം പടിപദം.

ഇമേ ഭിക്ഖൂതി ഇമിസ്സാ ധമ്മദേസനായ ഭാജനഭൂതാ ഭിക്ഖൂ. ‘‘ഏവം ആഗന്ത്വാ ഗച്ഛന്തേ പന ഭിക്ഖൂ’’തി ഇദം ‘‘ബുദ്ധകാലേ’’തിആദിനാ തദുദ്ദേസികവസേന വുത്തഭിക്ഖൂ സന്ധായ വുത്തം, ന ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ’’തി അനന്തരം വുത്തഭിക്ഖൂ. തേനാഹ ‘‘പേസേതീ’’തി. അപലോകേഥാതി ആപുച്ഛഥ. ‘‘പണ്ഡിതാ’’തിആദി സേവനഭജനേസു കാരണവചനം. ‘‘സോതാപത്തിഫലേ വിനേതീ’’തിആദി യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. ആയസ്മാ ഹി ധമ്മസേനാപതി ഭിക്ഖൂ യേഭുയ്യേന സോതാപത്തിഫലം പാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേതി ‘‘ഏവമേതേ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി. ആയസ്മാ പന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ‘‘സബ്ബാപി ഭവൂപപത്തി ജിഗുച്ഛിതബ്ബാവാ’’തി ഭിക്ഖൂ യേഭുയ്യേന ഉത്തമത്ഥംയേവ പാപേതി.

സാവകേഹി വിനേതും സക്കുണേയ്യാ സാവകവേനേയ്യാ നാമ ന സാവകേഹേവ വിനേതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാവകവേനേയ്യാ നാമാ’’തിആദി. ദസധാ മാതികം ഠപേത്വാതി ഏകകതോ പട്ഠായ യാവ ദസകാ ദസധാ ദസധാ മാതികം ഠപേത്വാ വിഭത്തോതി ദസുത്തരോ. ദസുത്തരോ ഗതോതിപി ദസുത്തരോതി ഏകകതോ പട്ഠായ യാവ ദസകാ ദസഹി ഉത്തരോ അധികോ ഹുത്വാ ഗതോ പവത്തോതിപി ദസുത്തരോ. ഏകേകസ്മിം പബ്ബേതി ഏകകതോ പട്ഠായ യാവ ദസകാ ദസസു പബ്ബേസു ഏകേകസ്മിം പബ്ബേ. ദസ ദസ പഞ്ഹാതി ‘‘കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ അപ്പമാദോ കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തിആദിനാ ദസ ദസ പഞ്ഹാ. വിസേസിതാതി വിസ്സജ്ജിതാ. ദസുത്തരം പവക്ഖാമീതി ദേസിയമാനം ദേസനം നാമകിത്തനമുഖേന പടിജാനാതി വണ്ണഭണനത്ഥം. പവക്ഖാമീതി പകാരേഹി വക്ഖാമി. തഥാ ഹേത്ഥ പഞ്ഞാസാധികാനം പഞ്ചന്നം പഞ്ഹസതാനം വസേന ദേസനാ പവത്താ. ധമ്മന്തി ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ പരിയത്തിപരിയായോ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൭൩) വിയ. സുത്തലക്ഖണോ ചായം ധമ്മോതി ആഹ ‘‘ധമ്മന്തി സുത്ത’’ന്തി. സ്വായം ധമ്മോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനസ്സ നിബ്ബാനാവഹോ. തതോ ഏവ വട്ടദുക്ഖസമുച്ഛേദായ ഹോതി, സ ചായമസ്സ ആനുഭാവോ സബ്ബേസം ഖന്ധാനം പമോചനുപായഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ’’തിആദിമാഹ. തേന വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ’’തിആദി.

ഉച്ചം കരോന്തോതി ഉദഗ്ഗം ഉളാരം പണീതം കത്വാ ദസ്സേന്തോ, പഗ്ഗണ്ഹന്തോതി അത്ഥോ. പേമം ജനേന്തോതി ഭത്തിം ഉപ്പാദേന്തോ. ഇദഞ്ച ദേസനായ പഗ്ഗണ്ഹനം ബുദ്ധാനമ്പി ആചിണ്ണം ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകായനോ’’തിആദിമാഹ.

ഏകധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൧. (ക) കാര-സദ്ദോ ഉപ-സദ്ദേന വിനാപി ഉപകാരത്ഥം വദതി, ‘‘ബഹുകാരാ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ പുത്താന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൨.൩൪) വിയാതി ആഹ ‘‘ബഹുകാരോതി ബഹൂപകാരോ’’തി.

(ഖ) വഡ്ഢനേ വുത്തേ നാനന്തരിയതായ ഉപ്പാദനം വുത്തമേവ ഹോതീതി ‘‘ഭാവേതബ്ബോതി വഡ്ഢേതബ്ബോ’’തി വുത്തോ. ഉപ്പാദനപുബ്ബികാ ഹി വഡ്ഢനാതി. നനു ച ‘‘ഏകോ ധമ്മോ ഉപ്പാദേതബ്ബോ’’തി ഉപ്പാദനം പേത്ഥ വിസും ഗഹിതം ഏവാതി? അഞ്ഞവിസയത്താ തസ്സ നായം വിരോധോ. തഥാ ഹി ‘‘ഏകോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞേയ്യോ’’തി തീഹിപി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞേയ്യതം വത്വാപി ‘‘ഏകോ ധമ്മോ പഹാതബ്ബോ’’തി പഹാതബ്ബതാ വുത്താ.

(ഗ) തീഹി പരിഞ്ഞാഹീതി ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞാഹി.

(ഘ) പഹാനാനുപസ്സനായാതി പജഹനവസേന പവത്തായ അനുപസ്സനായ. മിസ്സകവസേന ചേതം അനുപസ്സനാഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

(ങ) സീലസമ്പദാദീനം പരിഹാനാവഹോ പരിഹാനായ സംവത്തനകോ.

(ച) ഝാനാദിവിസേസം ഗമേതീതി വിസേസഗാമീ.

(ഛ) ദുപ്പച്ചക്ഖകരോതി അനുപചിതഞാണസമ്ഭാരേഹി പച്ചക്ഖം കാതും അസക്കുണേയ്യോ.

(ഝ) അഭിജാനിതബ്ബോതി അഭിമുഖം ഞാണേന ജാനിതബ്ബോ.

സബ്ബത്ഥ മാതികാസൂതി ദുകാദിവസേന വുത്താസു സബ്ബാസു മാതികാസു. ഏത്ഥ ച ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി തേ ഭിക്ഖൂ ഭാവനായ നിയോജേത്വാ ഉത്തമത്ഥേ പതിട്ഠാപേതുകാമോ പഠമം താവ ഭാവനായ ഉപകാരധമ്മം ഉദ്ദേസവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ’’തി വത്വാ തേന ഉപകാരകേന ഉപകത്തബ്ബം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ ഭാവേതബ്ബോ’’തി ആഹ. അയഞ്ച ഭാവനാ വിപസ്സനാവസേന ഇച്ഛിതാതി ആഹ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞേയ്യോ’’തി. പരിഞ്ഞാ ച നാമ യാവദേവ പഹാതബ്ബപജഹനത്ഥാതി ആഹ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ പഹാതബ്ബോ’’തി. പജഹന്തേന ച ഹാനഭാഗിയം നീഹരിത്വാ വിസേസഭാഗിയേ അവട്ഠാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ ഹാനഭാഗിയോ, ഏകോ ധമ്മോ വിസേസഭാഗിയോ’’തി. വിസേസഭാഗിയേ അവട്ഠാനഞ്ച ദുപ്പടിവിജ്ഝനേന, ദുപ്പടിവിജ്ഝപടിവിജ്ഝനഞ്ചേ ഇജ്ഝതി, നിപ്ഫാദേതബ്ബനിപ്ഫാദനം സിദ്ധമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ, ഏകോ ധമ്മോ ഉപ്പാദേതബ്ബോ’’തി. തയിദം ദ്വയം അഭിഞ്ഞേയ്യാദിജാനനേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ’’തി. അഭിഞ്ഞേയ്യഞ്ചേ അഭിഞ്ഞാതം, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതമേവ ഹോതീതി. ഏത്താവതാ ച നിട്ഠിതകിച്ചോവ ഹോതി, നാസ്സ ഉത്തരി കിഞ്ചി കരണീയന്തി ഏവം താവ മഹാഥേരോ ഏകകവസേന തേസം ഭിക്ഖൂനം പടിപത്തിവിധിം ഉദ്ദിസന്തോ ഇമാനി ദസ പദാനി ഇമിനാ അനുക്കമേന ഉദ്ദിസി.

(ക) ഏവം അനിയമതോ ഉദ്ദിട്ഠധമ്മേ സരൂപതോ നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ ദേസനം ആരഭി. തേന വുത്തം ‘‘ഇതി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ’’തിആദി. ഏസ നയോ ദുകാദീസു. വേളുകാരോതി വേനോ. സോ ഹി വേളുവികാരേഹി കിലഞ്ജാദികരണേന ‘‘വേളുകാരോ’’തി വുത്തോ. അന്തോ, ബഹി ച സബ്ബഗതഗണ്ഠിം നീഹരണേന നിഗ്ഗണ്ഠിം കത്വാ. ഏകേകകോട്ഠാസേതി ഏകകാദീസു ദസസു കോട്ഠാസേസു ഏകേകസ്മിം കോട്ഠാസേ.

സബ്ബത്ഥകം ഉപകാരകന്തി സബ്ബത്ഥകമേവ സമ്മാ പടിപത്തിയാ ഉപകാരവന്തം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിപസ്സനാഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപനേതി യഥാ ഉപരി വിപസ്സനാ പരിപച്ചതി തിക്ഖാ വിസദാ ഹുത്വാ മഗ്ഗേന ഘടേതി, ഏവം പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാവഡ്ഢനേ. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദീസൂതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദീസു നിപ്ഫാദേതബ്ബേസു, തേസം സമ്ഭാരസമ്ഭരണന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. ഠാനാട്ഠാനേസൂതി ഠാനേ, അട്ഠാനേ ച ജാനിതബ്ബേ. മഹാവിഹാരസമാപത്തിയന്തി മഹതിയം ഝാനാദിവിഹാരസമാപത്തിയം. വിപസ്സനാഞാണാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന മനോമയിദ്ധി ആദികാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അട്ഠസു വിജ്ജാസൂതി അമ്ബട്ഠസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൨൭൯) ആഗതനയാസു അട്ഠസു വിജ്ജാസു.

തേനേവ ഭഗവാ ഥോമേതീതി യോജനാ. നന്തി അപ്പമാദം.

ഥാമസമ്പന്നേനാതി ഞാണബലസമന്നാഗതേന. ദീപേത്വാതി ‘‘ഏവമ്പി അപ്പമാദോ കുസലാനം ധമ്മാനം സമ്പാദനേ ബഹുപകാരോ’’തി പകാസേത്വാ. യം കിഞ്ചി അനവജ്ജപക്ഖികമത്ഥം അപ്പമാദേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേതും യുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തിആദി വുത്തം.

(ഖ) കായഗതാസതീതി രസ്സം അകത്വാ നിദ്ദേസോ, നിദ്ദേസേന വാ ഏതം സമാസപദം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അട്ഠികാനി പുഞ്ജകിതാനി തേരോവസ്സികാനി…പേ… പൂതീനി ചുണ്ണികജാതാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൯) ഏവം പവത്തമനസികാരോ ‘‘ചുണ്ണികമനസികാരോ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ചുണ്ണികഇരിയാപഥേസു പവത്തമനസികാരോ’’തി. ഏത്ഥ ഉപ്പന്നസതിയാതി ഏതസ്മിം യഥാവുത്തേ ഏകൂനതിംസവിധേ ഠാനേ ഉപ്പന്നായ സതിയാ. സുഖസമ്പയുത്താതി നിപ്പരിയായതോ സുഖസമ്പയുത്താ, പരിയായതോ പന ചതുത്ഥജ്ഝാനേ ഉപേക്ഖാപി ‘‘സുഖ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി സന്തസഭാവത്താ.

(ഗ) പച്ചയഭൂതോ ആരമ്മണാദിവിസയോപി ആരമ്മണഭാവേന വണോ വിയ ആസവേ പഗ്ഘരതി, സോ സമ്പയോഗസമ്ഭവാഭാവേപി സഹ ആസവേഹീതി സാസവോ. തഥാ ഉപാദാനാനം ഹിതോതി ഉപാദാനിയോ. ഇതരഥാ പന പച്ചയഭാവേന വിധി പടിക്ഖേപോ.

(ഘ) അസ്മീതി മാനോതി ‘‘അസ്മീ’’തി പവത്തോ മാനോ.

(ച) വിപരിയായേനാതി ‘‘അനിച്ചേ അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ നയേന പവത്തോ പഥമനസികാരോ.

(ഛ) ഇധ പന വിപസ്സനാനന്തരോ മഗ്ഗോ ‘‘ആനന്തരികോ ചേതോസമാധീ’’തി അധിപ്പേതോ. കസ്മാ? വിപസ്സനായ അനന്തരത്താ, അത്തനോ വാ പവത്തിയാ അനന്തരം ഫലദായകത്താ. സദ്ദത്ഥതോ പന അനന്തരം ഫലം അനന്തരം, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താ, തം വാ അരഹതി, അനന്തരപയോജനോതി വാ ആനന്തരികോ.

(ജ) ഫലന്തി ഫലപഞ്ഞാ. പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ അകുപ്പാരമ്മണതായ.

(ഝ) അത്തനോ ഫലം ആഹരതീതി ആഹാരോ, പച്ചയോതി ആഹ ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാ’’തി. അയം ഏകോ ധമ്മോതി അയം പച്ചയസങ്ഖാതോ ഏകോ ധമ്മോതി പച്ചയതാസമഞ്ഞേന ഏകം കത്വാ വദതി. ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞായാതി ഞാതപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതായ അഭിഞ്ഞായ.

(ഞ) അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി അകുപ്പഭാവേന ഉക്കംസഗതത്താ. അഞ്ഞഥാ സബ്ബാപി ഫലസമാപത്തിയോ അകുപ്പാ ഏവ പടിപക്ഖേഹി അകോപനീയത്താ.

അഭിഞ്ഞായാതി ‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യോ’’തി ഏത്ഥ ലദ്ധഅഭിഞ്ഞായ. പരിഞ്ഞായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പഹാതബ്ബസച്ഛികാതബ്ബേഹീതി പഹാതബ്ബസച്ഛികാതബ്ബപദേഹി. പഹാനപരിഞ്ഞാവ കഥിതാ പഹാനസച്ഛികിരിയാനം ഏകാവാരതായ പരിഞ്ഞായ സഹേവ ഇജ്ഝനതോ. സച്ഛികാതബ്ബോതി വിസേസതോ ഫലം കഥിതം. ഏകസ്മിംയേവ സത്തമേ ഏവ പദേ ലബ്ഭതി. ഫലം പന അനേകേസുപി പദേസു ലബ്ഭതി പഠമട്ഠമനവമദസമേസു ലബ്ഭനതോ. യസ്മാ തം നിപ്പരിയായതോ ദസമേ ഏവ ലബ്ഭതി, ഇതരേസു പരിയായതോ തസ്മാ ‘‘ലബ്ഭതി ഏവാ’’തി സാസങ്കം വദതി.

സഭാവതോ വിജ്ജമാനാതി യേന ബഹുകാരാദിസഭാവേന ദേസിതാ, തേന സഭാവേന പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭമാനാ. യാഥാവാതി അവിപരീതാ. തഥാസഭാവാതി തംസഭാവാ. ന തഥാ ന ഹോന്തീതി അവിതഥത്താ തഥാവ ഹോന്തി. തതോ ഏവ വുത്തപ്പകാരതോ അഞ്ഞഥാ ന ഹോന്തീതി പഞ്ചഹിപി പദേഹി തേസം ധമ്മാനം യഥാഭൂതമേവ വദതി. സമ്മാതി ഞായേന. യം പന ഞാതം, തം ഹേതുയുത്തം കാരണയുത്തമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹേതുനാ കാരണേനാ’’തി. ഓകപ്പനം ജനേസീതി ജിനവചനഭാവേന അഭിപ്പസാദം ഉപ്പാദേസി.

ഏകധമ്മവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വേധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൨. (ക) ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’ തി ഇദം ‘‘സീലപൂരണാദീസൂ’’തി ഏതേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘സീലപൂരണാദീസു സബ്ബത്ഥ അപ്പമാദോ വിയ ഉപകാരകാ’’തി ഏതേന സതിസമ്പജഞ്ഞാനമ്പി അപ്പമാദസ്സ വിയ സബ്ബത്ഥ ഉപകാരകതാ പകാസിതാ ഹോതി അത്ഥതോ നാതിവിലക്ഖണത്താ തതോ തേസം. സതിഅവിപ്പവാസോ ഹി അപ്പമാദോ, സോ ച അത്ഥതോ സബ്ബത്ഥ അവിജഹിതാ സതി ഏവ, സാ ച ഖോ ഞാണസമ്പയുത്താ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ, ഇതരായ തഥാരൂപസമത്ഥതാഭാവതോ.

(ഖ) തേസം പഞ്ചസതമത്താനം ഭിക്ഖൂനം പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിവസേന ദേസിതത്താ പുബ്ബഭാഗാ കഥിതാ.

(ഛ) അയോനിസോമനസികാരോ സംകിലേസസ്സ മൂലകാരണഭാവേന പവത്തോ ഹേതു, പരിബ്രൂഹനഭാവേന പവത്തോ പച്ചയോ. യോനിസോമനസികാരേപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ച സത്താനം സംകിലേസായ, വിസുദ്ധിയാ ച പച്ചയഭൂതാ അയോനിസോമനസികാരോ, യോനിസോമനസികാരോതി ‘‘ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ’’തി ഏത്ഥ നീഹരിത്വാ വുത്താ, ഏവം ഇമേഹി ധമ്മാ നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അസുഭജ്ഝാനാദയോ ചത്താരോ വിസംയോഗാ നാമ കാമയോഗാദിപടിപക്ഖഭാവതോ. ‘‘ഏവം പഭേദാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അവിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ, വിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ, കണ്ഹാ ധമ്മാ, സുക്കാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൦൧, ൧൦൪) ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

(ഝ) പച്ചയേഹി സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ കതത്താ പഞ്ചക്ഖന്ധാ സങ്ഖതാ ധാതു. കേനചി അനഭിസങ്ഖതത്താ നിബ്ബാനം അസങ്ഖതാ ധാതു.

(ഞ) തിസ്സോ വിജ്ജാ വിജ്ജനട്ഠേന, വിദിതകരണട്ഠേന ച വിജ്ജാ. വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലം പടിപക്ഖതോ സബ്ബസോ വിമുത്തത്താ.

അഭിഞ്ഞാദീനീതി അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാദീനി. ഏകകസദിസാനേവ പുരിമവാരേ വിയ വിഭജ്ജ കഥേതബ്ബതോ. മഗ്ഗോ കഥിതോതി ഏത്ഥ ‘‘മഗ്ഗോവ കഥിതോ’’തി ഏവമത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘മഗ്ഗോ കഥിതോവാ’’തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ ‘‘അനുപ്പാദേ ഞാണ’’ന്തി ഇമിനാ ഫലസ്സ ഗഹിതത്താ. സച്ഛികാതബ്ബപദേ ഫലം കഥിതന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘ഫലമേവ കഥിത’’ന്തി അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഫലം കഥിതമേവാ’’തി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ വിജ്ജാഗ്ഗഹണേന തദഞ്ഞസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു.

ദ്വേധമ്മവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തയോധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൩. (ഛ) സോതി അനാഗാമിമഗ്ഗോ. സബ്ബസോ കാമാനം നിസ്സരണം സമുച്ഛേദവസേന പജഹനതോ. ആരുപ്പേ അരഹത്തമഗ്ഗോ നാമ അരൂപജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പന്നോ അഗ്ഗമഗ്ഗോ. പുന ഉപ്പത്തിനിവാരണതോതി രൂപാനം ഉപ്പത്തിയാ സബ്ബസോ നിവാരണതോ. നിരുജ്ഝന്തി സങ്ഖാരാ ഏതേനാതി നിരോധോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ. തേന ഹി കിലേസവട്ടേ നിരോധിതേ ഇതരമ്പി വട്ടദ്വയം നിരോധിതമേവ ഹോതി. തസ്സ പന നിരോധസ്സ പരിയോസാനത്താ അഗ്ഗഫലം ‘‘നിരോധോ’’തി വത്തബ്ബതം ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അരഹത്തഫലം നിരോധോതി അധിപ്പേത’’ന്തി. ‘‘അരഹത്തഫലേന ഹി നിബ്ബാനേ ദിട്ഠേ’’ തി ഇദം അരഹത്തമഗ്ഗേന നിബ്ബാനദസ്സനസ്സായം നിബ്ബത്തീതി കത്വാ വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അരഹത്തസങ്ഖാതനിരോധസ്സ പച്ചയത്താ’’ തി ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

(ജ) അതീതം സാരമ്മണന്തി അതീതകോട്ഠാസാരമ്മണം ഞാണം, അതീതാ ഖന്ധായതനധാതുയോ ആരബ്ഭ പവത്തനകഞാണന്തി അത്ഥോ. ‘‘മഗ്ഗോ കഥിതോവാ’’തി അവധാരണം ദട്ഠബ്ബം, തഥാ ‘‘സച്ഛികാതബ്ബേ ഫലം കഥിതമേവാ’’തി.

(ഞ) ആസവാനം ഖയേ ഞാണന്തി ച ആസവാനം ഖയന്തേ ഞാണന്തി അധിപ്പായോ, അഞ്ഞഥാ മഗ്ഗോ കഥിതോ സിയാ.

തയോധമ്മവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൪. (ക) ദാരുമയം ചക്കം ദാരുചക്കം, തഥാ രതനചക്കം. ആണട്ഠേന ധമ്മോ ഏവ ധമ്മചക്കം. ഇരിയാപഥാനം അപരാപരപ്പവത്തിതോ ഇരിയാപഥചക്കം, തഥാ സമ്പത്തിചക്കം വേദിതബ്ബം.

അനുച്ഛവികേ ദേസേതി പുഞ്ഞകിരിയായ, സമ്മാപടിപത്തിയാ അനുരൂപദേസേ. സേവനം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനം. ഭജനം ഭത്തിവസേന പയിരുപാസനം. അത്തനോ സമ്മാ ഠപനന്തി അത്തനോ ചിത്തസന്താനസ്സ യോനിസോ ഠപനം സദ്ധാദീസു നിവേസനന്തി ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. ഇദമേവേത്ഥ പമാണന്തി ഇദമേവ പുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാസങ്ഖാതം സമ്പത്തിചക്കമേത്ഥ ഏതേസു സമ്പത്തിചക്കേസു പമാണഭൂതം ഇതരേസം കാരണഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘യേന ഹീ’’തിആദി. സോ ഏവ ച കതപുഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ അത്താനം സമ്മാ ഠപേതി അകതപുഞ്ഞസ്സ തദഭാവതോ. പഠമോ ലോകിയോവ, തത്ഥാപി കാമാവചരോവ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ദസുത്തരസുത്തേ. പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയാവാതി മഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പവത്തനകാ ലോകിയാ ഏവ. തത്ഥ കാരണം വുത്തമേവ.

(ച) കാമയോഗവിസംയോഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ, ദിട്ഠിയോഗവിസംയോഗോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ, ഇതരേ ദ്വേ അരഹത്തമഗ്ഗോതി ഏവം അനാഗാമിമഗ്ഗാദിവസേന വേദിതബ്ബാ.

(ഛ) പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിന്തി യ്വായം അപ്പഗുണസ്സ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ, തം. കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തീതി തതോ വുട്ഠിതം ആരമ്മണവസേന കാമസഹഗതാ ഹുത്വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ചോദേന്തി തുദേന്തി. തസ്സ കാമാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സോ പഠമജ്ഝാനസമാധി ഹായതി പരിഹായതി, തസ്മാ ‘‘ഹാനഭാഗിയോ സമാധീ’’തി വുത്തോ. തദനുധമ്മതാതി തദനുരൂപസഭാവോ. ‘‘സതി സന്തിട്ഠതീ’’തി ഇദം മിച്ഛാസതിം സന്ധായ വുത്തം. യസ്സ ഹി പഠമജ്ഝാനാനുരൂപസഭാവാ പഠമജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ ദിസ്വാ അസ്സാദയമാനാ അപേക്ഖമാനാ അഭിനന്ദമാനാ നികന്തി ഹോതി, തസ്സ നികന്തിവസേന സോ പഠമജ്ഝാനസമാധി നേവ ഹായതി, ന വഡ്ഢതി, ഠിതികോട്ഠാസികോ ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘ഠിതിഭാഗിയോ സമാധീ’’തി.

അവിതക്കസഹഗതാതി അവിതക്കം ദുതിയജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ മനസി കരോതോ ആരമ്മണവസേന അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ. സമുദാചരന്തീതി പഗുണപഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതം ദുതിയജ്ഝാനാധിഗമത്ഥായ ചോദേന്തി തുദേന്തി, തസ്സ ഉപരി ദുതിയജ്ഝാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സോ പഠമജ്ഝാനസമാധി വിസേസഭൂതസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പത്തിപദട്ഠാനതായ ‘‘വിസേസഭാഗിയോ സമാധീ’’തി വുത്തോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാതി തമേവ പഠമജ്ഝാനലാഭിം ഝാനതോ വുട്ഠിതം നിബ്ബിദാസങ്ഖാതേന വിപസ്സനാഞാണേന സഹഗതാ. വിപസ്സനാഞാണഞ്ഹി ഝാനങ്ഗേസു പഭേദേന ഉപട്ഠഹന്തേസു നിബ്ബിന്ദതി ഉക്കണ്ഠതി, തസ്മാ ‘‘നിബ്ബിദാ’’തി വുച്ചതി. സമുദാചരന്തീതി നിബ്ബാനസച്ഛികരണത്ഥായ ചോദേന്തി തുദേന്തി. വിരാഗൂപസഞ്ഹിതോതി വിരാഗസങ്ഖാതേന നിബ്ബാനേന ഉപസഞ്ഹിതോ. വിപസ്സനാഞാണഞ്ഹി ‘‘സക്കാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന വിരാഗം നിബ്ബാനം സച്ഛികാതു’’ന്തി പവത്തിതോ ‘‘വിരാഗൂപസഞ്ഹിത’’ന്തി വുച്ചതി, തംസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാമനസികാരാപി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ ഏവ നാമ. തസ്സ തേസം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സോ പഠമജ്ഝാനസമാധി അരിയമഗ്ഗപടിവേധസ്സ പദട്ഠാനതായ ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധീ’’തി വുത്തോ. സബ്ബസമാപത്തിയോതി ദുതിയജ്ഝാനാദികാ സബ്ബാ സമാപത്തിയോ. അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ഹാനഭാഗിയാദിഅത്ഥോ താവ വിത്ഥാരേത്വാ വേദിതബ്ബോ.

മഗ്ഗോ കഥിതോ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ഉദ്ധടത്താ. ഫലം കഥിതം സരൂപേനേവ.

ചതുധമ്മവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൫. (ഖ) ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധീ’’തി സമാധിഅങ്ഗഭാവേന പഞ്ഞാ ഉദ്ദിട്ഠാതി പീതിഫരണതാദിവചനേന ഹി തമേവ വിഭജതി. തേനാഹ ‘‘പീതിം ഫരമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി.‘‘സോ ഇമമേവ കായം വിവേകജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൨൭) നയേന പീതിയാ, സുഖസ്സ ച ഫരണം വേദിതബ്ബം. സരാഗവിരാഗതാദിവിഭാഗദസ്സനവസേന പരേസം ചേതോ ഫരമാനാ. ആലോകഫരണേതി കസിണാലോകസ്സ ഫരണേ സതി തേനേവ ആലോകേന ഫരിതപ്പദേസേ. തസ്സ സമാധിസ്സ രൂപദസ്സനപച്ചയത്താ പച്ചവേക്ഖണഞാണം പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തം.

പീതിഫരണതാ സുഖഫരണതാതി ആരമ്മണേ ഠത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പാദനതോ താ ‘‘പാദാ വിയാ’’തി വുത്താ. ചേതോഫരണതാ ആലോകഫരണതാതി തംതംകിച്ചസാധനതോ താ ‘‘ഹത്ഥാ വിയാ’’തി വുത്താ. അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാധാനസ്സ സരീരഭാവതോ ‘‘മജ്ഝിമകായോ വിയാ’’തി വുത്തം. പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തം ഉത്തമങ്ഗഭാവതോ ‘‘സീസം വിയാ’’തി വുത്തം.

(ജ) സബ്ബസോ കിലേസദുക്ഖദരഥപരിളാഹാനം വിഗതത്താ ലോകിയസമാധിസ്സ സാതിസയമേത്ഥ സുഖന്തി വുത്തം ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖത്താ പച്ചുപ്പന്നസുഖോ’’തി. പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ വസേന പച്ഛിമം പച്ഛിമം ലദ്ധാസേവനതായ സന്തതരപണീതതരഭാവപ്പത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുരിമോ പുരിമോ…പേ… സുഖവിപാകോ’’തി.

കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനേന ലദ്ധത്താ. കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിഭാവന്തി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനഭാവം. ലദ്ധത്താ പത്തത്താ തബ്ഭാവം ഉപഗതത്താ. ലോകിയസമാധിസ്സ പച്ചനീകാനി നീവരണപഠമജ്ഝാനനികന്തിആദീനി നിഗ്ഗഹേതബ്ബാനി, അഞ്ഞേ കിലേസാ വാരേതബ്ബാ, ഇമസ്സ പന അരഹത്തസമാധിസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബകിലേസത്താ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബം, വാരേതബ്ബഞ്ച അത്ഥീതി മഗ്ഗാനന്തരം സമാപത്തിക്ഖണേ ച അപ്പയോഗേന അധിഗതത്താ, ഠപിതത്താ ച അപരിഹാനവസേന വാ ഠപിതത്താ നസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിവാവടോ. ‘‘സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താ’’തി ഏതേന അപ്പവത്തമാനായപി സതിയാ സതിബഹുലതായ സതോ ഏവ നാമാതി ദസ്സേതി, ‘‘യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാ’’തി ഏതേന പരിച്ഛിന്ദനസതിയാ സതോതി ദസ്സേതി. സേസേസു ഞാണങ്ഗേസു. പഞ്ചഞാണികോതി ഏത്ഥ വുത്തസമാധിമുഖേന പഞ്ച ഞാണാനേവ ഉദ്ദിട്ഠാനി, നിദ്ദിട്ഠാനി ച.

മഗ്ഗോ കഥിതോ ഇന്ദ്രിയസീസേന സമ്മാവായാമാദീനം കഥിതത്താ. ഫലം കഥിതം അസേക്ഖാനം സീലക്ഖന്ധാദീനം കഥിതത്താ.

പഞ്ചധമ്മവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൬. മഗ്ഗോ കഥിതോതി ഏത്ഥ വത്തബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

സത്തധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൭. (ഞ) ഹേതുനാതി ആദിഅന്തവന്തതോ, അനച്ചന്തികതോ, താവകാലികതോ, നിച്ചപടിക്ഖേപതോതി ഏവം ആദിനാ ഹേതുനാ. നയേനാതി ‘‘യഥാ ഇമേ സങ്ഖാരാ ഏതരഹി, ഏവം അതീതേ, അനാഗതേ ച അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി അതീതാനാഗതേസു നയനനയേന. കാമം ഖീണാസവസ്സ സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാദി സുദിട്ഠാ സുപ്പടിവിദ്ധാ, തം പന അസമ്മോഹനവസേന കിച്ചതോ, വിപസ്സനായ പന ആരമ്മണകരണവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിപസ്സനാഞാണേന സുദിട്ഠാ ഹോന്തീ’’തി. കിലേസവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ പരിളാഹോ വത്ഥുകാമസന്നിസ്സയോ, വത്ഥുകാമാവസ്സയോ ചാതി വുത്തം ‘‘ദ്വേപി സപരിളാഹട്ഠേന അങ്ഗാരകാസു വിയാ’’തി. നിന്നസ്സേവാതി [നിന്നസ്സ (അട്ഠകഥായം)] നിന്നഭാവസ്സേവ. അന്തോ വുച്ചതി ലാമകട്ഠേന തണ്ഹാ. ബ്യന്തം വിഗതന്തം ഭൂതന്തി ബ്യന്തീഭൂതന്തി ആഹ ‘‘നിരതിഭൂതം, [നിയതിഭൂതം (അട്ഠകഥായം) വിഗതന്തിഭൂതം (?)] നിത്തണ്ഹന്തി അത്ഥോ’’തി. ഇധ സത്തകേ. ഭാവേതബ്ബപദേ മഗ്ഗോ കഥിതോ ബോജ്ഝങ്ഗാനം വുത്തത്താ.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൮. (ക) ആദിബ്രഹ്മചരിയികായാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയാ ഏവ ആദിബ്രഹ്മചരിയികാ യഥാ ‘‘വിനയോ ഏവ വേനയികോ’’തി, തസ്സാ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ. കാ പന സാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായാ’’തി. സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹസ്സാതി അധിസീലസിക്ഖാദിസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹസ്സ. ഉപചാരജ്ഝാനസഹഗതാ തരുണസമഥപഞ്ഞാവ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാവസേന പവത്താ തരുണവിപസ്സനാപഞ്ഞാ [തരുണസമഥവിപസ്സനാപഞ്ഞാ (അട്ഠകഥായം)]. ആദിഭൂതായാതി പഠമാവയവഭൂതായ, ദേസനാവസേന ചേതം വുത്തം. ഉപ്പത്തികാലേ പന നത്ഥി മഗ്ഗധമ്മാനം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനതാ ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ ഏകജ്ഝംയേവ ഉപ്പജ്ജനതോ. പേമന്തി ദള്ഹഭത്തി, തം പന വല്ലഭവസേന പവത്തമാനം ഗേഹസിതസദിസം ഹോതീതി ‘‘ഗേഹസിതപേമ’’ന്തി വുത്തം. ഗരുകരണവസേന പവത്തിയാ ഗരു ചിത്തം ഏതസ്സാതി ഗരുചിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ ഗരുചിത്തഭാവോ, ഗരുമ്ഹി ഗരുകാരോ. ‘‘കിലേസാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഓവാദാനുസാസനിം ലഭതീ’’തി. ഗരൂനഞ്ഹി സന്തികേ ഓവാദാനുസാസനിം ലഭിത്വാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്തസ്സ കിലേസാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

(ഛ) പേതാതി പേതമഹിദ്ധികാ. അസുരാനന്തി ദേവാസുരാനം. പേതാസുരാ പന പേതാ ഏവാതി തേസം പേതേഹി സങ്ഗഹോ അവുത്തസിദ്ധോവ. ആവാഹനം ഗച്ഛന്തീതി സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗമുഖേന പേതേഹേവ അസുരാനം സങ്ഗഹണേ കാരണം ദസ്സേതി.

(ജ) അപ്പിച്ഛസ്സാതി നിഇച്ഛസ്സ. അഭാവത്ഥോ ഹേത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പഡംസമകസവാതാതപാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧൦.൧൧) വിയ. പച്ചയേസു അപ്പിച്ഛോ പച്ചയഅപ്പിച്ഛോ, ചീവരാദിപച്ചയേസു ഇച്ഛാരഹിതോ. അധിഗമഅപ്പിച്ഛോതി ഝാനാദിഅധിഗമവിഭാവനേ ഇച്ഛാരഹിതോ. പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോതി പരിയത്തിയം ബാഹുസച്ചവിഭാവനേ ഇച്ഛാരഹിതോ. ധുതങ്ഗഅപ്പിച്ഛോതി ധുതങ്ഗേസു അപ്പിച്ഛോ ധുതങ്ഗവിഭാവേന ഇച്ഛാരഹിതോ. സന്തഗുണനിഗൂഹനേനാതി അത്തനി സംവിജ്ജമാനാനം ഝാനാദിഗുണാനഞ്ചേവ ബാഹുസച്ചഗുണസ്സ ച ധുതങ്ഗഗുണസ്സ ച നിഗൂഹനേന ഛാദനേന. സമ്പജ്ജതീതി നിപ്പജ്ജതി സിജ്ഝതി. നോ മഹിച്ഛസ്സാതി മഹതിയാ ഇച്ഛായ സമന്നാഗതസ്സ, ഇച്ഛം വാ മഹന്തസ്സ നോ സമ്പജ്ജതി അനുധമ്മസ്സാപി അനിച്ഛനതോ.

പവിവിത്തസ്സാതി പകാരേഹി വിവിത്തസ്സ. തേനാഹ ‘‘കായചിത്തഉപധിവിവേകേഹി വിവിത്തസ്സാ’’തി. ‘‘അട്ഠആരമ്ഭവത്ഥുവസേനാ’’തി ഏതേന ഭാവനാഭിയോഗവസേന ഏകീഭാവോവ ഇധ ‘‘കായവിവേകോ’’തി അധിപ്പേതോ, ന ഗണസങ്ഗണികാഭാവമത്തന്തി ദസ്സേതി. കമ്മന്തി യോഗകമ്മം.

സത്തേഹി കിലേസേഹി ച സങ്ഗണനം സമോധാനം സങ്ഗണികാ, സാ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതസ്സാതി സങ്ഗണികാരാമോ, തസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഗണസങ്ഗണികായ ചേവാ’’തിആദി. ആരദ്ധവീരിയസ്സാതി പഗ്ഗഹിതവീരിയസ്സ, തഞ്ച ഖോ ഉപധിവിവേകേ നിന്നതാവസേന ‘‘അയം ധമ്മോ’’തി വചനതോ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. വിവട്ടസന്നിസ്സിതംയേവ ഹി സമാധാനം ഇധാധിപ്പേതം, തഥാ പഞ്ഞാപി. കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞായ ഹി പതിട്ഠതോ കമ്മവസേന ‘‘ഭവേസു നാനപ്പകാരോ അനത്ഥോ’’തി ജാനന്തോ കമ്മക്ഖയകരഞാണം അഭിപത്ഥേതി, തദത്ഥഞ്ച ഉസ്സാഹം കരോതി. മാനാദയോ സത്തസന്താനം സംസാരേ പപഞ്ചേന്തി വിത്ഥാരേന്തീതി പപഞ്ചാതി ആഹ ‘‘നിപ്പപഞ്ചസ്സാതി വിഗതമാനതണ്ഹാദിട്ഠിപപഞ്ചസ്സാ’’തി.

മഗ്ഗോ കഥിതോ സരൂപേനേവ.

നവധമ്മവണ്ണനാ

൩൫൯. (ഖ) വിസുദ്ധിന്തി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം, അച്ചന്തവിസുദ്ധിമേവ വാ. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലന്തി പാതിമോക്ഖസംവരാദിനിരുപക്കിലിട്ഠതായ ചതുബ്ബിധപരിസുദ്ധിവന്തം സീലം. പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗന്തി പുഗ്ഗലസ്സ പരിസുദ്ധിയാ പധാനഭൂതം അങ്ഗം. തേനാഹ ‘‘പരിസുദ്ധഭാവസ്സ പധാനങ്ഗ’’ന്തി. സമഥസ്സ വിസുദ്ധിഭാവോ വോദാനം പഗുണഭാവേന പരിച്ഛിന്നന്തി ആഹ ‘‘അട്ഠ പഗുണസമാപത്തിയോ’’തി. വിഗതുപക്കിലേസഞ്ഹി ‘‘പഗുണ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലബ്ഭതി, ന സഉപക്കിലേസം ഹാനഭാഗിയാദിഭാവപ്പത്തിതോ. സത്തദിട്ഠിമലവിസുദ്ധിതോ നാമരൂപപരിച്ഛേദോ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ അദ്ധത്തയകങ്ഖാമലവിധമനതോ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി. യസ്മാ നാമരൂപം നാമ സപ്പച്ചയമേവ, തസ്മാ തം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തേന അത്ഥതോ തസ്സ സപ്പച്ചയതാപി പരിഗ്ഗഹിതാ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി സപ്പച്ചയം നാമരൂപദസ്സന’’ന്തി. യസ്മാ പന നാമരൂപസ്സ പച്ചയം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തേന തീസു അദ്ധാസു കങ്ഖാമലവിതരണപച്ചയാകാരാവബോധവസേനേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പച്ചയാകാരഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം യഥാ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി ‘‘ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. മഗ്ഗാമഗ്ഗേ ഞാണന്തി മഗ്ഗാമഗ്ഗേ വവത്ഥപേത്വാ ഠിതഞാണം. ഞാണന്തി ഇധ തരുണവിപസ്സനാ കഥിതാ തേസം ഭിക്ഖൂനം അജ്ഝാസയവസേന ‘‘ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീ’’തി വുട്ഠാനഗാമിനിയാ വിപസ്സനായ വുച്ചമാനത്താ. യദി ‘‘ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീ’’തി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അധിപ്പേതാ, ‘‘പഞ്ഞാ’’തി ച അരഹത്തഫലപഞ്ഞാ, മഗ്ഗോ പന കഥന്തി? മഗ്ഗോ ബഹുകാരപദേ വിരാഗഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോ. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഇധ ബഹുകാരപദേ മഗ്ഗോ കഥിതോ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൫൯).

(ഛ) ചക്ഖാദിധാതുനാനത്തന്തി ചക്ഖാദിരൂപാദിചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിധാതൂനം വേമത്തതം നിസ്സായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിനാനത്തന്തി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസോതസമ്ഫസ്സഘാനസമ്ഫസ്സാദിസമ്ഫസ്സവിഭാഗം. സഞ്ഞാനാനത്തന്തി ഏത്ഥ രൂപസഞ്ഞാദിസഞ്ഞാനാനത്തമ്പി ലബ്ഭതേവ, തം പന കാമസഞ്ഞാദിഗ്ഗഹണേനേവ ഗയ്ഹതി. കാമസഞ്ഞാദീതി ആദി-സദ്ദേന ബ്യാപാദസഞ്ഞാദീനം ഗഹണം. സഞ്ഞാനിദാനത്താ പപഞ്ചസങ്ഖാനം ‘‘സഞ്ഞാനാനത്തം പടിച്ച സങ്കപ്പനാനത്ത’’ന്തി വുത്തം, ‘‘യം സങ്കപ്പേതി, തം പപഞ്ചേതീ’’തി വചനതോ ‘‘സങ്കപ്പനാനത്തം പടിച്ച ഛന്ദനാനത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഛന്ദനാനത്തന്തി ച തണ്ഹാഛന്ദസ്സ നാനത്തം. രൂപപരിളാഹോതി രൂപവിസയോ രൂപാഭിപത്ഥനാവസേന പവത്തോ കിലേസപരിളാഹോ. സദ്ദപരിളാഹോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കിലേസോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ അപ്പത്തേപി ആരമ്മണേ പത്തോ വിയ പരിളാഹോവ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാഭൂതസ്സ പന കിലേസഛന്ദസ്സ വസേന രൂപാദിപരിയേസനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരിളാഹനാനത്തതായ രൂപപരിയേസനാദിനാനത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തഥാ പരിയേസന്തസ്സ സചേ തം രൂപാദി ലബ്ഭേയ്യ, തം സന്ധായാഹ ‘‘പരിയേസനാദിനാനത്തതായ രൂപപടിലാഭാദിനാനത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

(ജ) മരണാനുപസ്സനാഞാണേതി മരണസ്സ അനുപസ്സനാവസേന പവത്തഞാണേ, മരണാനുസ്സതിസഹഗതപഞ്ഞായാതി അത്ഥോ. ആഹാരം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ഗമനാദിവസേന ആഹാരം പടിക്കൂലതോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ. ഉക്കണ്ഠന്തസ്സാതി നിബ്ബിന്ദന്തസ്സ കത്ഥചിപി അസജ്ജന്തസ്സ.

ദസധമ്മവണ്ണനാ

൩൬൦. (ഝ) നിജ്ജരകാരണാനീതി പജഹനകാരണാനി. ഇമസ്മിം അഭിഞ്ഞാപദേ മഗ്ഗോ കഥീയതീതി കത്വാ ‘‘അയം ഹേട്ഠാ..പേ… പുന ഗഹിതാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഇധ അഭിഞ്ഞാപദേ മഗ്ഗോ കഥിതോ’’ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൬൦) കിഞ്ചാപി നിജ്ജിണ്ണാ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യഥാ മിച്ഛാദിട്ഠി വിപസ്സനായ നിജ്ജിണ്ണാപി ന സമുച്ഛിന്നാതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം പുന ഗഹിതാ, ഏവം മിച്ഛാസങ്കപ്പാദയോപി വിപസ്സനായ പഹീനാപി അസമുച്ഛിന്നതായ ഇധ പുന ഗഹിതാതി അയമത്ഥോ ‘‘മിച്ഛാസങ്കപ്പോ’’തിആദീസു സബ്ബപദേസു വത്തബ്ബോതി ദസ്സേതി ‘‘ഏവം സബ്ബപദേസു നയോ നേതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ.

ഏത്ഥ ചാതി ‘‘സമ്മാവിമുത്തിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഏതസ്മിം പാളിപദേ. ഏത്ഥ ച സമുച്ഛേദവസേന, പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന ച പടിപക്ഖധമ്മാ സമ്മദേവ വിമുച്ചനം സമ്മാവിമുത്തി, തപ്പച്ചയാ ച മഗ്ഗഫലേസു അട്ഠ ഇന്ദ്രിയാനി ഭാവനാപാരിപൂരിം ഉപഗച്ഛന്തീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താനിപി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഉദ്ധടാനി. മഗ്ഗവസേന ഹി ഫലേസു ഭാവനാ പാരിപൂരീ നാമാതി. അഭിനന്ദനട്ഠേനാതി അതിവിയ സിനേഹനട്ഠേനിദഞ്ഹി. സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉക്കംസഗതസാതസഭാവം സമ്പയുത്തധമ്മേ സിനേഹന്തം തേമേന്തം വിയ പവത്തതി. പവത്തസന്തതിആധിപതേയ്യട്ഠേനാതി വിപാകസന്താനസ്സ ജീവനേ അധിപതിഭാവേന. ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ നിഗമനം.

അദ്ധേന സഹ ഛട്ഠാനി പഞ്ഹസതാനി, പഞ്ഞാസാധികാനി സഹ പഞ്ഹസതാനീതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി ‘‘ദസസു നാഥകരണധമ്മേസു പതിട്ഠായ ദസകസിണായതനാനി ഭാവേന്തോ ദസആയതനമുഖേന പരിഞ്ഞം പട്ഠപേത്വാ പരിഞ്ഞേയ്യധമ്മേ പരിജാനന്തോ ദസമിച്ഛത്തേ, ദസഅകുസലകമ്മപഥേ ച പഹായ ദസകുസലകമ്മപഥേസു ച അവട്ഠിതോ ദസസു അരിയാവാസേസു ആവസിതുകാമോ ദസസഞ്ഞാ ഉപ്പാദേന്തോ ദസനിജ്ജരവത്ഥൂനി അഭിഞ്ഞായ ദസഅസേക്ഖധമ്മേ അധിഗച്ഛതീ’’തി തേസം ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം മത്ഥകം പാപേന്തോ ദേസനം നിട്ഠപേസി. പമോദവസേന പടിഗ്ഗണ്ഹനം അഭിനന്ദനന്തി ആഹ ‘‘സാധു സാധൂതി അഭിനന്ദന്താ സിരസാ സമ്പടിച്ഛിംസൂ’’തി. തായ അത്തമനതായാതി തായ യഥാദേസിതദേസനാഗതായ പഹട്ഠചിത്തതായ, തത്ഥ യഥാലദ്ധഅത്ഥവേദധമ്മവേദേഹീതി അത്ഥോ. ഇമമേവ സുത്തം ആവജ്ജമാനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തത്ഥ തത്ഥ ആഗതേ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദേ ധമ്മേ അഭിജാനനാദിവസേന സമന്നാഹരന്താ. സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി…പേ… പതിട്ഠഹിംസൂതി അത്തനോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ, ഥേരസ്സ ച ദേസനാനുഭാവേന യഥാരദ്ധം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കേത്വാ പടിസമ്ഭിദാപരിവാരായ അഭിഞ്ഞായ സണ്ഠഹിംസൂതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

ദസുത്തരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.