൮. സിങ്ഗാലസുത്തവണ്ണനാ

നിദാനവണ്ണനാ

൨൪൨. പാകാരേന പരിക്ഖിത്തന്തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഗോപുരട്ടാലകയുത്തന്തി ദ്വാരപാസാദേന ചേവ തത്ഥ തത്ഥ പാകാരമത്ഥകേ പതിട്ഠാപിതഅട്ടാലകേഹി ച യുത്തം. വേളൂഹി പരിക്ഖിത്തത്താ, അബ്ഭന്തരേ പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖസഞ്ഛന്നത്താ ച നീലോഭാസം. ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ, ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ ച മനോരമം.

കാളകവേസേനാതി കലന്ദകരൂപേന. നിവാപന്തി ഭോജനം. തന്തി ഉയ്യാനം.

‘‘ഖോ പനാ’’തി വചനാലങ്കാരമത്തമേതന്തി തേന സമയേനാതി അത്ഥവചനം യുത്തം. ഗഹപതി മഹാസാലോതി ഗഹപതിഭൂതോ മഹാസാരോ, ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ അയം നിദ്ദേസോ. വിഭവസമ്പത്തിയാ മഹാസാരപ്പത്തോ കുടുമ്ബികോ. ‘‘പുത്തോ പനസ്സ അസ്സദ്ധോ’’തിആദി അട്ഠുപ്പത്തികോ യം സുത്തനിക്ഖേപോതി തം അട്ഠുപ്പത്തിം ദസ്സേതും ആരദ്ധം. കമ്മഫലസദ്ധായ അഭാവേന അസ്സദ്ധോ. രതനത്തയേ പസാദാഭാവേന അപ്പസന്നോ. ഏവമാഹാതി ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന വദതി.

യാവജീവം അനുസ്സരണീയാ ഹോതി ഹിതേസിതായ വുത്താ പച്ഛിമാ വാചാതി അധിപ്പായേന. പുഥുദിസാതി വിസും വിസും ദിസാ, താ പന അനേകാതി ആഹ ‘‘ബഹുദിസാ’’തി.

൨൪൩. ‘‘ന താവ പവിട്ഠോ’’തിആദീസു വത്തബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ന ഇദാനേവാതി ന ഇമായ ഏവ വേലായ. കിം ചരഹീതി ആഹ ‘‘പച്ചൂസസമയേപീ’’തിആദി. ഗിഹിവിനയന്തി ഗിഹീനം ഗഹട്ഠാനം വിനയതന്തിഭൂതം ‘‘ഗിഹിനാ ഏവം വത്തിതബ്ബ’’ന്തി ഗഹട്ഠാചാരസ്സ ഗഹട്ഠവത്തസ്സ അനവസേസതോ ഇമസ്മിം സുത്തേ സവിസേസം കത്വാ വുത്തത്താ. തഥേവാതി യഥാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ദിട്ഠം, തഥേവ പസ്സി. നമസ്സതി വത്തവസേന കത്തബ്ബന്തി ഗഹേത്വാ ഠിതത്താ.

ഛദിസാദിവണ്ണനാ

൨൪൪. വചനം സുത്വാവ ചിന്തേസി ബുദ്ധാനുഭാവേന അത്തസമ്മാപണിധാനനിമിത്തേന പുഞ്ഞബലേന ച ചോദിയമാനോ. ന കിര താ ഏതാതി താ ഛ ദിസാ ഏതാ ഇദാനി മയാ നമസ്സിയമാനാ പുരത്ഥിമാദികാ ന ഹോന്തി കിരാതി. നിപാതമത്തന്തി അനത്ഥകഭാവം തസ്സ വദതി. പുച്ഛാപദന്തി പുച്ഛാവചനം.

ഭഗവാ ഗഹപതിപുത്തേന നമസ്സിതബ്ബാ ഛ ദിസാ പുച്ഛിതോ ദേസനാകുസലതായ ആദിതോ ഏവ താ അകഥേത്വാ തസ്സ താവ പടിപത്തിയാ നം ഭാജനഭൂതം കാതും വജ്ജനീയവജ്ജനത്ഥഞ്ചേവ സേവിതബ്ബസേവനത്ഥഞ്ച ഓവാദം ദേന്തോ ‘‘യതോ ഖോ ഗഹപതിപുത്താ’’തിആദിനാ ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ കമ്മകിലേസാതി കമ്മഭൂതാ സംകിലേസാ. കിലിസ്സന്തീതി കിലിട്ഠാ മലീനാ വിയ ഠിതാ, ഉപതാപിതാ ച ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തസ്മാതി കിലിസ്സനനിമിത്തത്താ. യദിപി സുരാപാനം പഞ്ചവേരഭാവേന ഉപാസകേഹി പരിവജ്ജനീയം, തസ്സ പന അപായമുഖഭാവേന പരതോ വത്തുകാമതായ പാണാതിപാതാദികേ ഏവ സന്ധായ ‘‘ചത്താരോ’’തി വുത്തം, ന ‘‘പഞ്ചാ’’തി. ‘‘വിസും അകമ്മപഥഭാവതോ ചാ’’തി അപരേ. ‘‘സുരാപാനമ്പി ‘സുരാമേരയപാനം, ഭിക്ഖവേ, ആസേവിതം ഭാവിതം ബഹുലീകതം നിരയസംവത്തനിക’ന്തിആദി (അ. നി. ൮.൪൦) വചനതോ വിസും കമ്മപഥഭാവേന ആഗതം. തഥാ ഹി തം ദുച്ചരിതകമ്മം ഹുത്വാ ദുഗ്ഗതിഗാമിപിട്ഠിവത്തകഭാവേന നിയത’’ന്തി കേചി, തേസം മതേന ഏകാദസ കമ്മപഥാ സിയും. തസ്മാ യഥാവുത്തേസ്വേവ കമ്മപഥേസു ഉപകാരകത്തസഭാഗത്തവസേന അനുപ്പവേസോ ദട്ഠബ്ബോതി ‘‘വിസും അകമ്മപഥഭാവതോ ചാ’’തി സുവുത്തമേതം. സുരാപാനസ്സ ഭോഗാപായമുഖഭാവേന വത്തുകാമതായ ‘‘ചത്താരോ’’ ത്വേവ അവോച. തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, ഹേതൂതി ആഹ ‘‘ഠാനേഹീതി കാരണേഹീ’’തി. അപേന്തി അപഗച്ഛന്തി, അപേതി വാ ഏതേഹീതി അപായാ, അപായാനം, അപായാ ഏവ വാ മുഖാനി ദ്വാരാനീതി അപായമുഖാനി. വിനാസമുഖാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

കിഞ്ചാപി ‘‘അരിയസാവകസ്സാ’’തി പുബ്ബേ സാധാരണതോ വുത്തം, വിസേസതോ പന പഠമായ ഭൂമിയം ഠിതസ്സേവ വക്ഖമാനനയോ യുജ്ജതീതി ‘‘സോതി സോ സോതാപന്നോ’’തി വുത്തം. പാപക-സദ്ദോ നിഹീനപരിയായോതി ‘‘ലാമകേഹീ’’തി വുത്തം. അപായദുക്ഖം, വട്ടദുക്ഖഞ്ച പാപേന്തീതി വാ പാപകാ, തേഹി പാപകേഹി. ഛ ദിസാ പടിച്ഛാദേന്തോതി തേന തേന ഭാഗേന ദിസ്സന്തീതി ‘‘ദിസാ’’തി സഞ്ഞിതേ ഛ ഭാഗേ സത്തേ യഥാ തേഹി സദ്ധിം അത്തനോ ഛിദ്ദം ന ഹോതി, ഏവം പടിച്ഛാദേന്തോ പടിസന്ധാരേന്തോ. വിജിനനത്ഥായാതി അഭിഭവനത്ഥായ. യോ ഹി ദിട്ഠധമ്മികം, സമ്പരായികഞ്ച അനത്ഥം പരിവജ്ജനവസേന അഭിഭവതി, തതോ ഏവ തദുഭയത്ഥം സമ്പാദേതി, സോ ഉഭയലോകവിജയായ പടിപന്നോ നാമ ഹോതി പച്ചത്ഥികനിഗ്ഗണ്ഹനതോ, സകത്ഥസമ്പാദനതോ ച. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ചേവ ലോകോ’’തിആദി. പാണാതിപാതാദീനി പഞ്ച വേരാനി വേരപ്പസവനതോ. ആരദ്ധോ ഹോതീതി സംസാധിതോ ഹോതി, തയിദം സംസാധനം കിത്തിസദ്ദേന ഇധ സത്താനം ചിത്തതോസനേന, വേരാഭാവാപാദനേന ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരിതോസിതോ ചേവ നിപ്ഫാദിതോ ചാ’’തി. പുന പഞ്ച വേരാനീതി പഞ്ച വേരഫലാനി ഉത്തരപദലോപേന.

കതമസ്സാതി കതമേ അസ്സ. കിലേസസമ്പയുത്തത്താ കിലേസോതി തംയോഗതോ തംസദിസം വദതി യഥാ ‘‘പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം, (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൨൭൧, ൨൮൭, ൨൯൭; സം. നി. ൨.൧൫൨; അ. നി. ൪.൧൨൩; ൫.൨൮; പാരാ. ൧൧; ധ. സ. ൪൯൯; വിഭ. ൫൦൮) നീലം വത്ഥ’’ന്തി ച. സമ്പയുത്തതാ ചേത്ഥ തദേകട്ഠതായ വേദിതബ്ബാ, ന ഏകുപ്പാദാദിതായ. ഏവഞ്ച കത്വാ പാണാതിപാതകമ്മസ്സ ദിട്ഠിമാനലോഭാദീഹിപി കിലിട്ഠതാ സിദ്ധാ ഹോതി, മിച്ഛാചാരസ്സ ദോസാദീഹി കിലിട്ഠതാ. തേനാഹ ‘‘സംകിലേസോയേവാ’’തിആദി. പുബ്ബേ വുത്തഅത്ഥവസേന പന സമ്മുഖേനപി നേസം കിലേസപരിയായോ ലബ്ഭതേവ. ഏതദത്ഥപരിദീപകമേവാതി യോ ‘‘പാണാതിപാതോ ഖോ’’തിആദിനാ വുത്തോ, ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ പരിദീപകമേവ. യദി ഏവം കസ്മാ പുന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗാഥാബന്ധ’’ന്തി, തസ്സ അത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഭഗവാ ഗാഥാബന്ധം അവോചാതി അധിപ്പായോ.

ചതുഠാനാദിവണ്ണനാ

൨൪൬. ‘‘പാപകമ്മം കരോതീ’’തി കസ്മാ അയം ഉദ്ദേസനിദ്ദേസോ പവത്തോതി അന്തോലീനചോദനം സന്ധായ ‘‘ഇദം ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. സുക്കപക്ഖവസേന ഹി ഉദ്ദേസോ കതോ, കണ്ഹപക്ഖവസേന ച നിദ്ദേസോ ആരദ്ധോ. കാരകേതി പാപകമ്മസ്സ കാരകേ. അകാരകോ പാകടോ ഹോതി യഥാ പടിപജ്ജന്തോ പാപം കരോതി നാമ, തഥാ അപ്പടിപജ്ജനതോ. സംകിലേസധമ്മവിവജ്ജനപുബ്ബകം വോദാനധമ്മപടിപത്തിആചിക്ഖനം ഇധ ദേസനാകോസല്ലം. പഠമതരം കാരകം ദസ്സേന്തോ ആഹ യഥാ ‘‘വാമം മുഞ്ച ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮) തഥാ ഹി ഭഗവാ അട്ഠതിംസ മങ്ഗലാനി ദസ്സേന്തോ ‘‘അസേവനാ ച ബാലാന’’ന്തി (ഖു. പാ. ൫.൩; സു. നി. ൨൬൨) വത്വാ ‘‘പണ്ഡിതാനഞ്ച സേവനാ’’തി (ഖു. പാ. ൫.൩; സു. നി. ൨൬൨) അവോച. ഛന്ദാഗതിന്തി ഏത്ഥ സന്ധിവസേന സരലോപോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഛന്ദേന പേമേന അഗതി’’ന്തി. ഛന്ദാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ഛന്ദേനാ’’തി. ഛന്ദ-സദ്ദോ ചേത്ഥ തണ്ഹാപരിയായോ, ന കുസലച്ഛന്ദാദിപരിയായോതി ആഹ ‘‘പേമേനാ’’തി. പരപദേസൂതി ‘‘ദോസാഗതിം ഗച്ഛന്തോ’’തിആദീസു വാക്യേസു. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ദോസേന കോപേനാ’’തി ഏവമാദി അത്ഥവചനം അതിദിസതി. മിത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ, സമ്ഭത്തോതി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമത്തസഹായോ. പകതിവേരവസേനാതി പകതിയാ ഉപ്പന്നവേരവസേന, ചിരകാലാനുബന്ധവിരോധവസേനാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘തങ്ഖണുപ്പന്നകോധവസേന വാ’’തി. യം വാ തം വാ അയുത്തം അകാരണം വത്വാ. വിസമേ ചോരാദികേ, വിസമാനി വാ കായദുച്ചരിതാദീനി സമാദായ വത്തനേന നിസ്സിതോ വിസമനിസ്സിതോ.

ഛന്ദാഗതിആദീനി ന ഗച്ഛതി മഗ്ഗേനേവ ചതുന്നമ്പി അഗതിഗമനാനം പഹീനത്താ, അഗതിഗമനാനീതി ച തഥാപവത്താ അപായഗമനീയാ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ വേദിതബ്ബാ അഗതി ഗച്ഛതി ഏതേഹീതി.

യസ്സതി തേന കിത്തീയതീതി യസോ, ഥുതിഘോസോ. യസ്സതി തേന പുരേചരാനുചരഭാവേന പരിവാരീയതീതി യസോ, പരിവാരോതി ആഹ ‘‘കിത്തിയസോപി പരിവാരയസോപീ’’തി. പരിഹായതീതി പുബ്ബേ യോ ച യാവതകേ ലബ്ഭതി, തതോ പരിതോ ഹായതി പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി.

ഛഅപായമുഖാദിവണ്ണനാ

൨൪൭. പൂവേ ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ തജ്ജം ഉദകം ദത്വാ മദ്ദിത്വാ കതാ പൂവസുരാ. ഏവം സേസസുരാപി. കിണ്ണാതി പന തസ്സാ സുരായ ബീജം വുച്ചതി, യേ ‘‘സുരാമോദകാ’’ തിപി വുച്ചന്തി, തേ പക്ഖിപിത്വാ കതാ കിണ്ണപക്ഖിത്താ. ഹരീതകീസാസപാദിനാനാസമ്ഭാരേഹി സംയോജിതാ സമ്ഭാരസംയുത്താ. മധുകതാലനാളികേരാദിപുപ്ഫരസോ ചിരപാരിവാസികോ പുപ്ഫാസവോ. പനസാദിഫലരസോ ഫലാസവോ. മുദ്ദികാരസോ മധ്വാസവോ. ഉച്ഛുരസോ ഗുളാസവോ. ഹരീതകാമലകകടുകഭണ്ഡാദിനാനാസമ്ഭാരാനം രസോ ചിരപാരിവാസികോ സമ്ഭാരസംയുത്തോ. തം സബ്ബമ്പീതി തം സബ്ബം ദസവിധമ്പി. മദകരണവസേന മജ്ജം പിവന്തം മദയതീതി കത്വാ. സുരാമേരയമജ്ജേ പമാദട്ഠാനം സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം. അനു അനു യോഗോതി പുനപ്പുനം തംസമങ്ഗിതാ. തേനാഹ ‘‘പുനപ്പുനം കരണ’’ന്തി, അപരാപരം പവത്തനന്തി അത്ഥോ. ഉപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ പരിഹായന്തി പാനബ്യസനേന ബ്യസനകരണതോ. അനുപ്പന്നാ ച നുപ്പജ്ജന്തി പമത്തസ്സ കമ്മന്തേസു ഞായകരണാഭാവതോ. ഭോഗാനന്തി ഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഭോഗാ’’തി ലദ്ധനാമാനം കാമഗുണാനം. അപായമുഖ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ. അവേലായാതി അയുത്തവേലായ. യദാ വിചരതോ അത്ഥരക്ഖാദയോ ന ഹോന്തി. വിസിഖാസു ചരിയാതി രച്ഛാസു വിചരണം.

സമജ്ജാ വുച്ചതി മഹോ, യത്ഥ നച്ചാനിപി പയോജീയന്തി, തേസം ദസ്സനാദിഅത്ഥം തത്ഥ അഭിരതിവസേന ചരണം ഉപഗമനം സമജ്ജാഭിചരണം. നച്ചാദിദസ്സനവസേനാതി നച്ചാദീനം ദസ്സനാദിവസേനാതി ആദിസദ്ദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ, ദസ്സനേന വാ സവനമ്പി ഗഹിതം വിരൂപേകസേസനയേന. ആലോചനസഭാവതായ വാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം സവനകിരിയായപി ദസ്സനസങ്ഖേപസമ്ഭവതോ ‘‘ദസ്സനവസേന’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. ഇധ ചിത്താലസിയതാ അകാരണന്തി ‘‘കായാലസിയതാ’’തി വുത്തം. യുത്തപ്പയുത്തതാതി തപ്പസുതതാ അതിരേകതരതായ.

സുരാമേരയസ്സ ഛആദീനവാദിവണ്ണനാ

൨൪൮. സയം ദട്ഠബ്ബന്തി സന്ദിട്ഠം. സന്ദിട്ഠമേവ സന്ദിട്ഠികം, ധനജാനിസദ്ദാപേക്ഖായ പന ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന നിദ്ദേസോ, ദിട്ഠധമ്മികാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഇധലോകഭാവിനീ’’തി. സമം, സമ്മാ പസ്സിതബ്ബാതി വാ സന്ദിട്ഠികാ, പാനസമകാലഭാവിനീതി അത്ഥോ. കലഹപ്പവഡ്ഢനീ മിത്തസ്സ കലഹേ അനാദീനവദസ്സിഭാവതോ. ഖേത്തം ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവതോ. ആയതനന്തി വാ കാരണം, ആകരോ വാതി അത്ഥോ. പരലോകേ അകിത്തിം പാപുണന്തി അകിത്തിസംവത്തനിയസ്സ കമ്മസ്സ പസവനതോ. കോപീനം വാ പാകടഭാവേന അകത്തബ്ബരഹസ്സകമ്മം. സുരാമദമത്താ ച പുബ്ബേ അത്തനാ കതം താദിസം കമ്മം അമത്തകാലേ ഛാദേന്താ വിചരിത്വാ മത്തകാലേ പച്ചത്ഥികാനമ്പി വിവരന്തി പാകടം കരോന്തി, തേന തേസം സാ സുരാ തസ്സ കോപീനസ്സ നിദംസനതോ ‘‘കോപീനനിദംസനീ’’തി വുച്ചതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞന്തി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യം കിഞ്ചി ലോകിയം പഞ്ഞം ദുബ്ബലം കരോതിയേവാ’’തി ഹി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തഥാ ഹി ബ്യതിരേകമുഖേന തമത്ഥം പതിട്ഠപേതും ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അന്തോമുഖമേവ ന പവിസതീ’’തി ഇമിനാ സുരായ മഗ്ഗപഞ്ഞാദുബ്ബലകരണസ്സ ദുരസമുസ്സാരിതഭാവമാഹ. നനു ചേവം സുരായ തസ്സാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ സാമത്ഥിയവിഘാതോ അചോദിതോ ഹോതി അരിയാനം അനുപ്പയോഗസ്സേവ ചോദിതത്താതി? നയിദം ഏവം ഉപയോഗോപി നാമ സദാ തേസം നത്ഥി, കുതോ കിച്ചകരണന്തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ. അഥ പന അട്ഠാനപരികപ്പവസേനസ്സാ കദാചി സിയാ ഉപയോഗോ, തഥാപി സോ തസ്സാ ദുബ്ബലിയം ഈസകമ്പി കാതും നാലമേവ സമ്മദേവ പടിപക്ഖദൂരീഭാവേന സുപ്പതിട്ഠിതഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞം പന ദുബ്ബലം കാതും ന സക്കോതീ’’തി. മഗ്ഗസീസേന ചേത്ഥ അരിയാനം സബ്ബസ്സാപി ലോകിയലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലഭാവാപാദാനേ അസമത്ഥതാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. പജ്ജതി ഏതേന ഫലന്തി പദം, കാരണം.

൨൪൯. അത്താപിസ്സ അകാലചാരിസ്സ അഗുത്തോ സരസതോ അരക്ഖിതോ ഉപക്കമതോപി പരിവജ്ജനീയാനം അപരിവജ്ജനതോ. തേനാഹ ‘‘അവേലായ ചരന്തോ ഹീ’’തിആദി. കണ്ടകാദീനിപീതി പി-സദ്ദേന സോബ്ഭാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. വേരിനോപീതി പി-സദ്ദേന ചോരാദികാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. പുത്തദാരാതി ഏത്ഥ പുത്തഗ്ഗഹണേന പുത്തീപി ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘പുത്തധീതരോ’’തി. ബഹി പത്ഥനന്തി കാമപത്ഥനാവസേന അന്തോഗേഹസ്സിതതോ നിബദ്ധവത്ഥുതോ ബഹിദ്ധാ പത്ഥനം കത്വാ. അഞ്ഞേഹി കതപാപകമ്മേസൂതി പരേഹി കതാസു പാപകിരിയാസു. സങ്കിതബ്ബോ ഹോതി അകാലേ തത്ഥ തത്ഥ ചരണതോ. രുഹതി യസ്മിം പദേസേ ചോരികാ പവത്താ, തത്ഥ പരേഹി ദിട്ഠത്താ. വത്തും ന സക്കാതി ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദോമനസ്സ’’ന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വത്തും ന സക്കാ. തം സബ്ബമ്പി വികാലചാരിമ്ഹി പുഗ്ഗലേ ആഹരിതബ്ബം തസ്സ ഉപരി പക്ഖിപിതബ്ബം ഹോതി. കഥം? അഞ്ഞസ്മിം പുഗ്ഗലേ തഥാരൂപേ ആസങ്കിതബ്ബേ അസതി. ഇതീതി ഏവം. സോതി വികാലചാരീ. പുരക്ഖതോ പുരതോ അത്തനോ ഉപരി ആസങ്കന്തേ കത്വാ ചരതി.

൨൫൦. നടനാടകാദിനച്ചന്തി നടേഹി നാടകേഹി നച്ചിതബ്ബനാടകാദിനച്ചവിധി. ആദി-സദ്ദേന അവസിട്ഠം സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘തത്ഥ ഗന്തബ്ബം ഹോതീ’’തി വത്വാ തത്ഥസ്സ ഗമനേന യഥാ അനുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം അനുപ്പാദോ, ഉപ്പന്നാനഞ്ച വിനാസോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ഗീതന്തി സരഗതം, പകരണഗതം, താളഗതം, അപധാനഗതന്തി ഗന്ധബ്ബസത്ഥവിഹിതം അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം ഗീതം വേദിതബ്ബം. വാദിതന്തി വീണാവേണുമുദിങ്ഗാദിവാദനം. അക്ഖാനന്തി ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിഅക്ഖാനം. പാണിസ്സരന്തി കംസതാളം, ‘‘പാണിതാള’’ന്തിപി വദന്തി. കുമ്ഭഥൂനന്തി ചതുരസ്സഅമ്ബണകതാളം. ‘‘കുടഭേരിസദ്ദോ’’തി കേചി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ‘‘കസ്മിം ഠാനേ’’തിആദിനാ നച്ചേ വുത്തമത്ഥം ഗീതാദീസു അതിദിസതി.

൨൫൧. ജയന്തി ജൂതം ജിനന്തോ. വേരന്തി ജിതേന കീളകപുരിസേന ജയനിമിത്തം അത്തനോ ഉപരി വേരം വിരോധം പസവതി ഉപ്പാദേതി. തഞ്ഹിസ്സ വേരപസവനം ദസ്സേതും ‘‘ജിതം മയാ’’തിആദി വുത്തം. ജിനോതി ജൂതപരാജയാപന്നായ ധനജാനിയാ ജിനോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേന ജിതോ സമാനോ’’തിആദി. വിത്തം അനുസോചതീതി തം ജിനം വിത്തം ഉദ്ദിസ്സ അനുത്ഥുനതി. വിനിച്ഛയട്ഠാനേതി യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി അട്ടവിനിച്ഛയട്ഠാനേ. സക്ഖിപുട്ഠസ്സാതി സക്ഖിഭാവേന പുട്ഠസ്സ. അക്ഖസോണ്ഡോതി അക്ഖധുത്തോ. ജൂതകരോതി ജൂതപമാദട്ഠാനാനുയുത്തോ. ത്വമ്പി നാമ കുലപുത്തോതി കുലപുത്തോ നാമ ത്വം, ന മയം തയി കോലപുത്തിയം ഇദാനി പസ്സാമാതി അധിപ്പായോ. ഛിന്നഭിന്നകോതി ഛിന്നഭിന്നഹിരോത്തപ്പോ, അഹിരികോ അനോത്തപ്പീതി അത്ഥോ. തസ്സ കാരണാതി തസ്സ അത്ഥായ.

അനിച്ഛിതോതി ന ഇച്ഛിതോ. പോസിതബ്ബാ ഭവിസ്സതി ജൂതപരാജയേന സബ്ബകാലം രിത്തതുച്ഛഭാവതോ.

പാപമിത്തതായ ഛആദീനവാദിവണ്ണനാ

൨൫൨. അക്ഖധുത്താതി അക്ഖേസു ധുത്താ, അക്ഖനിമിത്തം അത്ഥവിനാസകാ. ഇത്ഥിസോണ്ഡാതി ഇത്ഥീസു സോണ്ഡാ, ഇത്ഥിസമ്ഭോഗനിമിത്തം ആതപ്പനകാ. തഥാ ഭത്തസോണ്ഡാദയോ വേദിതബ്ബാ. പിപാസാതി ഉപരൂപരി സുരാപിപാസാ. തേനാഹ ‘‘പാനസോണ്ഡാ’’തി. നേകതികാദയോ ഹേട്ഠാ വുത്താ ഏവ. മേത്തിഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ മിത്താ ഹോന്തി. തസ്മാതി പാപമിത്തതായ.

൨൫൩. കമ്മന്തന്തി കമ്മം, യഥാ സുത്തംയേവ സുത്തന്തോ, ഏവം കമ്മംയേവ കമ്മന്തോ, തം കാതും ഗച്ഛാമാതി വുത്തോ. കമ്മം വാ അന്തോ നിട്ഠാനം ഗച്ഛതി ഏത്ഥാതി കമ്മന്തോ, കമ്മകരണട്ഠാനം, തം ഗച്ഛാമാതി വുത്തോ.

പന്നസഖാതി സുരം പാതും പന്നേ പടിപജ്ജന്തേ ഏവ സഖാതി പന്നസഖാ. തേനാഹ ‘‘അയമേവത്ഥോ’’തി. ‘‘സമ്മിയസമ്മിയോ’’തി വചനമേത്ഥ അത്ഥീതി സമ്മിയസമ്മിയോ. തേനാഹ ‘‘സമ്മസമ്മാതി വദന്തോ’’തി. സഹായോ ഹോതീതി സഹായോ വിയ ഹോതി. ഓതാരമേവ ഗവേസതീതി രന്ധമേവ പരിയേസതി അനത്ഥമസ്സ കാതുകാമോ. വേരപ്പസവോതി പരേഹി അത്തനി വേരസ്സ പസവനം അനുപവത്തനം. തേനാഹ ‘‘വേരബഹുലതാ’’തി. പരേസം കരിയമാനോ അനത്ഥോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി അനത്ഥോ, തബ്ഭാവോ അനത്ഥതാതി ആഹ ‘‘അനത്ഥകാരിതാ’’തി. യോ ഹി പരേസം അനത്ഥം കരോതി, സോ അത്ഥതോ അത്തനോ അനത്ഥകാരോ നാമ, തസ്മാ അനത്ഥതാതി ഉഭയാനത്ഥകാരിതാ. അരിയോ വുച്ചതി സത്തോ, കുച്ഛിതോ അരിയോ കദരിയോ. യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന സോ ‘‘കദരിയോ’’തി വുച്ചതി, സോ ധമ്മോ കദരിയതാ, മച്ഛരിയം. തം പന ദുബ്ബിസജ്ജനീയഭാവേ ഠിതം സന്ധായാഹ ‘‘സുട്ഠു കദരിയതാ ഥദ്ധമച്ഛരിയഭാ’’വോതി. അവിപണ്ണസഭാവതോ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തോ ച ഇണം ഗണ്ഹന്തോ സംസീദന്തോവ ഇണം വിഗാഹതി നാമ. സൂരിയേ അനുഗ്ഗതേ ഏവ കമ്മന്തേ അനാരഭന്തോ രത്തിം അനുട്ഠാനസീലോ.

അത്ഥാതി ധനാനി. അതിക്കമന്തീതി അപഗച്ഛന്തി. അഥ വാ അത്ഥാതി കിച്ചാനി. അതിക്കമന്തീതി അതിക്കന്തകാലാനി ഹോന്തി, തേസം അതിക്കമോപി അത്ഥതോ ധനാനമേവ അതിക്കമോ. ഇമിനാ കഥാമഗ്ഗേനാതി ഇമിനാ ‘‘യതോ ഖോ ഗഹപതിപുത്താ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൨൪൪) നയപ്പവത്തേന കഥാസങ്ഖാതേന ഹിതാധിഗമൂപായേന. ഏത്തകം കമ്മന്തി ചത്താരോ കമ്മകിലേസാ, ചത്താരി അഗതിഗമനാനി, ഛ ഭോഗാനം അപായമുഖാനീതി ഏവം വുത്തം ചുദ്ദസവിധം പാപകമ്മം.

മിത്തപതിരൂപകവണ്ണനാ

൨൫൪. അനത്ഥോതി ‘‘ഭോഗജാനി, ആയസക്യം, പരിസമജ്ഝേ മങ്കുഭാവോ, സമ്മൂള്ഹമരണ’’ന്തി ഏവം ആദികോ ദിട്ഠധമ്മികോ ‘‘ദുഗ്ഗതിപരികിലേസോ, സുഗതിയഞ്ച അപ്പായുകതാ, ബഹ്വാബാധതാ, അതിദലിദ്ദതാ, അപ്പന്നപാനതാ’’തി ഏവം ആദികോ ച അനത്ഥോ ഉപ്പജ്ജതി. യാനി കാനിചി ഭയാനീതി അത്താനുവാദഭയപരാനുവാദഭയദണ്ഡഭയാദീനി ലോകേ ലബ്ഭമാനാനി യാനി കാനിചി ഭയാനി. ഉപദ്ദവാതി അന്തരായാ. ഉപസഗ്ഗാതി സരീരേന സംസട്ഠാനി വിയ ഉപരൂപരി ഉപ്പജ്ജനകാനി ബ്യസനാനി. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകന്തേനാതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ ‘‘അഞ്ഞദത്ഥുദസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൨) വിയാതി വുത്തം ‘‘ഏകംസേനാ’’തി. യം കിഞ്ചി ഗഹണയോഗ്യം ഹരതിയേവ ഗണ്ഹാതിയേവ. വാചാ ഏവ പരമാ ഏതസ്സ കമ്മന്തി വചീപരമോ. തേനാഹ ‘‘വചനമത്തേനേവാ’’തിആദി. അനുപ്പിയന്തി തക്കനം, യം വാ ‘‘രുചീ’’തി വുച്ചതി യേഹി സുരാപാനാദീഹി ഭോഗാ അപേന്തി വിഗച്ഛന്തി, തേസു തേസം അപായേസു ബ്യസനഹേതൂസു സഹായോ ഹോതി.

൨൫൫. ഹാരകോയേവ ഹോതി, ന ദായകോ, തമസ്സ ഏകംസതോ ഹാരകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സഹായസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. യം കിഞ്ചി അപ്പകന്തി പുപ്ഫഫലാദി യം കിഞ്ചി പരിത്തം വത്ഥും ദത്വാ, ബഹും പത്ഥേതി ബഹും മഹഗ്ഘം വത്ഥയുഗാദിം പച്ചാസീസതി. ദാസോ വിയ ഹുത്വാ മിത്തസ്സ തം തം കിച്ചം കരോന്തോ കഥം അമിത്തോ നാമ ജാതോതി ആഹ ‘‘അയ’’ന്തിആദി. യസ്സ കിച്ചം കരോതി അനത്ഥപരിഹാരത്ഥം, അത്തനോ മിത്തഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച, തം സേവതി. അത്ഥകാരണാതി വഡ്ഢിനിമിത്തം, അയമേതേസം ഭേദോ.

൨൫൬. പരേതി പരദിവസേ. ന ആഗതോ സീതി ആഗതോ നാഹോസി. ഖീണന്തി താദിസസ്സ, അസുകസ്സ ച ദിന്നത്താ. സസ്സസങ്ഗഹേതി സസ്സതോ കാതബ്ബധഞ്ഞസങ്ഗഹേ കതേ.

൨൫൭. ‘‘ദാനാദീസു യം കിഞ്ചി കരോമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു സമ്മ കരോമാ’’തി അനുജാനാതീതി ഇമമത്ഥം ‘‘കല്യാണേപി ഏസേവ നയോ’’തി അതിദിസതി. നനു ഏവം അനുജാനന്തോ അയം മിത്തോ ഏവ, ന അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോതി? അനുപ്പിയഭാണീദസ്സനമത്തമേതം. സഹായേന വാ ദേസകാലം, തസ്മിം വാ കതേ ഉപ്പജ്ജനകവിരോധാദിം അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘കരോമാ’’തി വുത്തേ യോ തം ജാനന്തോ ഏവ ‘‘സാധു സമ്മ കരോമാ’’തി അനുപ്പിയം ഭണതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കല്യാണം പിസ്സ അനുജാനാതീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘കല്യാണേപി ഏസേവ നയോ’’തി.

൨൫൯. മിത്തപതിരൂപകാ ഏതേ മിത്താതി ഏവം ജാനിത്വാ.

സുഹദമിത്തവണ്ണനാ

൨൬൦. സുന്ദരഹദയാതി പേമസ്സ അത്ഥിവസേന ഭദ്ദചിത്താ.

൨൬൧. പമത്തം രക്ഖതീതി ഏത്ഥ പമാദവസേന കിഞ്ചി അയുത്തേ കതേ താദിസേ കാലേ രക്ഖണം ‘‘ഭീതസ്സ സരണം ഹോതീ’’തി ഇമിനാവ തം ഗഹിതന്തി തതോ അഞ്ഞമേവ പമത്തസ്സ രക്ഖണവിധിം ദസ്സേതും ‘‘മജ്ജം പിവിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ഗേഹേ ആരക്ഖം അസംവിഹിതസ്സ ബഹിഗമനമ്പി പമാദപക്ഖികമേവാതി ‘‘സഹായോ ബഹിഗതോ വാ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഭയം ഹരന്തോതി ഭയം പടിബാഹന്തോ. ഭോഗഹേതുതായ ഫലൂപചാരേന ധനം ‘‘ഭോഗ’’ന്തി വദതി. കിച്ചകരണീയേതി ഖുദ്ദകേ, മഹന്തേ ച കാതബ്ബേ ഉപ്പന്നേ.

൨൬൨. നിഗൂഹിതും യുത്തകഥന്തി നിഗൂഹിതും ഛാദേതും യുത്തകഥം, നിഗൂഹിതും വാ യുത്താ കഥാ ഏതസ്സാതി നിഗൂഹിതും യുത്തകഥം, അത്തനോ കമ്മം. രക്ഖതീതി അനാവികരോന്തോ ഛാദേതി. ജീവിതമ്പീതി പി-സദ്ദേന കിമങ്ഗം പന അഞ്ഞം പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥുന്തി ദസ്സേതി.

൨൬൩. പസ്സന്തേസു പസ്സന്തേസൂതി ആമേഡിതവചനേന നിവാരിയമാനസ്സ പാപസ്സ പുനപ്പുനം കരണം ദീപേതി. പുനപ്പുനം കരോന്തോ ഹി പാപതോ വിസേസേന നിവാരേതബ്ബോ ഹോതി. സരണേസൂതി സരണേസു വത്തസ്സു അഭിന്നാനി കത്വാ പടിപജ്ജ, സരണേസു വാ ഉപാസകഭാവേന വത്തസ്സു. നിപുണന്തി സണ്ഹം. കാരണന്തി കമ്മസ്സകതാദിഭേദയുത്തം. ഇദം കമ്മന്തി ഇമം ദാനാദിഭേദം കുസലകമ്മം. ‘‘കമ്മ’’ന്തി സാധാരണതോ വുത്തസ്സാപി തസ്സ ‘‘സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി പദന്തരസന്നിധാനേന സദ്ധാഹിരോത്തപ്പാലോഭാദിഗുണധമ്മസമങ്ഗിതാ വിയ കുസലഭാവോ ജോതിതോ ഹോതി. സദ്ധാദയോ ഹി ധമ്മാ സഗ്ഗഗാമിമഗ്ഗോ. യഥാഹ –

‘‘സദ്ധാ ഹിരിയം കുസലഞ്ച ദാനം,

ധമ്മാ ഏതേ സപ്പുരിസാനുയാതാ;

ഏതഞ്ഹി മഗ്ഗം ദിവിയം വദന്തി,

ഏതേന ഹി ഗച്ഛതി ദേവലോക’’ന്തി. (അ. നി. ൮.൩൨);

൨൬൪. ഭവനം സമ്പത്തിവഡ്ഢനം ഭവോതി അത്ഥോ, തപ്പടിക്ഖേപേന അഭവോതി ആഹ ‘‘അഭവേന അവുഡ്ഢിയാ’’തി. പാരിജുഞ്ഞന്തി ജാനി. അനത്തമനോ ഹോതീതി അത്തമനോ ന ഹോതി അനുകമ്പകഭാവതോ. അഞ്ഞദത്ഥു തം അഭവം അത്തനി ആപതിതം വിയ മഞ്ഞതി. ഇദാനി തം ഭവം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തഥാരൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. വിരൂപോതി ബീഭച്ഛോ. ന പാസാദികോതി തസ്സേവ വേവചനം. സുജാതോതി സുന്ദരജാതികോ ജാതിസമ്പന്നോ.

൨൬൫. ജലന്തി ജലന്തോ. അഗ്ഗീവാതി അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ. ഭാസതീതി വിരോചതി. യസ്മാസ്സ ഭഗവതാ സവിസേസം വിരോചനം ലോകേ പാകടഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ജലം അഗ്ഗീവ ഭാസതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ യദാ അഗ്ഗി സവിസേസം വിരോചതി, യത്ഥ ച ഠിതോ ദൂരേ ഠിതാനമ്പി പഞ്ഞായതി, തം ദസ്സനാദിവസേന തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘രത്തി’’ന്തിആദി വുത്തം.

‘‘ഭമരസ്സേവ ഇരീയതോ’’തി ഏതേനേവസ്സ ഭോഗസംഹരണം ധമ്മികം ഞായോപേതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്താനമ്പീ’’തിആദിമാഹ. രാസിം കരോന്തസ്സാതി യഥാസ്സ ധനധഞ്ഞാദിഭോഗജാതം സമ്പിണ്ഡിതം രാസിഭൂതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, ഏവം ഇരീയതോ ആയൂഹന്തസ്സ ച. ചക്കപ്പമാണന്തി രഥചക്കപ്പമാണം. നിചയന്തി വുഡ്ഢിം പരിവുഡ്ഢിം. ‘‘ഭോഗാ സന്നിചയം യന്തീ’’തി കേചി പഠന്തി.

സമാഹത്വാതി സംഹരിത്വാ. അലം-സദ്ദോ ‘‘അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിരജ്ജിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൯, ൧൩൪, ൧൪൩) യുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ജോതേതി, ‘‘അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൨൮) പരിയത്തന്തി. യോ വേഠിതത്തോതിആദീസു (സു. നി. ൨൧൭) വിയ അത്ത-സദ്ദോ സഭാവപരിയായോതി തം സബ്ബം ദസ്സേന്തോ ‘‘യുത്തസഭാവോ’’തിആദിമാഹ. സണ്ഠപേതുന്തി സമ്മാ ഠപേതും, സമ്മദേവ പവത്തേതുന്തി അത്ഥോ.

ഏവം വിഭജന്തോതി ഏവം വുത്തനയേന അത്തനോ ധനം ചതുധാ വിഭജന്തോ വിഭജനഹേതു മിത്താനി ഗന്ഥതി സോളസ കല്യാണമിത്താനി മേത്തായ അജീരാപനേന പബന്ധതി. തേനാഹ ‘‘അഭേജ്ജമാനാനി ഠപേതീ’’തി. കഥം പന വുത്തനയേന ചതുധാ ഭോഗാനം വിഭജനേന മിത്താനി ഗന്ഥതീതി ആഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൪൬). ഭുഞ്ജേയ്യാതി ഉപഭുഞ്ജേയ്യ, ഉപയുഞ്ജേയ്യ ചാതി അത്ഥോ. സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികാദീനം ദാനവസേന ചേവ അധിവത്ഥദേവതാദീനം പേതബലിവസേന, ന്ഹാപിതാദീനം വേതനവസേന ച വിനിയോഗോപി ഉപയോഗോ ഏവ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഇമേസു പനാ’’തിആദി ആയോ നാമ ഹേട്ഠിമന്തേന വയതോ ചതുഗ്ഗുണോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, അഞ്ഞഥാ വയോ അവിച്ഛേദവസേന ന സന്താനേയ്യ, നിധേയ്യ, ഭാജേയ്യ ച അസമ്ഭതേതി വുത്തം ‘‘ദ്വീഹി കമ്മം പയോജയേ’’തി. നിധേത്വാതി നിദഹിത്വാ, ഭൂമിഗതം കത്വാതി അത്ഥോ. രാജാദിവസേനാതി ആദി-സദ്ദേന അഗ്ഗിഉദകചോരദുബ്ഭിക്ഖാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ന്ഹാപിതാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന കുലാലരജകാദീനം സങ്ഗഹോ.

ഛദ്ദിസാപടിച്ഛാദനകണ്ഡവണ്ണനാ

൨൬൬. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ന ഛന്ദഗമനാദീഹി ചതൂഹി കാരണേഹി. അകുസലം പഹായാതി ‘‘ചത്താരോ കമ്മകിലേസാ’’തി വുത്തം അകുസലഞ്ചേവ അഗതിഗമനാകുസലഞ്ച പജഹിത്വാ. ഛഹി കാരണേഹീതി സുരാപാനാദീസു ആദീനവദസ്സനസങ്ഖാതേഹി ഛഹി കാരണേഹി. സുരാപാനാനുയോഗാദിഭേദം ഛബ്ബിധം ഭോഗാനം അപായമുഖം വിനാസമുഖം വജ്ജേത്വാ. സോളസ മിത്താനീതി ഉപകാരാദിവസേന ചത്താരോ, പമത്തരക്ഖണാദികിച്ചവിസേസവസേന പച്ചേകം ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ സോളസവിധേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തോ ഭജന്തോ. സത്ഥവാണിജ്ജാദിമിച്ഛാജീവം പഹായ ഞായേനേവ വത്തനതോ ധമ്മികേന ആജീവേന ജീവതി. നമസ്സിതബ്ബാതി ഉപകാരവസേന, ഗുണവസേന ച നമസ്സിതബ്ബാ സബ്ബദാ നതേന ഹുത്വാ വത്തിതബ്ബാ. ദിസാ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ. ആഗമനഭയന്തി തത്ഥ സമ്മാ അപ്പടിപത്തിയാ, മിച്ഛാപടിപത്തിയാ ച ഉപ്പജ്ജനകഅനത്ഥോ. സോ ഹി ഭായന്തി ഏതസ്മാതി ‘‘ഭയ’’ന്തി വുച്ചതി. യേന കാരണേന മാതാപിതുആദയോ പുരത്ഥിമാദിഭാവേന അപദിട്ഠാ, തം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബുപകാരിതായാ’’തിആദി വുത്തം, തേന അത്ഥസരിക്ഖതായ നേസം പുരത്ഥിമാദിഭാവോതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി മാതാപിതരോ പുത്താനം പുരത്ഥിമഭാവേന താവ ഉപകാരിഭാവേന ദിസ്സനതോ, അപദിസ്സനതോ ച പുരത്ഥിമാ ദിസാ. ആചരിയാ അന്തേവാസികസ്സ ദക്ഖിണഭാവേന, ഹിതാഹിതം പതികുസലഭാവേന ദക്ഖിണാരഹതായ ച വുത്തനയേന ദക്ഖിണാ ദിസാ. ഇമിനാ നയേന ‘‘പച്ഛിമാ ദിസാ’’തിആദീസു യഥാരഹം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഘരാവാസസ്സ ദുക്ഖബഹുലതായ തേ തേ ച കിച്ചവിസേസാ യഥാഉപ്പതിതദുക്ഖനിത്ഥരണത്ഥാതി വുത്തം ‘‘തേ തേ ദുക്ഖവിസേസേ ഉത്തരതീ’’തി. യസ്മാ ദാസകമ്മകരാ സാമികസ്സ പാദാനം പയിരുപാസനവസേന ചേവ തദനുച്ഛവികകിച്ചസാധനവസേന ച യേഭുയ്യേന സന്തികാവചരാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പാദമൂലേ പതിട്ഠാനവസേനാ’’തി. ഗുണേഹീതി ഉപരിഭാവാവഹേഹി ഗുണേഹി. ഉപരി ഠിതഭാവേനാതി സഗ്ഗമഗ്ഗേ മോക്ഖമഗ്ഗേ ച പതിട്ഠിതഭാവേന.

൨൬൭. ഭതോതി പോസിതോ, തം പന ഭരണം ജാതകാലതോ പട്ഠായ സുഖപച്ചയൂപഹരണേന ദുക്ഖപച്ചയാപഹരണേന ച തേഹി പവത്തിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഥഞ്ഞം പായേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ജഗ്ഗിതോതി പടിജഗ്ഗിതോ. തേതി മാതാപിതരോ.

മാതാപിതൂനം സന്തകം ഖേത്താദിം അവിനാസേത്വാ രക്ഖിതം തേസം പരമ്പരായ ഠിതിയാ കാരണം ഹോതീതി ‘‘തം രക്ഖന്തോ കുലവംസം സണ്ഠപേതി നാമാ’’തി വുത്തം. അധമ്മികവംസതോതി ‘‘കുലപ്പദേസാദിനാ അത്തനാ സദിസം ഏകം പുരിസം ഘടേത്വാ വാ ഗീവായം വാ ഹത്ഥേ വാ ബന്ധമണിയം വാ ഹാരേതബ്ബ’’ന്തി ഏവം ആദിനാ പവത്തഅധമ്മികപവേണിതോ. ഹാരേത്വാതി അപനേത്വാ തം ഗാഹം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ. മാതാപിതരോ തതോ ഗാഹതോ വിവേചനേനേവ ഹി ആയതിം തേസം പരമ്പരാഹാരികാ സിയാ. ധമ്മികവംസേതി ഹിംസാദിവിരതിയാ ധമ്മികേ വംസേ ധമ്മികായ പവേണിയം. ഠപേന്തോതി പതിട്ഠപേന്തോ. സലാകഭത്താദീനി അനുപച്ഛിന്ദിത്വാതി സലാകഭത്തദാനാദീനി അവിച്ഛിന്ദിത്വാ.

ദായജ്ജം പടിപജ്ജാമീതി ഏത്ഥ യസ്മാ ദായപടിലാഭസ്സ യോഗ്യഭാവേന വത്തമാനോയേവ ദായജ്ജം പടിപജ്ജതി നാമ, ന ഇതരോ, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘മാതാപിതരോ’’തിആദി വുത്തം. ദാരകേതി പുത്തേ. വിനിച്ഛയം പത്വാതി ‘‘പുത്തസ്സ ചജവിസ്സജ്ജന’’ന്തി ഏവം ആഗതം വിനിച്ഛയം ആഗമ്മ. ദായജ്ജം പടിപജ്ജാമീതി വുത്തന്തി ‘‘ദായജ്ജം പടിപജ്ജാമീ’’ തി ഇദം ചതുത്ഥം വത്തനട്ഠാനം വുത്തം. തേസന്തി മാതാപിതൂനം. തതിയദിവസതോ പട്ഠായാതി മതദിവസതോ തതിയദിവസതോ പട്ഠായ.

പാപതോ നിവാരണം നാമ അനാഗതവിസയം. സമ്പത്തവത്ഥുതോപി ഹി നിവാരണം വീതിക്കമേ അനാഗതേ ഏവ സിയാ, ന വത്തമാനേ. നിബ്ബത്തിതാ പന പാപകിരിയാ ഗരഹണമത്തപടികാരാതി ആഹ ‘‘കതമ്പി ഗരഹന്തീ’’തി. നിവേസേന്തീതി പതിട്ഠപേന്തി. വുത്തപ്പകാരാ മാതാപിതരോ അനവജ്ജമേവ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തീതി വുത്തം ‘‘മുദ്ദാഗണനാദിസിപ്പ’’ന്തി. രൂപാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ഭോഗപരിവാരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനുരൂപേനാതി അനുച്ഛവികേന.

നിച്ചഭൂതോ സമയോ അഭിണ്ഹകരണകാലോ. അഭിണ്ഹത്ഥോ ഹി അയം നിച്ച-സദ്ദോ ‘‘നിച്ചപഹംസിതോ നിച്ചപഹട്ഠോ’’തിആദീസു വിയ. യുത്തപത്തകാലോ ഏവ സമയോ കാലസമയോ. ‘‘ഉട്ഠായ സമുട്ഠായാ’’തി ഇമിനാസ്സ നിച്ചമേവ ദാനേ തേസം യുത്തപയുത്തതം ദസ്സേതി. സിഖാഠപനം ദാരകകാലേ. ആവാഹവിവാഹം പുത്തധീതൂനം യോബ്ബനപ്പത്തകാലേ.

തം ഭയം യഥാ നാഗച്ഛതി, ഏവം പിഹിതാ ഹോതി ‘‘പുരത്ഥിമാ ദിസാ’’തി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജനാ. യഥാ പന തം ഭയം ആഗച്ഛേയ്യ, യഥാ ച നാഗച്ഛേയ്യ, തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിപ്പടിപന്നാതി ‘‘ഭതോ നേ ഭരിസ്സാമീ’’തിആദിനാ ഉത്തസമ്മാപടിപത്തിയാ അകാരണേന ചേവ തപ്പടിപക്ഖമിച്ഛാപടിപത്തിയാ അകരണേന ച വിപ്പടിപന്നാ പുത്താ അസ്സു. ഏതം ഭയന്തി ഏതം ‘‘മാതാപിതൂനം അപ്പതിരൂപാതി വിഞ്ഞൂനം ഗരഹിതബ്ബതാഭയം, പരവാദഭയ’’ന്തി ഏവമാദി ആഗച്ഛേയ്യ പുത്തേസു. പുത്താനം നാനുരൂപാതി ഏത്ഥ ‘‘പുത്താന’’ന്തി പദം ഏതം ഭയം പുത്താനം ആഗച്ഛേയ്യാതി ഏവം ഇധാപി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. താദിസാനഞ്ഹി മാതാപിതൂനം പുത്താനം ഓവാദാനുസാസനിയോ ദാതും സമത്ഥകാലതോ പട്ഠായ താ തേസം ദാതബ്ബാ ഏവാതി കത്വാ തഥാ വുത്തം. പുത്താനഞ്ഹി വസേനായം ദേസനാ അനാഗതാ സമ്മാപടിപന്നേസു ഉഭോസു അത്തനോ, മാതാപിതൂനഞ്ച വസേന ഉപ്പജ്ജനകതായ സബ്ബം ഭയം ന ഹോതി സമ്മാപടിപന്നത്താ. ഏവം പടിപന്നത്താ ഏവ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി തത്ഥ കാതബ്ബപടിസന്ഥാരസ്സ സമ്മദേവ കതത്താ. ഖേമാതി അനുപദ്ദവാ. യഥാവുത്തസമ്മാപടിപത്തിയാ അകരണേന ഹി ഉപ്പജ്ജനകഉപദ്ദവാ കരണേന ന ഹോന്തീതി.

‘‘ന ഖോ തേ’’തിആദിനാ വുത്തോ സങ്ഗീതിഅനാരുള്ഹോ ഭഗവതാ തദാ തസ്സ വുത്തോ പരമ്പരാഗതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഭഗവാ സിങ്ഗാലകം ഏതദവോചാ’’തി. അയഞ്ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ അവധാരണേ. തഥാ ഹി ‘‘നോ അഞ്ഞാ’’തി അഞ്ഞദിസം നിവത്തേതി.

൨൬൮. ആചരിയം ദൂരതോവ ദിസ്വാ ഉട്ഠാനവചനേനേവ തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനാദിസാമീചികിരിയാ അവുത്തസിദ്ധാതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ’’തിആദിമാഹ. ഉപട്ഠാനേനാതി പയിരുപാസനേന. തിക്ഖത്തുംഉപട്ഠാനഗമനേനാതി പാതോ, മജ്ഝന്ഹികേ, സായന്തി തീസു കാലേസു ഉപട്ഠാനത്ഥം ഉപഗമനേന. സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥം പന ഉപഗമനം ഉപട്ഠാനന്തോഗധം പയോജനവസേന ഗമനഭാവതോതി ആഹ ‘‘സിപ്പുഗ്ഗഹണ…പേ… ഹോതീ’’തി. സോതും ഇച്ഛാ സുസ്സൂസാ, സാ പന ആചരിയേ സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖേ ച ആദരഗാരവപുബ്ബികാ ഇച്ഛിതബ്ബാ ‘‘അദ്ധാ ഇമിനാ സിപ്പേന സിക്ഖിതേന ഏവരൂപംഗുണം പടിലഭിസ്സാമീ’’തി. തഥാഭൂതഞ്ച തം സവനം സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സദ്ദഹിത്വാ സവനേനാ’’തി. വുത്തമേവത്ഥം ബ്യതിരേകവസേന ദസ്സേതും ‘‘അസദ്ദഹിത്വാ…പേ… നാധിഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ തസ്സത്ഥോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. യം സന്ധായ ‘‘അവസേസഖുദ്ദകപാരിചരിയായാ’’തി വുത്തം, തം വിഭജനം അനവസേസതോ ദസ്സേതും ‘‘അന്തേവാസികേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പച്ചുപട്ഠാനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ആസനപഞ്ഞാപനം ബീജനന്തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അന്തേവാസികവത്തന്തി അന്തേവാസികേന ആചരിയമ്ഹി സമ്മാവത്തിതബ്ബവത്തം. സിപ്പപടിഗ്ഗഹണേനാതി സിപ്പഗന്ഥസ്സ സക്കച്ചം ഉഗ്ഗഹണേന. തസ്സ ഹി സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹണേന തദനുസാരേനസ്സ പയോഗോപി സമ്മദേവ ഉഗ്ഗഹിതോ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘ഥോകം ഗഹേത്വാ’’തിആദി.

സുവിനീതം വിനേന്തീതി ഇധ ആചാരവിനയോ അധിപ്പേതോ. സിപ്പസ്മിം പന സിക്ഖാപനവിനയോ ‘‘സുഗ്ഗഹിതം ഗാഹാപേന്തീ’’തി ഇമിനാവ സങ്ഗഹിതോതി വുത്തം ‘‘ഏവം തേ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തിആദി. ആചരിയാ ഹി നാമ അന്തേവാസികേ ന ദിട്ഠധമ്മികേ ഏവ വിനേന്തി, അഥ ഖോ സമ്പരായികേപീതി ആഹ ‘‘പാപമിത്താ വജ്ജേതബ്ബാ’’തി. സിപ്പഗന്ഥസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം നാമ യാവദേവ പയോഗസമ്പാദനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘പയോഗം ദസ്സേത്വാ ഗണ്ഹാപേന്തീ’’തി. മിത്താമച്ചേസൂതി അത്തനോ മിത്താമച്ചേസു. പടിയാദേന്തീതി പരിഗ്ഗഹേത്വാ നം മമത്തവസേന പടിയാദേന്തി. ‘‘അയം അമ്ഹാകം അന്തേവാസികോ’’തിആദിനാ ഹി അത്തനോ പരിഗ്ഗഹിതദസ്സനമുഖേന ചേവ ‘‘ബഹുസ്സുതോ’’തിആദിനാ തസ്സ ഗുണപരിഗ്ഗണ്ഹനമുഖേ ച തം തേസം പടിയാദേന്തി. സബ്ബദിസാസു രക്ഖം കരോന്തി ചാതുദ്ദിസഭാവസമ്പാദനേനസ്സ സബ്ബത്ഥ സുഖജീവിഭാവസാധനതോ. തേനാഹ ‘‘ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ ഹീ’’തിആദി. സത്താനഞ്ഹി ദുവിധാ സരീരരക്ഖാ അബ്ഭന്തരപരിസ്സയപടിഘാതേന, ബാഹിരപരിസ്സയപടിഘാതേന ച. തത്ഥ അബ്ഭന്തരപരിസ്സയോ ഖുപ്പിപാസാദിഭേദോ, സോ ലാഭസിദ്ധിയാ പടിഹഞ്ഞതി തായ തജ്ജാപരിഹാരസംവിധാനതോ. ബാഹിരപരിസ്സയോ ചോരഅമനുസ്സാദിഹേതുകോ, സോ വിജ്ജാസിദ്ധിയാ പടിഹഞ്ഞതി തായ തജ്ജാപരിഹാരസംവിധാനതോ. തേന വുത്തം ‘‘യം യം ദിസ’’ന്തിആദി.

പുബ്ബേ ‘‘ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ ഹീ’’തിആദിനാ സിപ്പസിക്ഖാപനേനേവ ലാഭുപ്പത്തിയാ ദിസാസു പരിത്താണകരണം ദസ്സിതം, ഇദാനി ‘‘യം വാ സോ’’തിആദിനാ തസ്സ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പസ്സ നിപ്ഫത്തിവസേന ഗുണകിത്തനമുഖേന പഗ്ഗണ്ഹനേനപി ലാഭുപ്പത്തിയാതി അയമേതേസം വികപ്പാനം ഭേദോ. സേസന്തി ‘‘പടിച്ഛന്നാ ഹോതീ’’തിആദികം പാളിആഗതം, ‘‘ഏവഞ്ച പന വത്വാ’’തിആദികം അട്ഠകഥാഗതഞ്ച. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ദുതിയദിസാവാരേ. പുരിമനയേനേവാതി പുബ്ബേ പഠമദിസാവാരേ വുത്തനയേനേവ.

൨൬൯. സമ്മാനനാ നാമ സമ്ഭാവനാ, സാ പന അത്ഥചരിയാലക്ഖണാ ച ദാനലക്ഖണാ ച ചതുത്ഥപഞ്ചമട്ഠാനേഹേവ സങ്ഗഹിതാതി പിയവചനലക്ഖണം തം ദസ്സേതും ‘‘സമ്ഭാവിതകഥാകഥനേനാ’’തി വുത്തം. വിഗതമാനനാ വിമാനനാ, ന വിമാനനാ അവിമാനനാ, വിമാനനായ അകരണം. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദാസകമ്മകരാദയോ’’തിആദി. സാമികേന ഹി വിമാനിതാനം ഇത്ഥീനം സബ്ബോ പരിജനോ വിമാനേതിയേവ. പരിചരന്തോതി ഇന്ദ്രിയാനി പരിചരന്തോ. തം അതിചരതി നാമ തം അത്തനോ ഗിഹിനിം അതിമഞ്ഞിത്വാ അഗണേത്വാ വത്തനതോ. ഇസ്സരിയവോസ്സഗ്ഗേനാതി ഏത്ഥ യാദിസോ ഇസ്സരിയവോസ്സഗ്ഗോ ഗിഹിനിയാ അനുച്ഛവികോ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭത്തഗേഹേ വിസ്സട്ഠേ’’തി ആഹ. ഗേഹേ ഏവ ഠത്വാ വിചാരേതബ്ബമ്പി ഹി കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം കുലിത്ഥിയാ ഭാരോ ന ഹോതി, സാമികസ്സേവ ഭാരോ, തതോ ആഗതസാപതേയ്യം പന തായ സുഗുത്തം കത്വാ ഠപേതബ്ബം ഹോതി. ‘‘സബ്ബം ഇസ്സരിയം വിസ്സട്ഠം നാമ ഹോതീ’’തി ഏതാ മഞ്ഞന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇത്ഥിയോ നാമ പുത്തലാഭേന വിയ മഹഗ്ഘവിപുലാലങ്കാരലാഭേനപി ന സന്തുസ്സന്തേവാതി താസം തോസനം അലങ്കാരദാനന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ വിഭവാനുരൂപേനാ’’തി.

കുലിത്ഥിയാ സംവിഹിതബ്ബകമ്മന്താ നാമ ആഹാരസമ്പാദനവിചാരപ്പകാരാതി ആഹ ‘‘യാഗുഭത്തപചനകാലാദീനീ’’തിആദി. സമ്മാനനാദീഹി യഥാരഹം പിയവചനേഹി ചേവ ഭോജനദാനാദീഹി ച പഹേണകപേസനാദീഹി അഞ്ഞതോ, തത്ഥേവ വാ ഉപ്പന്നസ്സ പണ്ണാകാരസ്സ ഛണദിവസാദീസു പേസേതബ്ബപിയഭണ്ഡേഹി ച സങ്ഗഹിതപരിജനാ. ഗേഹസാമിനിയാ അന്തോഗേഹജനോ നിച്ചം സങ്ഗഹിതോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘ഇധ പരിജനോ നാമ…പേ… ഞാതിജനോ’’തി. ആഭതധനന്തി ബാഹിരതോ അന്തോഗേഹം പവേസിതധനം. ഗിഹിനിയാ നാമ പഠമം ആഹാരസമ്പാദനേ കോസല്ലം ഇച്ഛിതബ്ബം, തത്ഥ ച യുത്തപയുത്തതാ, തതോ സാമികസ്സ ഇത്ഥിജനായത്തേസു കിച്ചാകിച്ചേസു, തതോ പുത്താനം പരിജനസ്സ കാതബ്ബകിച്ചേസൂതി ആഹ ‘‘യാഗുഭത്തസമ്പാദനാദീസൂ’’തിആദി. ‘‘നിക്കോസജ്ജാ’’തി വത്വാ തമേവ നിക്കോസജ്ജതം ബ്യതിരേകതോ, അന്വയതോ ച വിഭാവേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം തതിയദിസാവാരേ. പുരിമനയേനേവാതി പഠമദിസാവാരേ വുത്തനയേനേവ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘പച്ഛിമാ ദിസാ പുത്തദാരാ’’തി ഉദ്ദിസിത്വാപി ദാരവസേനേവ പച്ഛിമം ദിസം വിസ്സജ്ജേസി, ന പുത്തവസേന. കസ്മാ? പുത്താ ഹി ദാരകകാലേ അത്തനോ മാതു അനുഗ്ഗണ്ഹനേനേവ അനുഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി അനുകമ്പിതാ, വിഞ്ഞുതം പത്തകാലേ പന യഥാ തേപി തദാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബാ, സ്വായം വിധി ‘‘പാപാ നിവാരേന്തീ’’തിആദിനാ പഠമദിസാവാരേ ദസ്സിതോ ഏവാതി കിം പുന വിസ്സജ്ജനേനാതി. ദാനാദിസങ്ഗഹവത്ഥൂസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി.

൨൭൦. ചത്താരിപി ഠാനാനി ലങ്ഘിത്വാ പഞ്ചമമേവ ഠാനം വിവരിതും ‘‘അവിസംവാദനതായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യസ്സ യസ്സ നാമം ഗണ്ഹാതീതി സഹായോ അത്ഥികഭാവേന യസ്സ യസ്സ വത്ഥുനോ നാമം കഥേതി. അവിസംവാദേത്വാതി ഏത്ഥ ദുവിധം അവിസംവാദനം വാചായ, പയോഗേന ചാതി തം ദുവിധമ്പി ദസ്സേതും ‘‘ഇദമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ദാനേനാ’’തി ച ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം ഇതരസങ്ഗഹവത്ഥുവസേനപി അവിസംവാദേത്വാ സങ്ഗണ്ഹനസ്സ ലബ്ഭനതോ, ഇച്ഛിതബ്ബതോ ച. അപരാ പച്ഛിമാ പജാ അപരപജാ, അപരാപരം ഉപ്പന്നാ വാ പജാ അപരപജാ. പടിപൂജനാ നാമ മമായനാ, സക്കാരകിരിയാ ചാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘കേലായന്തീ’’തിആദി വുത്തം. മമായന്തീതി മമത്തം കരോന്തി.

൨൭൧. യഥാബലം കമ്മന്തസംവിധാനേനാതി ദാസകമ്മകരാനം യഥാബലം ബലാനുരൂപം തേസം തേസം കമ്മന്താനം സംവിദഹനേന വിചാരണേന, കാരാപനേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ദഹരേഹീ’’തിആദി. ഭത്തവേതനാനുപ്പദാനേനാതി തസ്സ തസ്സ ദാസകമ്മകരസ്സ അനുരൂപം ഭത്തസ്സ, വേതനസ്സ ച പദാനേന. തേനേവാഹ ‘‘അയം ഖുദ്ദകപുത്തോ’’തിആദി. ഭേസജ്ജാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന സപ്പായാഹാരവസനട്ഠാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സാതഭാവോ ഏവ രസാനം അച്ഛരിയതാതി ആഹ ‘‘അച്ഛരിയേ മധുരരസേ’’തി. തേസന്തി ദാസകമ്മകരാനം. വോസ്സജ്ജനേനാതി കമ്മകരണതോ വിസ്സജ്ജനേന. വേലം ഞത്വാതി ‘‘പഹാരാവസേസോ, ഉപഡ്ഢപഹാരാവസേസോ വാ ദിവസോ’’തി വേലം ജാനിത്വാ. യോ കോചി മഹുസ്സവോ ഛണോ നാമ. കത്തികുസ്സവോ, ഫഗ്ഗുണുസ്സവോതി ഏവം നക്ഖത്തസല്ലക്ഖിതോ മഹുസ്സവോ നക്ഖത്തം.പുബ്ബുട്ഠായിതാ, പച്ഛാനിപാതിതാ ച മഹാസുദസ്സനേ വുത്താ ഏവാതി ഇധ അനാമട്ഠാ.

ദിന്നാദായിനോതി പുബ്ബപദാവധാരണവസേന സാവധാരണവചനന്തി അവധാരണേന നിവത്തിതം ദസ്സേതും ‘‘ചോരികായ കിഞ്ചി അഗ്ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സാമികേഹി ദിന്നസ്സേവ ആദായിനോ’’തി. ന മയം കിഞ്ചി ലഭാമാതി അനുജ്ഝായിത്വാതി പടിസേധദ്വയേന തേഹി ലദ്ധബ്ബസ്സ ലാഭം ദസ്സേതി. ‘‘കിം ഏതസ്സ കമ്മേന കതേനാതി അനുജ്ഝായിത്വാ’’തി ഇദം തുട്ഠഹദയതായ കാരണദസ്സനം പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ. തുട്ഠഹദയതാദസ്സനമ്പി കമ്മസ്സ സുകതകാരിതായ കാരണദസ്സനം. കിത്തി ഏവ വണ്ണോ കിത്തിവണ്ണോ, തം കിത്തിവണ്ണം ഗുണകഥം ഹരന്തി, തം തം ദിസം ഉപാഹരന്തീതി കിത്തിവണ്ണഹരാ. തഥാ തഥാ കിത്തേതബ്ബതോ ഹി കിത്തി, ഗുണോ, തേസം വണ്ണനം കഥനം വണ്ണോ. തേനാഹ ‘‘ഗുണകഥാഹാരകാ’’തി.

൨൭൨. കാരണഭൂതാ മേത്താ ഏതേസം അത്ഥീതി മേത്താനി, കായകമ്മാദീനി. യാനി പന താനി യഥാ യഥാ ച സമ്ഭവന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘വിഹാരഗമന’’ന്തിആദീസു ‘‘മേത്തചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ’’തി പദം ആഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം. അനാവടദ്വാരതായാതി ഏത്ഥ ദ്വാരം നാമ അലോഭജ്ഝാസയതാ ദാനസ്സ മുഖഭാവതോ. തസ്സ സതോ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാതുകാമതാ അനാവടതാ ഏവഞ്ഹി ഘരമാവസന്തോ കുലപുത്തോ ഗേഹദ്വാരേ പിഹിതേപി അനാവടദ്വാരോ ഏവ, അഞ്ഞഥാ അപിഹിതേപി ഘരദ്വാരേ ആവടദ്വാരോ ഏവാതി. തേന വുത്തം ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. വിവരിത്വാപി വസന്തോതി വചനസേസോ. പിദഹിത്വാപീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘സീലവന്തേസൂ’’തി ഇദം പടിഗ്ഗാഹകതോ ദക്ഖിണവിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കരുണാഖേത്തേപി ദാനേന അനാവടദ്വാരതാ ഏവ. ‘‘സന്തഞ്ഞേവാ’’തി ഇമിനാ അസന്തം നത്ഥിവചനം പുച്ഛിതപടിവചനം വിയ ഇച്ഛിതബ്ബം ഏവാതി ദസ്സേതി വിഞ്ഞൂനം അത്ഥികാനം ചിത്തമദ്ദവകരണതോ. ‘‘പുരേഭത്തം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബക’’ന്തി ഇദം യാവകാലികേ ഏവ ആമിസഭാവസ്സ നിരുള്ഹതായ വുത്തം.

‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇദം തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം അജ്ഝാസയസമ്പത്തിദസ്സനം പക്ഖപാതാഭാവദീപനതോ, ഓധിസോ ഫരണായപി മേത്താഭാവനായ ലബ്ഭനതോ. യായ കുസലാഭിവഡ്ഢിആകങ്ഖായ തേസം ഉപട്ഠാകാനം, തഥാ നേസം ഗേഹപവിസനം, തം സന്ധായാഹ ‘‘പവിസന്താപി കല്യാണേന ചേതസാ അനുകമ്പന്തി നാമാ’’തി. സുതസ്സ പരിയോദാപനം നാമ തസ്സ യാഥാവതോ അത്ഥം വിഭാവേത്വാ വിചികിച്ഛാതമവിധമനേന വിസോധനന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥം കഥേത്വാ കങ്ഖം വിനോദേന്തീ’’തി. സവനം നാമ ധമ്മസ്സ യാവദേവ സമ്മാപടിപജ്ജനായ അസതി തസ്മിം തസ്സ നിരത്ഥകഭാവതോ, തസ്മാ സുതസ്സ പരിയോദാപനം നാമ സമ്മാപടിപജ്ജാപനന്തി ആഹ ‘‘തഥത്തായ വാ പടിപജ്ജാപേന്തീ’’തി.

൨൭൩. അലമത്തോതി സമത്ഥസഭാവോ, സോ ച അത്ഥതോ സമത്ഥോ ഏവാതി ‘‘അഗാരം അജ്ഝാവസനസമത്ഥോ’’തി വുത്തം. ദിസാനമസ്സനട്ഠാനേതി യഥാവുത്തദിസാനം പച്ചുപട്ഠാനസഞ്ഞിതേ നമസ്സനകാരണേ. പണ്ഡിതോ ഹുത്വാ കുസലോ ഛേകോ ലഭതേ യസന്തി യോജനാ. സണ്ഹഗുണയോഗതോ സണ്ഹോ, സണ്ഹഗുണോതി പനേത്ഥ സുഖുമനിപുണപഞ്ഞാ, മുദുവാചാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖുമ…പേ… ഭണനേന വാ’’തി വുത്തം. ദിസാനമസ്സനട്ഠാനേനാതി യേന ഞാണേന യഥാവുത്താ ഛ ദിസാ വുത്തനയേന പടിപജ്ജന്തോ നമസ്സതി നാമ, തം ഞാണം ദിസാനമസ്സനട്ഠാനം, തേന പടിഭാനവാ. തേന ഹി തംതംകിച്ചയുത്തപത്തവസേന പടിപജ്ജന്തോ ഇധ ‘‘പടിഭാനവാ’’തി വുത്തോ. നിവാതവുത്തീതി പണിപാതസീലോ. അത്ഥദ്ധോതി ന ഥദ്ധോ ഥമ്ഭരഹിതോതി ചിത്തസ്സ ഉദ്ധുമാതലക്ഖണേന ഥമ്ഭിതഭാവേന വിരഹിതോ. ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നോതി കായികേന വീരിയേന സമന്നാഗതോ. നിരന്തരകരണവസേനാതി ആരദ്ധസ്സ കമ്മസ്സ സതതകാരിതാവസേന. ഠാനുപ്പത്തിയാ പഞ്ഞായാതി തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥകിച്ചേ ഉപട്ഠിതേ ഠാനസോ തങ്ഖണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജനകപഞ്ഞായ.

സങ്ഗഹകരോതി യഥാരഹം സത്താനം സങ്ഗണ്ഹനകോ. മിത്തകരോതി മിത്തഭാവകരോ, സോ പന അത്ഥതോ മിത്തേ പരിയേസനകോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘മിത്തഗവേസനോ’’തി. യഥാവുത്തം വദം വചനം ജാനാതീതി വദഞ്ഞൂതി ആഹ ‘‘പുബ്ബകാരിനാ വുത്തവചനം ജാനാതീ’’തി. ഇദാനി തമേവത്ഥം സങ്ഖേപേന വുത്തം വിത്ഥാരവസേന ദസ്സേതും ‘‘സഹായകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. പുബ്ബേ യഥാപവത്തായ വാചായ ജാനനേ വദഞ്ഞുതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആകാരസല്ലക്ഖണേന അപ്പവത്തായ വാചായ ജാനനേപി വദഞ്ഞുതം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘യേന യേന വാ പനാ’’തിആദിനാ വചനീയത്ഥതം വദഞ്ഞൂ-സദ്ദസ്സ ദസ്സേതി. നേതാതി യഥാധിപ്പേതമത്ഥം പച്ചക്ഖതോ പാപേതാ. തേനാഹ ‘‘തം തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ പഞ്ഞായ നേതാ’’തി. നേതി തം തമത്ഥന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പുനപ്പുനം നേതീതി അനു അനു നേതി, തം തമത്ഥന്തി ആനേത്വാ യോജനാ.

തസ്മിം തസ്മിന്തി തസ്മിം തസ്മിം ദാനാദീഹി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹേതബ്ബേ പുഗ്ഗലേ. ആണിയാതി അക്ഖസീസഗതായ ആണിയാ. യായതോതി ഗച്ഛതോ. പുത്തകാരണാതി പുത്തനിമിത്തം. പുത്തഹേതുകഞ്ഹി പുത്തേന കത്തബ്ബം മാനം വാ പൂജം വാ.

ഉപയോഗവചനേതി ഉപയോഗത്ഥേ. വുച്ചതീതി വചനം, അത്ഥോ. ഉപയോഗവചനേ വാ വത്തബ്ബേ. പച്ചത്തന്തി പച്ചത്തവചനം. സമ്മാ പേക്ഖന്തീതി സമ്മദേവ കാതബ്ബേ പേക്ഖന്തി. പസംസനീയാതി പസംസിതബ്ബാ. ഭവന്തി ഏതേ സങ്ഗഹേതബ്ബേ തത്ഥ പുഗ്ഗലേ യഥാരഹം പവത്തേന്താതി അധിപ്പായോ.

൨൭൪. ‘‘ഇതി ഭഗവാ’’തിആദി നിഗമനം. യാ ദിസാതി യാ മാതാപിതുആദിലക്ഖണാ പുരത്ഥിമാദിദിസാ. നമസ്സാതി നമസ്സേയ്യാസീതി അത്ഥോ ‘‘യഥാ കഥം പനാ’’തിആദികായ ഗഹപതിപുത്തസ്സ പുച്ഛായ വസേന ദേസനായ ആരദ്ധത്താ ‘‘പുച്ഛായ ഠത്വാ’’തി വുത്തം. അകഥിതം നത്ഥി ഗിഹീഹി കത്തബ്ബകമ്മേ അപ്പമാദപടിപത്തിയാ അനവസേസതോ കഥിതത്താ. മാതാപിതുആദീസു ഹി തേഹി ച പടിപജ്ജിതബ്ബപടിപത്തിയാ നിരവസേസതോ കഥനേനേവ രാജാദീസുപി പടിപജ്ജിതബ്ബവിധി അത്ഥതോ കഥിതോ ഏവ ഹോതീതി. ഗിഹിനോ വിനീയന്തി, വിനയം ഉപേന്തി ഏതേനാതി ഗിഹിവിനയോ. യഥാനുസിട്ഠന്തി യഥാ ഇധ സത്ഥാരാ അനുസിട്ഠം ഗിഹിചാരിത്തം, തഥാ തേന പകാരേന തം അവിരാധേത്വാ. പടിപജ്ജമാനസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി വുദ്ധിയേവ ഇച്ഛിതബ്ബാ അവസ്സമ്ഭാവിനീതി.

സിങ്ഗാലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.