൭. ലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവണ്ണനാ

൧൯൯. അഭിനീഹാരാദിഗുണമഹത്തേന മഹന്തോ പുരിസോതി മഹാപുരിസോ, സോ ലക്ഖീയതി ഏതേഹീതി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി. തം മഹാപുരിസം ബ്യഞ്ജയന്തി പകാസേന്തീതി മഹാപുരിസബ്യഞ്ജനാനി. മഹാപുരിസോ നിമീയതി അനുമീയതി ഏതേഹീതി മഹാപുരിസനിമിത്താനി. തേനാഹ ‘‘അയം…പേ… കാരണാനീ’’തി.

൨൦൦. ധാരേന്തീതി ലക്ഖണപാഠം ധാരേന്തി, തേന ലക്ഖണാനി തേ സരൂപതോ ജാനന്തി, ന പന സമുട്ഠാനതോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘നോ ച ഖോ’’തിആദി, തേന അനഞ്ഞസാധാരണമേതം, യദിദം മഹാപുരിസലക്ഖണാനം കാരണവിഭാവനന്തി ദസ്സേതി. കസ്മാ ആഹാതി യഥാവുത്തസ്സ സുത്തസ്സ സമുട്ഠാനകാരണം പുച്ഛതി, ആചരിയോ ‘‘അട്ഠുപ്പത്തിയാ അനുരൂപത്താ’’തി വത്വാ തമേവസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘സാ പനാ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി സബ്ബസോ സമന്തതോ വികസിതപുപ്ഫോ. വികസനമേവ ഹി പുപ്ഫസ്സ നിപ്ഫത്തി. പാരിച്ഛത്തകോ വിയാതി അനുസ്സവലദ്ധമത്തം ഗഹേത്വാ വദന്തി. ഉപ്പജ്ജതീതി ലബ്ഭതി, നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ.

യേന കമ്മേനാതി യേന കുസലകമ്മുനാ. യം നിബ്ബത്തന്തി യം യം ലക്ഖണം നിബ്ബത്തം. ദസ്സനത്ഥന്തി തസ്സ തസ്സ കുസലകമ്മസ്സ സരൂപതോ, കിച്ചതോ, പവത്തിആകാരവിസേസതോ, പച്ചയതോ, ഫലവിസേസതോ ച ദസ്സനത്ഥം, ഏതേനേവ പടിപാടിയാ ഉദ്ദിട്ഠാനം ലക്ഖണാനം അസമുദ്ദേസകാരണവിഭാവനായ കാരണം ദീപിതം ഹോതി സമാനകാരണാനം ലക്ഖണാനം ഏകജ്ഝം കാരണദസ്സനവസേനസ്സ പവത്തത്താ. ഏവമാഹാതി ‘‘ബാഹിരകാപി ഇസയോ ധാരേന്തീ’’തിആദിനാ ഇമിനാ ഇമിനാ പകാരേന ആഹ.

സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൧. ‘‘പുരിമം ജാതിന്തി പുരിമായം ജാതിയം, ഭുമ്മത്ഥേ ഏതം ഉപയോഗവചന’’ന്തി വദന്തി. ‘‘പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനേ ഠിതോ’’തി വചനതോ അച്ചന്തസംയോഗേ വാ ഉപയോഗവചനം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി ജാതിയം മഹാസത്തോ പുഞ്ഞകമ്മം കാതും ആരഭതി, ആരഭതോ പട്ഠായ അച്ചന്തമേവ തത്ഥ പുഞ്ഞകമ്മപ്പസുതോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദള്ഹസമാദാനോ’’തിആദി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ ‘‘ജാതീ’’തി വുത്താ ഖന്ധവിനിമുത്തായ ജാതിയാ അഭാവതോ, നിബ്ബത്തിലക്ഖണസ്സ ച വികാരസ്സ ഇധ അനുപയുജ്ജനതോ. ജാതവസേനാതി ജായനവസേന. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ’’തി ഇമം പദം ഉപസംഹരതി. ഭവനവസേനാതി പച്ചയതോ നിബ്ബത്തനവസേന. നിവുത്ഥവസേനാതി നിവുസിതതാവസേന. ആലയട്ഠേനാതി ആവസിതഭാവേന. നിവാസത്ഥോ ഹി നികേതത്ഥോ.

തത്ഥാതി ദേവലോകാദിമ്ഹി. ആദി-സദ്ദേന ഏകച്ചം തിരച്ഛാനയോനിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ന സുകരന്തി ദേവഗതിയാ ഏകന്തസുഖതായ, ദുഗ്ഗതിയാ ഏകന്തദുക്ഖതായ, ദുക്ഖബഹുലതായ ച പുഞ്ഞകിരിയായ ഓകാസോ ന സുലഭരൂപോ പച്ചയസമവായസ്സ ദുല്ലഭഭാവതോ, ഉപ്പജ്ജമാനാ ച സാ ഉളാരാ, വിപുലാ ച ന ഹോതീതി ഗതിവസേനാപി ഖേത്തവിസേസതാ ഇച്ഛിതബ്ബാ ‘‘തിരച്ഛാനഗതേ ദാനം ദത്വാ സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ, പുഥുജ്ജനദുസ്സീലേ ദാനം ദത്വാ സഹസ്സഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൯) വചനതോ. മനുസ്സഗതിയാ പന സുഖബഹുലതായ പുഞ്ഞകിരിയായ ഓകാസോ സുലഭരൂപോ പച്ചയസമവായസ്സ ച യേഭുയ്യേന സുലഭഭാവതോ. യഞ്ച തത്ഥ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തമ്പി വിസേസതോ പുഞ്ഞകിരിയായ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, ദുക്ഖൂപനിസാ സദ്ധാതി. യഥാ ഹി അയോഘനേന സത്ഥകേ നിപ്ഫാദിയമാനേ തസ്സ ഏകന്തതോ അഗ്ഗിമ്ഹി താപനം, ഉദകേന വാ തേമനം ഛേദനകിരിയാസമത്ഥതായ ന വിസേസപച്ചയോ, താപേത്വാ പന സമാനയോഗതോ ഉദകതേമനം തസ്സാ വിസേസപച്ചയോ, ഏവമേവ സത്തസന്താനസ്സ ഏകന്തദുക്ഖസമങ്ഗിതാ ദുക്ഖബഹുലതാ ഏകന്തസുഖസമങ്ഗിതാ സുഖബഹുലതാ ച പുഞ്ഞകിരിയാസമത്ഥതായ ന വിസേസപച്ചയോ, സതി പന സമാനയോഗതോ ദുക്ഖസന്താപനേ, സുഖുമബ്രൂഹനേ ച ലദ്ധൂപനിസ്സയാ പുഞ്ഞകിരിയാ സമത്ഥതായ സമ്ഭവതി, തഥാ സതി ഉപ്പജ്ജമാനാ പുഞ്ഞകിരിയാ മഹാജുതികാ മഹാവിപ്ഫാരാ പടിപക്ഖച്ഛേദനസമത്ഥാ ഹോതി. തസ്മാ മനുസ്സഭാവോ പുഞ്ഞകിരിയായ വിസേസപച്ചയോ. തേന വുത്തം ‘‘തത്ഥ ന സുകരം, മനുസ്സഭൂതസ്സേവ സുകര’’ന്തി.

അഥ ‘‘മനുസ്സഭൂതസ്സാ’’തി ഏത്ഥ കോ വചനത്ഥോ? ‘‘മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാതി, സൂരഭാവസതിമന്തതാബ്രഹ്മചരിയയോഗ്യതാദിഗുണവസേന ഉപചിതമനകാ ഉക്കട്ഠഗുണചിത്താതി അത്ഥോ. കേ പന തേ? ജമ്ബുദീപവാസിനോ സത്തവിസേസാ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ ച മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ. കതമേഹി തീഹി? സൂരാ സതിമന്തോ ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’തി (അ. നി. ൯.൨൧; കഥാ. ൨൭൧).

തഥാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, പച്ചേകബുദ്ധാ, അഗ്ഗസാവകാ, മഹാസാവകാ, ചക്കവത്തിനോ, അഞ്ഞേ ച മഹാനുഭാവാ സത്താ തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേ ഹി സമാനരൂപാദിതായ പന സദ്ധിം പരിത്തദീപവാസീഹി ഇതരമഹാദീപവാസിനോപി മനുസ്സാ ത്വേവ പഞ്ഞായിംസൂ’’തി കേചി. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ലോഭാദീഹി, അലോഭാദീഹി ച സഹിതസ്സ മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാ. യേ ഹി സത്താ മനുസ്സജാതികാ, തേസു വിസേസതോ ലോഭാദയോ, അലോഭാദയോ ച ഉസ്സന്നാ, തേ ലോഭാദിഉസ്സന്നതായ അപായമഗ്ഗം, അലോഭാദിഉസ്സന്നതായ സുഗതിമഗ്ഗം, നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗഞ്ച പരിപൂരേന്തി, തസ്മാ ലോഭാദീഹി, അലോഭാദീഹി ച സഹിതസ്സ മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ പരിത്തദീപവാസീഹി സദ്ധിം ചതുദീപവാസിനോ സത്തവിസേസാ മനുസ്സാതി വുച്ചന്തീ’’തി. ലോകിയാ പന ‘‘മനുനോ അപച്ചഭാവേന മനുസ്സാ’’തി വദന്തി. മനു നാമ പഠമകപ്പികോ ലോകമരിയാദായ ആദിഭൂതോ സത്താനം ഹിതാഹിതവിധായകോ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബതാസു നിയോജനതാവസേന പിതുട്ഠാനിയോ, യോ സാസനേ ‘‘മഹാസമ്മതോ’’തി വുച്ചതി അമ്ഹാകം മഹാബോധിസത്തോ, പച്ചക്ഖതോ, പരമ്പരാ ച തസ്സ ഓവാദാനുസാസനിയം ഠിതാ സത്താ പുത്തസദിസതായ ‘‘മനുസ്സാ, മാനുസാ’’തി ച വുച്ചന്തി. തതോ ഏവ ഹി തേ ‘‘മാനവാ, മനുജാ’’തി ച വോഹരീയന്തി. മനുസ്സഭൂതസ്സാതി മനുസ്സേസു ഭൂതസ്സ ജാതസ്സ, മനുസ്സഭാവം വാ പത്തസ്സാതി അത്ഥോ. അയഞ്ച നയോ ലോകിയമഹാജനസ്സ വസേന വുത്തോ. മഹാബോധിസത്താനം പന സന്താനസ്സ മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ കുസലധമ്മപടിപത്തിയം സമ്മദേവ അഭിസങ്ഖതത്താ തേസം സുഗതിയം, അത്തനോ ഉപ്പജ്ജനദുഗ്ഗതിയഞ്ച നിബ്ബത്താനം കുസലകമ്മം ഗരുതരമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘അകാരണം വാ ഏത’’ന്തിആദി വുത്തം.

ഏവരൂപേ അത്തഭാവേതി ഹത്ഥിആദിഅത്തഭാവേ. ഠിതേന കതകമ്മം ന സക്കാ സുഖേന ദീപേതും ലോകേ അപ്പഞ്ഞാതരൂപത്താ. സുഖേന ദീപേതും ‘‘അസുകസ്മിം ദേസേ അസുകസ്മിം നഗരേ അസുകോ നാമ രാജാ, ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ ഇമം കുസലകമ്മം അകാസീ’’തി ഏവം സുവിഞ്ഞാപയഭാവതോ. ഥിരഗ്ഗഹണോതി അസിഥിലഗ്ഗാഹീ ഥാമപ്പത്തഗ്ഗഹണോ. നിച്ചലഗ്ഗഹണോതി അചഞ്ചലഗ്ഗാഹീ തത്ഥ കേനചിപി അസംഹാരിയോ. പടികുടതീതി സംകുടതി, ജിഗുച്ഛനവസേന വിവട്ടതി വാ. പസാരിയതീതി വിത്ഥതം ഹോതി വേപുല്ലം പാപുണാതി.

തവേസോ മഹാസമുദ്ദസദിസോതി ഏസോ ഉദകോഘോ തേവ മഹാസമുദ്ദസദിസോ.

ദീയതി ഏതേനാതി ദാനം, പരിച്ചാഗചേതനാ. ദിയ്യനവസേനാതി ദേയ്യധമ്മസ്സ പരിയത്തം കത്വാ പരിച്ചജനവസേന ദാനം. സംവിഭാഗകരണവസേനാതി തസ്സേവ അത്തനാ സദ്ധിം പരസ്സ സംവിഭജനവസേന സംവിഭാഗോ, തഥാപവത്താ ചേതനാ. സീലസമാദാനേതി സീലസ്സ സമ്മദേവ ആദാനേ, ഗഹണേ പവത്തനേതി അത്ഥോ. തം പവത്തികാലേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പൂരണകാലേ’’തി ആഹ. മാതു ഹിതോ മത്തേയ്യോ, യസ്സ പന ധമ്മസ്സ വസേന സോ ‘‘മത്തേയ്യോ’’തി വുച്ചതി, സോ മത്തേയ്യതാതി ആഹ ‘‘മാതു കാതബ്ബവത്തേ’’തി. ഏസേവ നയോ ‘‘പേത്തേയ്യതായാ’’തിആദീസു. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസൂതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠേസു അഞ്ഞേസു, തേ പന കുസലഭാവേന വുത്താ കുസലാതി ആഹ ‘‘ഏവരൂപേസൂ’’തി. അധികുസലേസൂതി അഭിവിസിട്ഠേസു കുസലേസു, സാ പന അഭിവിസിട്ഠതാ ഉപാദായുപാദായ ഹോതി. യം പനേത്ഥ ഉക്കംസഗതം അധികുസലം, തദുക്കംസനയേന ഇധാധിപ്പേതന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥി കുസലാ, അത്ഥി അധികുസലാ’’തിആദി വുത്തം. നനു പഞ്ഞാപാരമിസങ്ഗഹഞാണസമ്ഭാരഭൂതാ കുസലാ ധമ്മാ നിപ്പരിയായേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിലാഭപച്ചയാ കുസലാ നാമ, ഇമേ പന മഹാപുരിസലക്ഖണനിബ്ബത്തകാ പുഞ്ഞസമ്ഭാരഭൂതാ കസ്മാ തഥാ വുത്താതി? സബ്ബേസമ്പി മഹാബോധിസത്തസന്താനഗതാനം പാരമിധമ്മാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിലാഭപച്ചയഭാവതോ. മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ഹി മഹാപുരിസോ യം കിഞ്ചി പുഞ്ഞം കരോതി, സബ്ബം തം സമ്മാസമ്ബോധിസമധിഗമായേവ പരിണാമേതി. തഥാ ഹി സസമ്ഭാരാബ്യാസോ, ദീഘകാലാബ്യാസോ, നിരന്തരാബ്യാസോ, സക്കച്ചാബ്യാസോതി ചത്താരോ അബ്യാസാ ചതുരധിട്ഠാനപരിപൂരിതസമ്ബന്ധാ അനുപുബ്ബേന മഹാബോധിട്ഠാനാ സമ്പജ്ജന്തി.

സകിമ്പീതി പി-സദ്ദേന അനേകവാരമ്പി കതം വിജാതിയേന അന്തരിതം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഭിണ്ഹകരണേനാതി ബഹുലീകാരേന. ഉപചിതന്തി ഉപരൂപരി വഡ്ഢിതം. പിണ്ഡീകതന്തി പിണ്ഡസോ കതം. രാസീകതന്തി രാസിഭാവേന കതം. അനേകക്ഖത്തുഞ്ഹി പവത്തിയമാനം കുസലകമ്മം സന്താനേ തഥാലദ്ധപരിഭാവനം പിണ്ഡീഭൂതം വിയ, രാസീഭൂതം വിയ ച ഹോതി. വിപാകം പതി സംഹച്ചകാരിഭാവത്താ ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം ഭവഗ്ഗം അതിനീചം, സചേ പനേ തം രൂപം സിയാതി അധിപ്പായോ. വിപുലത്താതി മഹന്തത്താ. യസ്മാ പന തം കമ്മം മേത്താകരുണാസതിസമ്പജഞ്ഞാഹി പരിഗ്ഗഹിതതായ ദുരസമുസ്സാരിതം പമാണകരണധമ്മന്തി പമാണരഹിതതായ ‘‘അപ്പമാണ’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തസ്മാ ‘‘അപ്പമാണത്താ’’തി വുത്തം.

അധിഭവതീതി ഫലസ്സ ഉളാരഭാവേന അഭിഭുയ്യ തിട്ഠതി. അത്ഥതോ പണീതപണീതാനം ഭോഗാനം പടിലാഭോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അതിരേകം ലഭതീ’’തി. അധിഗച്ഛതീതി വിന്ദതി, നിബ്ബത്തമാനോവ തേന സമന്നാഗതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏകദേസേന അഫുസിത്വാ സബ്ബപ്പദേസേഹി ഫുസനതോ സബ്ബപ്പദേസേഹി ഫുസന്തിയോ ഏതേസം പാദതലാനം സന്തീതി ‘‘സബ്ബാവന്തേഹി പാദതലേഹീ’’തി വുത്തം. യഥാ നിക്ഖിപനേ സബ്ബേ പാദതലപ്പദേസാ സംഹച്ചകാരിനോ അനിന്നതായ സമഭാവതോ, ഏവം ഉദ്ധരണേപീതി വുത്തം ‘‘സമം ഫുസതി, സമം ഉദ്ധരതീ’’തി. ഇദാനി ഇമസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണസ്സ സമധിഗമേന ലദ്ധബ്ബനിസ്സന്ദഫലവിഭാവനമുഖേന ആനുഭാവം വിഭാവേതും ‘‘സചേപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നരകന്തി ആവാടം. അന്തോ പവിസതി സമഭാവാപത്തിയാ. ‘‘ചക്കലക്ഖണേനപതിട്ഠാതബ്ബട്ഠാന’’ന്തി ഇദം യം ഭൂമിപ്പദേസം പാദതലം ഫുസതി, തത്ഥ ചക്കലക്ഖണമ്പി ഫുസനവസേന പതിട്ഠാതീതി കത്വാ വുത്തം. തസ്സ പന തഥാ പതിട്ഠാനം സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ ഏവാതി സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ ആനുഭാവകിത്തനേ ‘‘ലക്ഖണന്തരാനയനം കിമത്ഥിയ’’ന്തി ന ചിന്തേതബ്ബം. സീലതേജേനാതി സീലപ്പഭാവേന. പുഞ്ഞതേജേനാതി കുസലപ്പഭാവേന. ധമ്മതേജേനാതി ഞാണപ്പഭാവേന. തീഹിപി പദേഹി ഭഗവതോ ബുദ്ധഭൂതസ്സ ധമ്മാ ഗഹിതാ, ‘‘ദസന്നം പാരമീന’’ന്തി ഇമിനാ ബുദ്ധകരധമ്മാ ഗഹിതാ.

൨൦൨. മഹാസമുദ്ദോവ സീമാ സബ്ബഭൂമിസ്സരഭാവതോ. ‘‘അഖിലമനിമിത്തമകണ്ടക’’ന്തി തീഹിപി പദേഹി ഥേയ്യാഭാവോവ വുത്തോതി ആഹ ‘‘നിച്ചോര’’ന്തിആദി. ഖരസമ്ഫസ്സട്ഠേനാതി ഘട്ടനേന ദുക്ഖസമ്ഫസ്സഭാവേന ഖിലാതി. ഉപദ്ദവപച്ചയട്ഠേനാതി അനത്ഥഹേതുതായ നിമിത്താതി. ‘‘അഖില’’ന്തിആദിനാ ഏകചാരീഹി ചോരാഭാവോ വുത്തോ, ‘‘നിരബ്ബുദ’’ന്തി ഇമിനാ പന ഗണബന്ധവസേന വിചരണചോരാഭാവോ വുത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘ഗുമ്ബം ഗുമ്ബം ഹുത്വാ’’തിആദി വുത്തം. അവിക്ഖമ്ഭനീയോതി ന വിബന്ധനീയോ കേനചി അപ്പടിബാഹനീയോ ഠാനതോ അനിക്കഡ്ഢനീയോ. പടിപക്ഖം അനിട്ഠം അത്ഥേതീതി പച്ചത്ഥികോ, ഏതേന പാകടഭാവേന വിരോധം അകരോന്തോ വേരിപുഗ്ഗലോ വുത്തോ. പടിവിരുദ്ധോ അമിത്തോ പച്ചാമിത്തോ, ഏതേന പാകടഭാവേന വിരോധം കരോന്തോ വേരിപുഗ്ഗലോ വുത്തോ. വിക്ഖമ്ഭേതും നാസക്ഖിംസു, അഞ്ഞദത്ഥു സയമേവ വിഘാതബ്യസനം പാപുണിംസു ചേവ സാവകത്തഞ്ച പവേദേസും.

‘‘കമ്മ’’ന്തിആദീസു കമ്മം നാമ ബുദ്ധഭാവം ഉദ്ദിസ്സ കതൂപചിതോ ലക്ഖണസംവത്തനിയോ പുഞ്ഞസമ്ഭാരോ. തേനാഹ ‘‘സതസഹസ്സകപ്പാധികാനീ’’തിആദി. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ തസ്സേവ പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ കരണകാലേ കേനചി അകമ്പനീയസ്സ ദള്ഹാവത്ഥിതഭാവസ്സ അനുച്ഛവികോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാസങ്ഖാതസ്സ ലക്ഖണസ്സ പരേഹി അവിക്ഖമ്ഭനീയതായ ഞാപകനിമിത്തഭാവോ, സ്വായം നിമിത്തഭാവോ തസ്സേവ ലക്ഖണസ്സാതി അട്ഠകഥായം ‘‘കമ്മസരിക്ഖകം നാമ…പേ… മഹാപുരിസലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തം. ഠാനഗമനേസു പാദാനം ദള്ഹാവത്ഥിതഭാവോ ലക്ഖണം നാമ. പാദാനം ഭൂമിയം സമം നിക്ഖിപനം, പാദതലാനം സബ്ബഭാഗേഹി ഫുസനം, സമമേവ ഉദ്ധരണം, തസ്മാ സുട്ഠു സമം സബ്ബഭാഗേഹി പതിട്ഠിതാ പാദാ ഏതസ്സാതി സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ, തസ്സ ഭാവോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാതി വുച്ചതി ലക്ഖണം. സുട്ഠു സമം ഭൂമിയാ ഫുസനേനേവ ഹി നേസം തത്ഥ ദള്ഹാവത്ഥിതഭാവോ സിദ്ധോ, യം ‘‘കമ്മസരിക്ഖക’’ന്തി വുത്തം. ലക്ഖണാനിസംസോതി ലക്ഖണപടിലാഭസ്സ ഉദ്രയോ, ലക്ഖണസംവത്തനിയസ്സ കമ്മസ്സ ആനിസംസഫലന്തി അത്ഥോ. നിസ്സന്ദഫലം പന ഹേട്ഠാ ഭാവിതമേവ.

൨൦൩. കമ്മാദിഭേദേതി കമ്മകമ്മസരിക്ഖകലക്ഖണ ലക്ഖണാനിസംസവിസഞ്ഞിതേ വിഭാഗേ. ഗാഥാബന്ധം സന്ധായ വുത്തം, അത്ഥോ പന അപുബ്ബം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. പോരാണകത്ഥേരാതി അട്ഠകഥാചരിയാ. വണ്ണനാഗാഥാതി ഥോമനാഗാഥാ വുത്തമേവത്ഥം ഗഹേത്വാ ഥോമനാവസേന പവത്തത്താ. അപരഭാഗേ ഥേരാ നാമ പാളിം, അട്ഠകഥഞ്ച പോത്ഥകാരോപനവസേന സമാഗതാ മഹാഥേരാ, യേ സാട്ഠകഥം പിടകത്തയം പോത്ഥകാരുള്ഹം കത്വാ സദ്ധമ്മം അദ്ധനിയചിരട്ഠിതികം അകംസു. ഏകപദികോതി ‘‘ദള്ഹസമാദാനോ അഹോസീ’’തിആദിപാഠേ ഏകേകപദഗാഹീ. അത്ഥുദ്ധാരോതി തദത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഗാഥാബന്ധവസേന ഉദ്ധരണതോ അത്ഥുദ്ധാരഭൂതോ, തയിദം പാളിയം ആഗതപദാനി ഗഹേത്വാ ഗാഥാബന്ധവസേന തദത്ഥവിചാരണഭാവദസ്സനം, ന പന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ഠപിതഭാവപടിക്ഖിപനന്തി ദട്ഠബ്ബം.

കുസലധമ്മാനം വചീസച്ചസ്സ ബഹുകാരതം, തപ്പടിപക്ഖസ്സ ച മുസാവാദസ്സ മഹാസാവജ്ജതം ദസ്സേതും അനന്തരമേവ കുസലകമ്മപഥധമ്മേ വദന്തോപി തതോ വചീസച്ചം നീഹരിത്വാ കഥേതി സച്ചേതി വാ സന്നിധാനേവ ‘‘ധമ്മേ’’തി വുച്ചമാനാ കുസലകമ്മപഥധമ്മാ ഏവ യുത്താതി വുത്തം ‘‘ധമ്മേതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേ’’തി. ഗോബലീബദ്ദഞായേന വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇന്ദ്രിയദമനേതി ഇന്ദ്രിയസംവരേ. കുസലകമ്മപഥഗ്ഘണേനസ്സ വാരിത്തസീലമേവ ഗഹിതന്തി ഇതരമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും സംയമസ്സേവ ഗഹണം കതന്തി ‘‘സംയമേതി സീലസംയമേ’’തി വുത്തം. സുചി വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന, തം സോചേയ്യം, കായസുചരിതാദി. ഏതസ്സേവ ഹി വിഭാഗസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തമ്പി ചേതം പുന വുത്തം, മനോസോചേയ്യഗ്ഗഹണേന വാ ഝാനാദിഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനമ്പി സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം സോചേയ്യഗ്ഗഹണം. ആലയഭൂതന്തി സമഥവിപസ്സനാനം അധിട്ഠാനഭൂതം. ഉപോസഥകമ്മന്തി ഉപോസഥദിവസേ സമാദിയിത്വാ സമാചരിതബ്ബം പുഞ്ഞകമ്മം ഉപോസഥോ സഹചരണഞായേന. ‘‘അവിഹിംസായാതി സത്താനം അവിഹേഠനായാ’’തി വദന്തി, തം പന സീലഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതം. തസ്മാ അവിഹിംസായാതി കരുണായാതി അത്ഥോ. അവിഹിംസാഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ അപ്പമഞ്ഞാസാമഞ്ഞേന ചത്താരോപി ബ്രഹ്മവിഹാരാ ഉപചാരാവത്ഥാ ഗഹിതാ ലക്ഖണഹാരനയേന. സകലന്തി അനവസേസം പരിപുണ്ണം. ഏവമേത്ഥ കാമാവചരത്തഭാവപരിയാപന്നത്താ ലക്ഖണസ്സ തംസംവത്തനികകാമാവചരകുസലധമ്മാ ഏവ പാരമിതാസങ്ഗഹപുഞ്ഞസമ്ഭാരഭൂതകായസുചരിതാദീഹി ദ്വാദസധാ വിഭത്താ ഏവ. ഗാഥായം ‘‘സച്ചേ’’തിആദിനാ ദസധാ സങ്ഗയ്ഹ ദസ്സിതാ. ഏസ നയോ സേസലക്ഖണേപി.

അംനുഭീതി ഗാഥാസുഖത്ഥം അകാരം സാനുനാസികം കത്വാ വുത്തം. ബ്യഞ്ജനാനി ലക്ഖണാനി ആചിക്ഖന്തീതി വേയഞ്ജനികാ.വിക്ഖമ്ഭേതബ്ബന്തി പടിബാഹിതബ്ബം തസ്സാതി മഹാപുരിസസ്സ, തസ്സ വാ മഹാപുരിസലക്ഖണസ്സ. ലക്ഖണസീസേന ചേത്ഥ തംസംവത്തനികപുഞ്ഞസമ്ഭാരോ വുച്ചതി.

പാദതലചക്കലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൪. ഭയം നാമ ഭീതി, തം പന ഉബ്ബിജ്ജനാകാരേന, ഉത്തസനാകാരേന ച പവത്തിയാ ദുവിധന്തി ആഹ ‘‘ഉബ്ബേഗഭയഞ്ചേവ ഉത്താസഭയഞ്ചാ’’തി. തദുഭയമ്പി ഭയം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. അപനൂദിതാതി യഥാ ചോരാദയോ വിലുപ്പനബന്ധനാദീനി പരസ്സ ന കരോന്തി, കതഞ്ച പച്ചാഹരണാദിനാ പടിപാകതികം ഹോതി, ഏവം യഥാ ച ചണ്ഡഹത്ഥിആദയോ ദൂരതോ പരിവജ്ജിതാ ഹോന്തി, അപരിവജ്ജിതേ തസ്സ യഥാ ഠാനേ ഠിതേഹി അഭിഭവോ ന ഹോതി, ഏവം അപനൂദിതാ. അതിവാഹേതീതി അതിക്കാമേതി. തം ഠാനന്തി തം സാസങ്കട്ഠാനം. അസക്കോന്താനന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, അസക്കോന്തേതി അത്ഥോ. അസക്കോന്താനന്തി വാ അനാദരേ സാമിവചനം. സഹ പരിവാരേനാതി സപരിവാരം. തത്ഥ കിഞ്ചി ദേയ്യധമ്മം ദേന്തോ യദാ തസ്സ പരിവാരഭാവേന അഞ്ഞമ്പി ദേയ്യധമ്മം ദേതി, ഏവം തസ്സ തം ദാനമയം പുഞ്ഞം സപരിവാരം നാമ ഹോതി.

തമത്ഥം വിത്ഥാരേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ അന്ന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ ദേയ്യധമ്മം തസ്സ അന്നദാനസ്സ പരിവാരോ, ഏവം തസ്സ സക്കച്ചകരണം പീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദിമാഹ. യാഗുഭത്തം ദത്വാവ അദാസീതി യോജനാ. ഏസ നയോ ഇതോ പരതോപി. സുത്തം വട്ടേതീതി ചീവരസ്സ സിബ്ബനസുത്തകം ദുവട്ടതിവട്ടാദിവസേന വട്ടിതം അകാസി. രജനന്തി അല്ലിആദിരജനവത്ഥും. പണ്ഡുപലാസന്തി രജനുപഗമേവ പണ്ഡുവണ്ണം പലാസം.

ഹേട്ഠിമാനീതി അന്നാദീനി ചത്താരി. നിസദഗ്ഗഹണേനേവ നിസദപോതോപി ഗഹിതോ. ചീനപിട്ഠം സിന്ധുരകചുണ്ണം. കോജവന്തി ഉദ്ദലോമിഏകന്തലോമിആദികോജവത്ഥരണ. സുവിഭത്തഅന്തരാനീതി സുട്ഠു വിഭത്തഅന്തരാനി, ഏതേന ചക്കാവയവട്ഠാനാനം സുപരിച്ഛിന്നതം ദസ്സേതി.

ലദ്ധാഭിസേകാ ഖത്തിയാ അത്തനോ വിജിതേ വിസവിതായ ബ്രാഹ്മണാദികേ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി രഞ്ജേതും സക്കോന്തി, ന ഇതരാതി ആഹ ‘‘രാജാനോതി അഭിസിത്താ’’തി. രാജതോ യഥാലദ്ധഗാമനിഗമാദിം ഇസ്സരവതായ ഭുഞ്ജന്തീതി ഭോജകാ, താദിസോ ഭോഗോ ഏതേസം അത്ഥി, തത്ഥ വാ നിയുത്താതി ഭോഗികാ, തേ ഏവ ‘‘ഭോഗിയാ’’തി വുത്താ. സപരിവാരം ദാനന്തി വുത്തനയേന സപരിവാരദാനം. ജാനാതൂതി ‘‘സദേവകോ ലോകോ ജാനാതൂ’’തി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന നിബ്ബത്തം ചക്കലക്ഖണന്തി ലക്ഖണസ്സേവ കമ്മസരിക്ഖതാ ദസ്സിതാ. ഏവം സതി തികമേവ സിയാ, ന ചതുക്കം, തസ്മാ ചക്കലക്ഖണസ്സ മഹാപരിവാരതായ ഞാപകനിമിത്തഭാവോ കമ്മസരിക്ഖകം നാമ. തേനേവാഹ ‘‘സപരിവാരം…പേ… ജാനാതൂതി നിബ്ബത്ത’’ന്തി. ‘‘ദീഘായുകതായ തം നിമിത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൨൦൭) ച വക്ഖതി, തഥാ ‘‘തം ലക്ഖണം ഭവതി തദത്ഥജോതക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൨൨൧) ച. നിസ്സന്ദഫലം പന പടിപക്ഖാഭിഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ഗാഥായം ‘‘സത്തുമദ്ദനോ’’തി.

൨൦൫. ഏതന്തി ഏതം ഗാഥാബന്ധഭൂതം വചനം, തം പനത്ഥതോ ഗാഥാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഇമാ തദത്ഥപരിദീപനാ ഗാഥാ വുച്ചന്തീ’’തി.

പുരത്ഥാതി വാ ‘‘പുരേ’’തി വുത്തതോപി പുബ്ബേ. യസ്മാ മഹാപുരിസോ ന അതീതായ ഏകജാതിയം, നാപി കതിപയജാതീസു, അഥ ഖോ പുരിമപുരിമതരാസു തഥാവ പടിപന്നോ, തസ്മാ തത്ഥ പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘പുരേ പുരത്ഥാ’’തി വുത്തം. ഇമിസ്സാപി ജാതിയം അതീതകാലവസേന ‘‘പുരേപുരത്ഥാ’’തി വത്തും ലബ്ഭാതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘പുരിമാസു ജാതീസൂ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇമിസ്സാ’’തിആദി. കേചി ‘‘ഇമിസ്സാ ജാതിയാ പുബ്ബേ തുസിതദേവലോകേ കതകമ്മപടിക്ഖേപവചന’’ന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം തത്ഥ താദിസസ്സ കതകമ്മസ്സ അഭാവതോ. അപനൂദനോതി അപനേതാ. അധിമുത്തോതി യുത്തപയുത്തോ.

പുഞ്ഞകമ്മേനാതി ദാനാദിപുഞ്ഞകമ്മേന. ഏവം സന്തേതി സതമത്തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഏകേകം ലക്ഖണം നിബ്ബത്തേയ്യ, ഏവം സതി. ന രോചയിംസൂതി കേവലം സതമത്തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ലക്ഖണനിബ്ബത്തിം ന രോചയിംസു അട്ഠകഥാചരിയാ. കഥം പന രോചയിംസൂതി ആഹ ‘‘അനന്തേസു പനാ’’തിആദി. ഏകേകം കമ്മന്തി ഏകേകം ദാനാദിപുബ്ബകമ്മം. ഏകേകം സതഗുണം കത്വാതി അനന്താസു ലോകധാതൂസു യത്തകാ സത്താ, തേഹി സബ്ബേഹി പച്ചേകം സതക്ഖത്തും കതാനി ദാനാദിപുഞ്ഞകമ്മാനി യത്തകാനി, തതോ ഏകേകം പുഞ്ഞകമ്മം മഹാസത്തേന സതഗുണം കതം ‘‘സത’’ന്തി അധിപ്പേതം, തസ്മാ ഇധ സത-സദ്ദോ ബഹുഭാവപരിയായോ, ന സങ്ഖ്യാവചനോതി ദസ്സേതി ‘‘സതഗ്ഘി സതം ദേവമനുസ്സാ’’തിആദീസു വിയ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ സതപുഞ്ഞലക്ഖണോതി ഇമമത്ഥം രോചയിംസൂ’’തി.

ആയതപണ്ഹിതാദിതിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൬. സരസചുതി നാമ ജാതസ്സ സത്തസ്സ യാവജീവം ജീവിത്വാ പകതിയാ മരണം. ആകഡ്ഢജിയസ്സ ധനുദണ്ഡസ്സ വിയ പാദാനം അന്തോമുഖം കുടിലതായ അന്തോവങ്കപാദതാ. ബഹിമുഖം കുടിലതായ ബഹിവങ്കപാദതാ. പാദതലസ്സ മജ്ഝേ ഊനതായ ഉക്കുടികപാദതാ. അഗ്ഗപാദേന ഖഞ്ജനകാ അഗ്ഗകോണ്ഡാ. പണ്ഹിപ്പദേസേന ഖഞ്ജനകാ പണ്ഹികോണ്ഡാ. ഉന്നതകായേനാതി അനോനതഭാവേന സമുസ്സിതസരീരേന. മുട്ഠികതഹത്ഥാതി ആവുധാദീനം ഗഹണത്ഥം കതമുട്ഠിഹത്ഥാ. ഫണഹത്ഥകാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠങ്ഗുലിഹത്ഥാ. ഇദമേത്ഥ കമ്മസരിക്ഖകന്തി ഇദം ഇമേസം തിണ്ണമ്പി ലക്ഖണാനം തഥാഗതസ്സ ദീഘായുകതായ ഞാപകനിമിത്തഭാവോ ഏത്ഥ ആയതപണ്ഹിതാ, ദീഘങ്ഗുലിതാ ബ്രഹ്മുജുഗത്തതാതി ഏതസ്മിം ലക്ഖണത്തയേ കമ്മസരിക്ഖകത്തം. നിസ്സന്ദഫലം പന അനന്തരായതാദി ദട്ഠബ്ബം.

൨൦൭. ഭായിതബ്ബവത്ഥുനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ഭയം അത്തസിനേഹഹേതുകം പഹീനസിനേഹസ്സ തദഭാവതോതി ആഹ ‘‘യഥാ മയ്ഹം മരണതോ ഭയം മമ ജീവിതം പിയ’’ന്തി. സുചിണ്ണേനാതി സുട്ഠു കതൂപചിതേന സുചരിതകമ്മുനാ.

ചവിത്വാതി സഗ്ഗതോ ചവിത്വാ. ‘‘സുജാതഗത്തോ സുഭുജോ’’തി ആദയോ സരീരാവയവഗുണാ ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി അവിനാഭാവിനോതി ദസ്സേതും വുത്താ. ചിരയപനായാതി അത്തഭാവസ്സ ചിരകാലം പവത്തനായ. തേനാഹ ‘‘ദീഘായുകഭാവായാ’’തി. തതോതി ചക്കവത്തീ ഹുത്വാ യാപനതോ. വസിപ്പത്തോതി ഝാനാദീസു വസീഭാവഞ്ചേവ ചേതോവസിഭാവഞ്ച പത്തോ ഹുത്വാ, കഥം ഇദ്ധിഭാവനായ ഇദ്ധിപാദഭാവനായാതി അത്ഥോ. യാപേതി ചിരതരന്തി യോജനാ.

സത്തുസ്സദതാലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൮. രസോ ജാതോ ഏതേസന്തി രസിതാനി, മഹാരസാനി. തേനാഹ ‘‘രസസമ്പന്നാന’’ന്തി. പിട്ഠഖജ്ജകാദീനീതി പൂപസക്ഖലിമോദകാദീനി. ആദി-സദ്ദേന പന കദലിഫലാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പിട്ഠം പക്ഖിപിത്വാ പചിതബ്ബപായസം പിട്ഠപായസം. ആദി-സദ്ദേന തഥാരൂപഭോജ്ജയാഗുആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഇധ കമ്മസരിക്ഖകം നാമ സത്തുസ്സദതാലക്ഖണസ്സ പണീതലാഭിതായ ഞാപകനിമിത്തഭാവോ. ഇമിനാ നയേന തത്ഥ തത്ഥ ലക്ഖണേ കമ്മസരിക്ഖകം നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതബ്ബം.

൨൦൯. ഉത്തമോ അഗ്ഗരസദായകോതി സബ്ബസത്താനം ഉത്തമോ ലോകനാഥോ അഗ്ഗാനം പണീതാനം രസാനം ദായകോ. ഉത്തമാനം അഗ്ഗരസാനന്തി പണീതേസുപി പണീതരസാനം. ഖജ്ജഭോജ്ജാദിജോതകന്തി ഖജ്ജഭോജ്ജാദിലാഭജോതകം. ലാഭസംവത്തനികസ്സ കമ്മസ്സ ഫലം ‘‘ലാഭസംവത്തനിക’’ന്തി കാരണൂപചാരേന വദതി. തദത്ഥജോതകന്തി വാ തസ്സ പണീതഭോജനദായകത്തസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ജോതകം. തദാധിഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ ആ-കാരോ നിപാതമത്തന്തി ആഹ ‘‘തം അധിഗച്ഛതീ’’തി. ലാഭിരുത്തമന്തി ര-കാരോ പദസന്ധികരോ.

കരചരണാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൦. പബ്ബജിതപരിക്ഖാരം പത്തചീവരാദിം ഗിഹിപരിക്ഖാരം വത്ഥാവുധയാനസയനാദിം.

സബ്ബന്തി സബ്ബം ഉപകാരം. മക്ഖേത്വാ നാസേതി മക്ഖിഭാവേ ഠത്വാ. തേലേന വിയ മക്ഖേതീതി സതധോതതേലേന മക്ഖേതി വിയ. അത്ഥസംവഡ്ഢനകഥായാതി ഹിതാവഹകഥായ. കഥാഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം. പരേസം ഹിതാവഹോ കായപയോഗോപി അത്ഥചരിയാ. അട്ഠകഥായം പന വചീപയോഗവസേനേവ അത്ഥചരിയാ വുത്താ.

സമാനത്തതായാതി സദിസഭാവേ സമാനട്ഠാനേ ഠപനേന, തം പനസ്സ സമാനട്ഠാനേ ഠപനം അത്തസദിസതാകരണം, സുഖേന ഏകസമ്ഭോഗതാ, അത്തനോ സുഖുപ്പത്തിയം; തസ്സ ച ദുക്ഖുപ്പത്തിയം തേന അത്തനോ ഏകസമ്ഭോഗതാതി ആഹ ‘‘സമാനസുഖദുക്ഖഭാവേനാ’’തി. സാ ച സമാനസുഖദുക്ഖതാ ഏകതോ നിസജ്ജാദിനാ പാകടാ ഹോതീതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകാസനേ’’തിആദിമാഹ. ന ഹി സക്കാ ഏകപരിഭോഗോ കാതും ജാതിയാ ഹീനത്താ. തഥാ അകരിയമാനേ ച സോ കുജ്ഝതി ഭോഗേന അധികത്താ, തസ്മാ ദുസ്സങ്ഗഹോ. ന ഹി സോ ഏകപരിഭോഗം ഇച്ഛതി ജാതിയാ ഹീനഭാവതോ. ന അകരിയമാനേ ച കുജ്ഝതി ഭോഗേന ഹീനഭാവതോ. ഉഭോഹീതി ജാതിഭോഗേഹി. സദിസോപി സുസങ്ഗഹോ ഏകസദിസഭാവേനേവ ഇതരേന സഹ ഏകപരിഭോഗസ്സ പച്ചാസീസായ, അകരണേ ച തസ്സ കുജ്ഝനസ്സാഭാവതോ. അദീയമാനേപി കിസ്മിഞ്ചി ആമിസേ അകരിയമാനേപി സങ്ഗഹേ. ന പാപകേന ചിത്തേന പസ്സതി പേസലഭാവതോ. തതോ ഏവ പരിഭോഗോപി…പേ… ഹോതി.ഏവരൂപന്തി ഗിഹീ ചേ, ഉഭോഹി സദിസം; പബ്ബജിതോ ചേ, സീലവന്തന്തി അധിപ്പായോ.

സുസങ്ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി സുട്ഠു സങ്ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി ദള്ഹഭത്തിഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ന ഭിജ്ജന്തീ’’തി.

ദാനാദിസങ്ഗഹകമ്മന്തി ദാനാദിഭേദം പരസങ്ഗണ്ഹനവസേന പവത്തം കുസലകമ്മം.

൨൧൧. അനവഞ്ഞാതേന അപരിഭൂതേന സമ്ഭാവിതേന. പമോദോ വുച്ചതി ഹാസോ, ന അപ്പമോദേനാതി ഏത്ഥ പടിസേധദ്വയേന സോ ഏവ വുത്തോ. സോ ച ഓദഗ്യസഭാവത്താ ന ദീനോ ധമ്മൂപസഞ്ഹിതത്താ ന ഗബ്ഭയുത്തോതി ആഹ ‘‘ന ദീനേന ന ഗബ്ഭിതേനാതി അത്ഥോ’’തി. സത്താനം അഗണ്ഹനഗുണേനാതി യോജനാ.

അതിരുചിരന്തി അതിവിയ രുചിരകതം, തം പന പസ്സന്താനം പസാദാവഹന്തി ആഹ ‘‘സുപാസാദിക’’ന്തി. സുട്ഠു ഛേകന്തി അതിവിയ സുന്ദരം. വിധാതബ്ബോതി വിധാതും സന്ദിസിതും സക്കുണേയ്യോ. പിയം വദതീതി പിയവദൂ യഥാ ‘‘സബ്ബവിദൂ’’തി. സുഖമേവ സുഖതാ, തം സുഖതം. ധമ്മഞ്ച അനുധമ്മഞ്ചാതി ലോകുത്തരധമ്മഞ്ചേവ തസ്സ അനുരൂപപുബ്ബഭാഗധമ്മഞ്ച.

ഉസ്സങ്ഖപാദാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൨. ‘‘അത്ഥൂപസംഹിത’’ന്തി ഇമിനാ വട്ടനിസ്സിതാ ധമ്മകഥാ വുത്താതി ആഹ ‘‘ഇധലോകപരലോകത്ഥനിസ്സിത’’ന്തി. ‘‘ധമ്മൂപസംഹിത’’ന്തി ഇമിനാ വിവട്ടനിസ്സിതാ, തസ്മാ ദസകുസലകമ്മപഥാ വിവട്ടസന്നിസ്സയാ വേദിതബ്ബാ. നിദംസേസീതി സന്ദസ്സേസി തേ ധമ്മേ പച്ചക്ഖേ കത്വാ പകാസേസി. നിദംസനകഥന്തി പാകടകരണകഥം. ജേട്ഠട്ഠേന അഗ്ഗോ, പാസംസട്ഠേന സേട്ഠോ, പമുഖട്ഠേന പാമോക്ഖോ, പധാനട്ഠേന ഉത്തമോ, ഹിതസുഖത്ഥികേഹി പകാരതോ വരണീയതോ രജനീയതോ പവരോതി ഏവം അത്ഥവിസേസവാചീനമ്പി ‘‘അഗ്ഗോ’’തിആദീനം പദാനം ഭാവത്ഥസ്സ ഭേദാഭാവതോ ‘‘സബ്ബാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനീ’’തി ആഹ.

ഉദ്ധങ്ഗമനീയാതി സുണന്താനം ഉപരൂപരി വിസേസം ഗമേന്തീതി ഉദ്ധങ്ഗമനീയാ. സങ്ഖായ അധോ പിട്ഠിപാദസമീപേ ഏവ പതിട്ഠിതത്താ അധോസങ്ഖാ പാദാ ഏതസ്സാതി അധോസങ്ഖപാദോ. സങ്ഖാതി ച ഗോപ്ഫകാനമിദം നാമം.

൨൧൩. ധമ്മദാനയഞ്ഞന്തി ധമ്മദാനസങ്ഖാതം യഞ്ഞം.

സുട്ഠു സണ്ഠിതാതി സമ്മദേവ സണ്ഠിതാ. പിട്ഠിപാദസ്സ ഉപരി പകതിഅങ്ഗുലേന ചതുരങ്ഗുലേ ജങ്ഘാപദേസേ നിഗൂള്ഹാ അപഞ്ഞായമാനരൂപാ ഹുത്വാ ഠിതാതി അത്ഥോ.

ഏണിജങ്ഘലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൪. സിപ്പന്തി സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന ‘‘സിപ്പ’’ന്തി ലദ്ധനാമം സത്താനം ജീവികാഹേതുഭൂതം ആജീവവിധിം. ജീവികത്ഥം, സത്താനം ഉപകാരത്ഥഞ്ച വേദിതബ്ബട്ഠേന വിജ്ജാ, മന്തസത്ഥാദി. ചരന്തി തേന സുഗതിം, സുഖഞ്ച ഗച്ഛന്തീതി ചരണം. കമ്മസ്സകതാഞാണം ഉത്തരപദലോപേന ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കമ്മന്തി കമ്മസ്സകതാജാനനപഞ്ഞാ’’തി. താനി ചേവാതി പുബ്ബേ വുത്തഹത്ഥിആദീനി ചേവ. സത്ത രതനാനീതി മുത്താദീനി സത്ത രതനാനി. ച-സദ്ദേന രഞ്ഞോ ഉപഭോഗഭൂതാനം വത്ഥസേയ്യാദീനം സങ്ഗഹോ. രഞ്ഞോ അനുച്ഛവികാനീതി രഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജനയോഗ്യാനി. സബ്ബേസന്തി ‘‘രാജാരഹാനീ’’തിആദിനാ വുത്താനം സബ്ബേസംയേവ ഏകജ്ഝം ഗഹണം. ബുദ്ധാനം പരിസാ നാമ ഓധിസോ അനോധിസോ ച സമിതപാപാ, തഥത്ഥായ പടിപന്നാ ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സമണാനം കോട്ഠാസഭൂതാ ചതസ്സോ പരിസാ’’തി.

സിപ്പാദിവാചനന്തി സിപ്പാനം സിക്ഖാപനം. പാളിയമ്പി ഹി ‘‘വാചേതാ’’തി വാചനസീസേന സിക്ഖാപനം ദസ്സിതം. ഉക്കുടികാസനന്തി തംതംവേയ്യാവച്ചകരണേന ഉക്കുടികസ്സ നിസജ്ജാ. പയോജനവസേന ഗേഹതോ ഗേഹം ഗാമതോ ഗാമം ജങ്ഘായോ കിലമേത്വാ പേസനം ജങ്ഘപേസനികാ. ലിഖിത്വാ പാതിതം വിയ ഹോതി അപരിപുണ്ണഭാവതോ. അനുപുബ്ബഉഗ്ഗതവട്ടിതന്തി ഗോപ്ഫകട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ ജാണുപ്പദേസാ മംസൂപചയസ്സ അനുക്കമേന സമന്തതോ വഡ്ഢിതത്താ അനുപുബ്ബേന ഉഗ്ഗതം ഹുത്വാ സുവട്ടിതം. ഏണിജങ്ഘലക്ഖണന്തി സണ്ഠാനമത്തേന ഏണിമിഗജങ്ഘാസദിസജങ്ഘലക്ഖണം.

൨൧൫. ‘‘യതുപഘാതായാ’’തി ഏത്ഥ ത-കാരോ പദസന്ധികരോ, അനുനാസികലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘യ’’ന്തിആദി. ‘‘ഉദ്ധഗ്ഗലോമാ സുഖുമത്തചോത്ഥതാ’’തി വുത്തത്താ ചോദകേന ‘‘കിം പന അഞ്ഞേന കമ്മേന അഞ്ഞം ലക്ഖണം നിബ്ബത്തതീ’’തി ചോദിതോ, ആചരിയോ ‘‘ന നിബ്ബത്തതീ’’തി വത്വാ ‘‘യദി ഏവം ഇധ കസ്മാ ലക്ഖണന്തരം കഥിത’’ന്തി അന്തോലീനമേവ ചോദനം പരിഹരന്തോ ‘‘യം പന നിബ്ബത്തതീതി…പേ… ഇധ വുത്ത’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ യം പന നിബ്ബത്തതീതി യം ലക്ഖണം വുച്ചമാനലക്ഖണനിബ്ബത്തകേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്തതി. തം അനുബ്യഞ്ജനം ഹോതീതി തം ലക്ഖണം വുച്ചമാനസ്സ ലക്ഖണസ്സ അനുകൂലലക്ഖണം നാമ ഹോതി. തസ്മാ തേന കാരണേന ഇധ ഏണിജങ്ഘലക്ഖണകഥനേ ‘‘ഉദ്ധഗ്ഗലോമാ സുഖുമത്തചോത്ഥതാ’’തി ലക്ഖണന്തരം വുത്തം.

സുഖുമച്ഛവിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൬. സമിതപാപട്ഠേന സമണം, ന പബ്ബജ്ജാമത്തേന. ബാഹിതപാപട്ഠേന ബ്രാഹ്മണം, ന ജാതിമത്തേന.

മഹന്താനം അത്ഥാനം പരിഗ്ഗണ്ഹനതോ മഹതീ പഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി മഹാപഞ്ഞോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോതി ആഹ ‘‘മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ’’തി. നാനത്തന്തി യാഹി മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ഭഗവാ ‘‘മഹാപഞ്ഞോ’’തിആദിനാ കിത്തീയതി, താസം മഹാപഞ്ഞാദീനം ഇദം നാനത്തം അയം വേമത്തതാ.

യസ്സ കസ്സചി വിസേസതോ അരൂപധമ്മസ്സ മഹത്തം നാമ കിച്ചസിദ്ധിയാ വേദിതബ്ബന്തി തദസ്സാ കിച്ചസിദ്ധിയാ ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുമഹന്തതായ, പച്ചയമഹന്തതായ, നിസ്സയമഹന്തതായ, പഭേദമഹന്തതായ, കിച്ചമഹന്തതായ, ഫലമഹന്തതായ, ആനിസംസമഹന്തതായ ച സീലക്ഖന്ധസ്സ മഹന്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഹേതു അലോഭാദയോ. പച്ചയോ ഹിരോത്തപ്പസദ്ധാസതിവീരിയാദയോ. നിസ്സയോ സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിനിയതതാ, തംസമങ്ഗിനോ ച പുരിസവിസേസാ. പഭേദോ ചാരിത്തവാരിത്താദിവിഭാഗോ. കിച്ചം തദങ്ഗാദിവസേന പടിപക്ഖവിധമനം. ആനിസംസോ പിയമനാപതാദി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ, (വിസുദ്ധി. ൧.൬) ആകങ്ഖേയ്യസുത്താദീസു (മ. നി. ൧.൬൫) ച ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ നയേന സമാധിക്ഖന്ധാദീനമ്പി മഹന്തതാ യഥാരഹം വിത്ഥാരേത്വാ വേദിതബ്ബാ. ഠാനാഠാനാനം പന മഹാവിസയതായ, സാ ബഹുധാതുകസുത്തേ ആഗതനയേന വേദിതബ്ബാ. വിഹാരസമാപത്തിയോ സമാധിക്ഖന്ധനിദ്ധാരണനയേന വേദിതബ്ബാ. അരിയസച്ചാനം സകലസാസനസങ്ഗഹതോ, സോ സച്ചവിഭങ്ഗ- (വിഭ. ൧൮൯) തംസംവണ്ണനാസു (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯) ആഗതനയേന, സതിപട്ഠാനാ ദീനം സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗാദീസു, (വിഭ. ൩൫൫) തംസംവണ്ണനാസു (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൫) ച ആഗതനയേന, സാമഞ്ഞഫലാനം മഹതോ ഹിതസ്സ, മഹതോ സുഖസ്സ, മഹതോ അത്ഥസ്സ, മഹതോ യോഗക്ഖേമസ്സ നിബ്ബത്തിഭാവതോ, സന്തപണീതനിപുണഅതക്കാവചരപണ്ഡിതവേദനീയഭാവതോ ച; അഭിഞ്ഞാനം മഹാസമ്ഭാരതോ, മഹാവിസയതോ, മഹാകിച്ചതോ, മഹാനുഭാവതോ, മഹാനിബ്ബത്തിതോ ച, നിബ്ബാനസ്സ മദനിമ്മദനാദിമഹത്തസിദ്ധിതോ മഹന്തതാ വേദിതബ്ബാ.

പുഥുപഞ്ഞാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – നാനാഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ…പേ… അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമാ’’തി ഏവം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തേസുപി ‘‘ഏകവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകാദസവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ. ഏകവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ. ഏകവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. ഏകവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. ഏകവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ അതീതാദിഭേദവസേനാപി നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തഥാ ‘‘ഇദം ചക്ഖായതനം നാമ…പേ...ഇദം ധമ്മായതനം നാമ. തത്ഥ ദസായതനാ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമകാ’’തി ഏവം ആയതനാനം നാനത്തം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. നാനാധാതൂസൂതി ‘‘അയം ചക്ഖുധാതു നാമ…പേ… അയം മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ. തത്ഥ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ ധാതുയോ ചതുഭൂമികാ’’തി ഏവം നാനാധാതൂസു ഞാണം പവത്തതി, തയിദം ഉപാദിന്നകധാതുവസേന വുത്തം. പച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി ഹി ദ്വിന്നഞ്ച അഗ്ഗസാവകാനം ഉപാദിന്നകധാതൂസു ഏവം നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി, തഞ്ച ഖോ ഏകദേസതോവ, ന നിപ്പദേസതോ. അനുപാദിന്നകധാതൂനം പന ലക്ഖണാദിമത്തമേവ ജാനന്തി, ന നാനാകരണം. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനമേവ പന ‘‘ഇമായ നാമധാതുയാ ഉസ്സന്നത്താ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ ഖന്ധോ സേതോ, ഇമസ്സ കാളോ, ഇമസ്സ മട്ഠോ, ഇമസ്സ ബഹലത്തചോ, ഇമസ്സ തനുതചോ. ഇമസ്സ പത്തം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ഏവരൂപം. ഇമസ്സ പുപ്ഫം നീലം, ഇമസ്സ പീതകം, ലോഹിതകം, ഓദാതം, സുഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധം. ഫലം ഖുദ്ദകം, മഹന്തം, ദീഘം, വട്ടം, സുസണ്ഠാനം, ദുസ്സണ്ഠാനം, മട്ഠം, ഫരുസം, സുഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധം, മധുരം, തിത്തകം, അമ്ബിലം, കടുകം, കസാവം. കണ്ടകോ തിഖിണോ, അതിഖിണോ, ഉജുകോ, കുടിലോ, കണ്ഹോ, നീലോ, ഓദാതോ ഹോതീ’’തി ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി.

നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസൂതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ ച നാനാപഭേദേസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു. അവിജ്ജാദിഅങ്ഗാനി ഹി പച്ചേകം പടിച്ചസമുപ്പാദസഞ്ഞിതാനി. തേനാഹ സങ്ഖാരപിടകേ ‘‘ദ്വാദസ പച്ചയാ ദ്വാദസ പടിച്ചസമുപ്പാദാ’’തി. നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസൂതി നാനാസഭാവേസു നിച്ചസാരാദിവിരഹിതേസു സുഞ്ഞതഭാവേസു തതോ ഏവ ഇത്ഥിപുരിസഅത്തത്തനിയാദിവസേന അനുപലബ്ഭനസഭാവേസു പകാരേസു. മ-കാരോ ഹേത്ഥ പദസന്ധികരോ. നാനാഅത്ഥേസൂതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ വിസയഭൂതേസു പച്ചയുപ്പന്നാദിവസേന നാനാവിധേസു അത്ഥേസു. ധമ്മേസൂതി ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ വിസയഭൂതേസു പച്ചയാദിവസേന നാനാവിധേസു ധമ്മേസു. നിരുത്തീസൂതി തേസംയേവ അത്ഥധമ്മാനം നിദ്ധാരണവചനസങ്ഖാതേസു നാനാനിരുത്തീസു. പടിഭാനേസൂതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദീസു വിസയഭൂതേസു ‘‘ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീ’’തി (വിഭ. ൭൨൬, ൭൨൯, ൭൩൧, ൭൩൨, ൭൩൪, ൭൩൬, ൭൩൯) തഥാ തഥാ പടിഭാനതോ ഉപതിട്ഠനതോ ‘‘പടിഭാനാനീ’’തി ലദ്ധനാമേസു നാനാഞാണേസു. ‘‘പുഥുനാനാസീലക്ഖന്ധേസൂ’’തിആദീസു സീലസ്സ പുഥുത്തം വുത്തമേവ, ഇതരേസം പന വുത്തനയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പാകടമേവ. യം പന അഭിന്നം ഏകമേവ നിബ്ബാനം, തത്ഥ ഉപചാരവസേന പുഥുത്തം ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പുഥുജ്ജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മാ’’തി, തേനസ്സ മദനിമ്മദനാദിപരിയായേന പുഥുത്തം പരിദീപിതം ഹോതി.

ഏവം വിസയവസേന പഞ്ഞായ മഹത്തം, പുഥുത്തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്പയുത്തധമ്മവസേന ഹാസഭാവം, പവത്തിആകാരവസേന ജവനഭാവം, കിച്ചവസേന തിക്ഖാദിഭാവം ദസ്സേതും ‘‘കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹാസബഹുലോതി പീതിബഹുലോ. സേസപദാനി തസ്സേവ വേവചനാനി. സീലം പരിപൂരേതീതി ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോ ഹുത്വാ ഠപേത്വാ ഇന്ദ്രിയസംവരം തസ്സ വിസും വുത്തത്താ അനവസേസസീലം പരിപൂരേതി. പീതിസോമനസ്സസഹഗതാ ഹി പഞ്ഞാ അഭിരതിവസേന ആരമ്മണേ ഫുല്ലിതവികസിതാ വിയ പവത്തതി, ന ഏവം ഉപേക്ഖാസഹഗതാ. പുന സീലക്ഖന്ധന്തി അരിയസീലക്ഖന്ധമാഹ. ‘‘സമാധിക്ഖന്ധ’’ന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

സബ്ബം തം രൂപം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി യാ രൂപധമ്മേ ‘‘അനിച്ചാ’’തി സീഘവേഗേന പവത്തതി, പടിപക്ഖദൂരഭാവേന പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ സാതിസയത്താ ഇന്ദേന വിസ്സട്ഠവജിരം വിയ ലക്ഖണം അവിരജ്ഝന്തീ അദന്ധായന്തീ രൂപക്ഖന്ധേ അനിച്ചലക്ഖണം വേഗസാ പടിവിജ്ഝതി, സാ ജവനപഞ്ഞാ നാമാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവസേന ജവനപഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ ബലവവിപസ്സനാവസേന ദസ്സേതും ‘‘രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഖയട്ഠേനാതി യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജനതോ ഖയസഭാവത്താ. ഭയട്ഠേനാതി ഭയാനകഭാവതോ. അസാരകട്ഠേനാതി അസാരകഭാവതോ അത്തസാരവിരഹതോ, നിച്ചസാരാദിവിരഹതോ ച. തുലയിത്വാതി തുലനഭൂതായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ തുലേത്വാ. തീരയിത്വാതി തായ ഏവ തീരണഭൂതായ തീരയിത്വാ. വിഭാവയിത്വാതി യാഥാവതോ പകാസേത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ. വിഭൂതം കത്വാതി പാകടം കത്വാ. രൂപനിരോധേതി രൂപക്ഖന്ധനിരോധഹേതുഭൂതേ നിബ്ബാനേ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന. ഇദാനി സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാവസേന ജവനപഞ്ഞം ദസ്സേതും പുന ‘‘രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവസേനാ’’തി കേചി.

ഞാണസ്സ തിക്ഖഭാവോ നാമ സവിസേസം പടിപക്ഖപഹാനേന വേദിതബ്ബോതി. ‘‘ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ’’തി വത്വാ തേ പന കിലേസേ വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്ക’’ന്തിആദിമാഹ. തിക്ഖപഞ്ഞോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, പടിപദാ ചസ്സ ന ചലതീതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ…പേ… അധിഗതാ ഹോന്തീ’’തിആദി.

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി യാഥാവതോ ദസ്സനേന സച്ചപ്പടിവേധോ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാതി കാരണമുഖേന നിബ്ബേധികപഞ്ഞം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉബ്ബേഗബഹുലോതി വുത്തനയേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു അഭിണ്ഹപവത്തസംവേഗോ. ഉത്താസബഹുലോതി ഞാണുത്താസവസേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു ബഹുസോ ഉത്രാസമാനസോ, ഏതേന ആദീനവാനുപസ്സനമാഹ. ‘‘ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ’’തി പന ഇമിനാ നിബ്ബിദാനുപസ്സനമാഹ, ‘‘അരതിബഹുലോ’’തിആദിനാ തസ്സാ ഏവ അപരാപരുപ്പത്തിം. ബഹിമുഖോതി സബ്ബസങ്ഖാരതോ ബഹിഭൂതം നിബ്ബാനം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തഞാണമുഖോ, തഥാ വാ പവത്തിതവിമോക്ഖമുഖോ. നിബ്ബിജ്ഝനം നിബ്ബേധോ, സോ ഏതിസ്സാ അത്ഥി, നിബ്ബിജ്ഝതീതി വാ നിബ്ബേധികാ, സാ ഏവ പഞ്ഞാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ, ഉത്താനത്ഥത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൨൧൭. പബ്ബജിതം ഉപാസിതാതി ഏത്ഥ യാദിസം പബ്ബജിതം ഉപാസതോ പഞ്ഞാപടിലാഭോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പണ്ഡിതം പബ്ബജിത’’ന്തി വുത്തം. ഉപാസനഞ്ചേത്ഥ ഉപട്ഠാനവസേന ഇച്ഛിതം, ന ഉപനിസീദനമത്തേനാതി ആഹ ‘‘പയിരുപാസിതാ’’തി. അത്ഥന്തി ഹിതം. അബ്ഭന്തരം കരിത്വാതി അബ്ഭന്തരഗതം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥയുത്ത’’ന്തി. ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ ചായം, ഹിതൂപസഞ്ഹിതം കത്വാതി അത്ഥോ. അന്തര-സദ്ദോ വാ ചിത്തപരിയായോ ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) വിയ. തസ്മാ അത്ഥന്തരോതി ഹിതജ്ഝാസയോതി അത്ഥോ.

പടിലാഭത്ഥായ ഗതേനാതി പടിലാഭത്ഥായ പവത്തേന, പടിലാഭസംവത്തനിയേനാതി അത്ഥോ. ഉപ്പാദേ ച നിമിത്തേ ച ഛേകാതി ഉപ്പാദവിധിമ്ഹി ചേവ നിമിത്തവിധിമ്ഹി ച കുസലാ. ഉപ്പാദനിമിത്തകോവിദതാസീസേന ചേത്ഥ ലക്ഖണകോസല്ലമേവ ദസ്സേതി. അഥ വാ സേസലക്ഖണാനം നിബ്ബത്തിയാ ബുദ്ധാനം, ചക്കവത്തീനഞ്ച ഉപ്പാദോ അനുമീയതി, യാനി തേഹി ലദ്ധബ്ബആനിസംസാനി നിമിത്താനി, തസ്മിം ഉപ്പാദേ ച നിമിത്തേ ച അനുമിനനാദിവസേന ഛേകാ നിപുണാതി അത്ഥോ. ഞത്വാ പസ്സിസ്സതീതി ഞാണേന ജാനിത്വാ പസ്സിസ്സതി, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേനാതി അധിപ്പായോ.

അത്ഥാനുസാസനീസൂതി അത്ഥാനം ഹിതാനം അനുസാസനീസു. യസ്മാ അനത്ഥപടിവജ്ജനപുബ്ബികാ സത്താനം അത്ഥപടിപത്തി, തസ്മാ അനത്ഥോപി പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേതബ്ബോ, ജാനിതബ്ബോ ചാതി വുത്തം ‘‘അത്ഥാനത്ഥം പരിഗ്ഗാഹകാനി ഞാണാനീ’’തി, യതോ ‘‘ആയുപായകോസല്ലം വിയ അപായകോസല്ലമ്പി ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

സുവണ്ണവണ്ണലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൮. പടിസങ്ഖാനബലേന കോധവിനയേന അക്കോധനോ, ന ഭാവനാബലേനാതി ദസ്സേതും ‘‘ന അനാഗാമിമഗ്ഗേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം അക്കോധവസികത്താതി ഏവം മഘമാണവോ വിയ ന കോധവസം ഗതത്താ. നാഭിസജ്ജീതി കുജ്ഝനവസേനേവ ന അഭിസജ്ജി. യഞ്ഹി കോധസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതേ ആരമ്മണേ ഉപനാഹസ്സ പച്ചയഭൂതം കുജ്ഝനവസേന അഭിസജ്ജനം, തം ഇധാധിപ്പേതം, ന ലുബ്ഭനവസേന. തേനാഹ ‘‘കുടിലകണ്ടകോ വിയാ’’തിആദി. സോ ഹി യത്ഥ ലഗ്ഗതി, തം ഖോഭേന്തോ ഏവ ലഗ്ഗതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം മമ്മട്ഠാനേ. മമ്മന്തി ഫുട്ഠമത്തേപി രുജ്ജനട്ഠാനം. പുബ്ബുപ്പത്തികോതി പഠമുപ്പന്നോ. തതോ ബലവതരോ ബ്യാപാദോ ലദ്ധാസേവനതായ ചിത്തസ്സ ബ്യാപജ്ജനതോ. തതോ ബലവതരാ പതിത്ഥിയനാതി സാതിസയം ലദ്ധാസേവനതായ തതോ ബ്യാപാദാവത്ഥായപി ബലവതരാ പതിത്ഥിയനാ പച്ചത്ഥികഭാവേന ഥാമപ്പത്തിതോ.

സുഖുമത്ഥരണാദീതി ആദി-സദ്ദേന പണീതഭോജനീയാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ ഭോജനദാനസ്സപി വണ്ണസമ്പദാനിമിത്തഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഭോജനം ഭിക്ഖവേ ദദമാനോ ദായകോ പടിഗ്ഗാഹകാനം…പേ… ആയും ദേതി, വണ്ണം ദേതീ’’തി (അ. നി. ൫.൩൭) തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘ആമിസദാനേന വാ’’തി.

൨൧൯. തി അദാസി. ദേവോതി മേഘോ, പജ്ജുന്നോ ഏവ വാ. വരതരോതി ഉത്തമതരോ. പബ്ബജ്ജായ വിസദിസാവത്ഥാദി ഭാവതോ ന പബ്ബജ്ജാതി അപബ്ബജ്ജാ, ഗിഹിഭാവോ. അച്ഛാദേന്തി കോപീനം പടിച്ഛാദേന്തി ഏതേഹീതി അച്ഛാദനാനി, നിവാസനാനി, തേസം അച്ഛാദനാനഞ്ചേവ സേസ വത്ഥാനഞ്ച കോജവാദി ഉത്തമപാവുരണാനഞ്ച. വിനാസോതി കതസ്സ കമ്മസ്സ അവിപച്ചിത്വാ വിനാസോ.

കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൦. സമാനേതാതി സമ്മദേവ ആനേതാ സമാഗമേതാ. രജ്ജേ പതിട്ഠിതേന സക്കാ കാതും ബഹുഭതികസ്സേവ ഇജ്ഝനതോ. കത്താ നാമ നത്ഥീതി വജ്ജം പടിച്ഛാദേന്തീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ, കരോന്തി വജ്ജപടിച്ഛാദനകമ്മന്തി വാ. നനു വജ്ജപടിച്ഛാദനകമ്മം നാമ സാവജ്ജന്തി? സച്ചം സാവജ്ജം സംകിലിട്ഠചിത്തേന പടിച്ഛാദേന്തസ്സ, ഇദം പന അസംകിലിട്ഠചിത്തേന പരസ്സ ഉപ്പജ്ജനകഅനത്ഥം പരിഹരണവസേന പവത്തം അധിപ്പേതം. ‘‘ഞാതിസങ്ഗഹം കരോന്തേനാ’’തി ഏതേന ഞാതത്ഥചരിയാവസേന തം കമ്മം പവത്തതീതി ദസ്സേതി.

൨൨൧. അമിത്തതാപനാതി അമിത്താനം തപനസീലാ, അമിത്തതാപനം ഹോതു വാ മാ വാ ഏവംസഭാവാതി അത്ഥോ. ന ഹി ചക്കവത്തിനോ പുത്താനം അമിത്താ നാമ കേചി ഹോന്തി, യേ തേ ഭവേയ്യും, ചക്കാനുഭാവേനേവ സബ്ബേപി ഖത്തിയാദയോ അനുവത്തകാ തേസം ഭവന്തി.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പരിമണ്ഡലാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൨. സമന്തി സമാനം. തേന തേന ലോകേ വിഞ്ഞാതഗുണേന സമം സമാനം ജാനാതി, യതോ തത്ഥ പടിപജ്ജനവിധിനാവ ഇതരസ്മിം പടിപജ്ജതി. സയം ജാനാതീതി അപരനേയ്യോ ഹുത്വാ സയമേവ ജാനാതി. പുരിസം ജാനാതീതി വാ ‘‘അയം സേട്ഠോ, അയം മജ്ഝിമോ, അയം നിഹീനോ’’തി തം തം പുരിസം യാഥാവതോ ജാനാതി. പുരിസവിസേസം ജാനാതീതി തസ്മിം തസ്മിം പുരിസേ വിജ്ജമാനം വിസേസം ജാനാതി, യതോ തത്ഥ തത്ഥ അനുരൂപദാനപദാനാദിപടിപത്തിയാ യുത്തപത്തകാരീ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അയമിദമരഹതീ’’തിആദി.

സമ്പത്തിപടിലാഭട്ഠേനാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിസമ്പത്തീനം പടിലാഭാപനട്ഠേന. സമസങ്ഗഹകമ്മന്തി സമം ജാനിത്വാ തദനുരൂപം തസ്സ തസ്സ സങ്ഗണ്ഹനകമ്മം.

൨൨൩. തുലയിത്വാതി തീരയിത്വാ. പടിവിചിനിത്വാതി വീമംസിത്വാ. നിപുണയോഗതോ നിപുണാ, അതിവിയ നിപുണാ അതിനിപുണാ, സാ പന തേസം നിപുണതാ സണ്ഹസുഖുമാ പഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘സുഖുമപഞ്ഞാ’’തി.

സീഹപുബ്ബദ്ധകായാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൪. ഖേമകാമോതി അനുപദ്ദവകാമോ. കമ്മസ്സകതാഞാണം സത്താനം വഡ്ഢിആവഹം സബ്ബസമ്പത്തിവിധായകന്തി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായാതി കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞായാ’’തി.

സമന്തപരിപൂരാനീതി സമന്തതോ സബ്ബഭാഗേഹി പരിപുണ്ണാനി. തതോ ഏവ അഹീനാനി അനൂനാനി. ധനാദീഹീതി ധനധഞ്ഞാദീഹി.

൨൨൫. ഓകപ്പനസദ്ധാ സദ്ധേയ്യവത്ഥും ഓക്കന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ സദ്ദഹനസദ്ധാ. സാ ഏവ പസാദനീയവത്ഥുസ്മിമ്പി അഭിപ്പസീദനവസേന പവത്തിയാ പസാദസദ്ധാ.പരിയത്തിസവനേനാതി സത്താനം ഹിതസുഖാവഹായ പരിയത്തിയാ സവനേന. ധാരണപരിചയാദീനം തംമൂലകത്താ തഥാ വുത്തം. ഏതേസന്തി സദ്ധാദീനം. സഹ ഹാനധമ്മേനാതി സഹാനധമ്മോ, ന സഹാനധമ്മോതി അസഹാനധമ്മോ, തസ്സ ഭാവോ അസഹാനധമ്മതാ, തം അസഹാനധമ്മതം, അപരിഹാനിയസഭാവന്തി അത്ഥോ.

രസഗ്ഗസഗ്ഗിതാലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൬. തിലഫലമത്തമ്പി ഭോജനം. സബ്ബത്ഥ ഫരതീതി സബ്ബാ രസാഹരണിയോ അനുസ്സരന്തം സഭാവേന സബ്ബസ്മിം കായേ ഫരതി. സമാ ഹുത്വാ വഹന്തീതി അവിസമാ ഉജുകാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി.

ആരോഗ്യകരണകമ്മന്തി അരോഗഭാവകരം സത്താനം അവിഹേഠനകമ്മം. മധുരാദിഭേദം രസം ഗസതി ഹരതി ഏതേഹി, സയമേവ വാ തം ഗസന്തി ഗിലന്തി അന്തോ പവേസേന്തീതി രസഗ്ഗസാ, രസഗ്ഗസാനം അഗ്ഗാ രസഗ്ഗസഗ്ഗാ, തേ ഏത്ഥ സന്തീതി രസഗ്ഗസഗ്ഗീ, തദേവ ലക്ഖണം. ഭവതി ഹി അഭിന്നേപി വത്ഥുസ്മിം തഗ്ഗതവിസേസാവബോധനത്ഥം ഭിന്നം വിയ കത്വാ വോഹാരോ യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി. രസഗ്ഗസഗ്ഗിതാസങ്ഖാതം വാ ലക്ഖണം രസഗ്ഗസഗ്ഗിലക്ഖണം.

൨൨൭. വധ-സദ്ദോ ‘‘അത്താനം വധിത്വാ വധിത്വാ രോദതീ’’തിആദീസു (പാചി. ൮൭൯) ബാധനത്ഥോപി ഹോതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘മാരണവധേനാ’’തി വുത്തം, മാരണസങ്ഖാതേന വധേനാതി അത്ഥോ. ബാധനത്ഥോ ഏവ വാ വധ-സദ്ദോ, മാരണേന, ബാധനേന ചാതി അത്ഥോ. ഉബ്ബാധനായാതി ബന്ധനാഗാരേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധം ഉദ്ധം ബാധനേന. തേനാഹ ‘‘ബന്ധനാഗാരപ്പവേസനേനാ’’തി.

അഭിനീലനേത്താദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൮. വിസടന്തി കുജ്ഝനവസേന വിനിസടം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘കക്കടകോ വിയാ’’തിആദി. വിസാചീതി വിരൂപം സാചിതകം, വിജിമ്ഹന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വങ്കക്ഖികോടിയാ’’തി, കുടിലഅക്ഖികോടിപാതേനാതി അത്ഥോ. വിചേയ്യ പേക്ഖിതാതി ഉജുകം അനോലോകേത്വാ ദിട്ഠിപാതം വിചാരേത്വാ ഓലോകേത്വാ. തേനാഹ ‘‘യോ കുജ്ഝിത്വാ’’തിആദി. പരോതി കുജ്ഝിതോ. ന ഓലോകേതി തം സമ്മുഖാ ഗച്ഛന്തം കുജ്ഝിത്വാ ന ഓലോകേതി, പരമ്മുഖാ. വിതേയ്യാതി വിരൂപം തിരിയം, വിഞ്ഞൂനം ഓലോകനക്കമം വീതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ജിമ്ഹം അനോലോകേത്വാ ഉജുകം ഓലോകനം നാമ കുടിലഭാവകരാനം പാപധമ്മാനം അഭാജനഉജുകതചിത്തതസ്സേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉജുമനോ ഹുത്വാ ഉജും പേക്ഖിതാ’’തി. യഥാ ച ഉജും പേക്ഖിതാ ഹോതീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പസടന്തി ഉമ്മീലനവസേന സമ്മദേവ പത്ഥടം. വിപുലം വിത്ഥതന്തി തസ്സേവ വേവചനം. പിയം പിയായിതബ്ബം ദസ്സനം ഓലോകനം ഏതസ്സാതി പിയദസ്സനോ.

കാണോതി അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാ പേക്ഖനകോ. കാകക്ഖീതി കേകരക്ഖോ. വങ്കക്ഖീതി ജിമ്ഹപേക്ഖനകോ. ആവിലക്ഖീതി ആകുലദിട്ഠിപാതോ. നീലപീതലോഹിതസേതകാളവണ്ണാനം വസേന പഞ്ചവണ്ണോ. തത്ഥ പീതലോഹിതവണ്ണാ സേതമണ്ഡലഗതരാജിവസേന, നീലസേതകാളവണ്ണാ പന തംതംമണ്ഡലവസേനേവ വേദിതബ്ബാ. ‘‘പസാദോതി പന തേസം വണ്ണാനം പസന്നാകാരം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി കേചി. പഞ്ചവണ്ണോ പസാദോതി പന യഥാവുത്തപഞ്ചവണ്ണപരിവാരോ, തേഹി വാ പടിമണ്ഡിതോ പസാദോതി അത്ഥോ. നേത്തസമ്പത്തികരാനീതി ‘‘പഞ്ചവണ്ണപസാദതാ തിരോഹിതവിദൂരഗതദസ്സനസമത്ഥതാ’’തി ഏവമാദി ചക്ഖുസമ്പദായ കാരണാനി. ലക്ഖണസത്ഥേ യുത്താതി ലക്ഖണസത്ഥേ ആയുത്താ സുകുസലാ.

ഉണ്ഹീസസീസലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൦. പുബ്ബങ്ഗമോതി ഏത്ഥ പുബ്ബങ്ഗമതാ നാമ പമുഖതാ, ജേട്ഠസേട്ഠകഭാവോ ബഹുജനസ്സ അനുവത്തനീയതാതി ആഹ ‘‘ഗണജേട്ഠകോ’’തിആദി.

പുബ്ബങ്ഗമതാതി പുബ്ബങ്ഗമസ്സ കമ്മം. യസ്സ ഹി കായസുചരിതാദികമ്മസ്സ വസേന മഹാപുരിസോ ബഹുജനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോ അഹോസി, തദസ്സ കമ്മം ‘‘പുബ്ബങ്ഗമതാ’’തി അധിപ്പേതം, ന പുബ്ബങ്ഗമഭാവോ. തേനാഹ ‘‘ഇധ കമ്മം നാമ പുബ്ബങ്ഗമതാ’’തി. പീതിപാമോജ്ജേന പരിപുണ്ണസീസോതി പീതിയാ, പാമോജ്ജേന ച സമ്പുണ്ണപഞ്ഞാസീസോ ബഹുലം സോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗീ ഏവ ഹുത്വാ വിചരതി. മഹാപുരിസോതി മഹാപുരിസജാതികോ.

൨൩൧. ബഹുജനന്തി സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ബഹുജനസ്സാ’’തി. പരിഭുഞ്ജനട്ഠേന പടിഭോഗോ, ഉപയോഗവത്ഥു പടിഭോഗോ, തസ്സ ഹിതാതി പടിഭോഗിയാ. ദേസകാലം ഞത്വാ തദുപകരണൂപട്ഠാനാദി വേയ്യാവച്ചകരാ സത്താ. അഭിഹരന്തീതി ബ്യാഹരന്തി. തസ്സ തസ്സ വേയ്യാവച്ചസ്സ പടിഹരണതോ പവത്തനകരണതോ പടിഹാരോ, വേയ്യാവച്ചകരോ, തസ്സ ഭാവോ പടിഹാരകന്തി ആഹ ‘‘വേയ്യാവച്ചകരഭാവ’’ന്തി. വിസവനം വിസവോ, കാമകാരോ വസിതാ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി വിസവീതി ആഹ ‘‘ചിണ്ണവസീ’’തി.

ഏകേകലോമതാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൨. ഉപവത്തതീതി അനുകൂലഭാവം ഉപേച്ച വത്തതി. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝാസയം അനുവത്തതീ’’തി.

ഏകേകലോമലക്ഖണന്തി ഏകേകസ്മിം ലോമകൂപേ ഏകേകലോമതാലക്ഖണം. ഏകേകേഹി ലോമേഹീതി അഞ്ഞേസം സരീരേ ഏകേകസ്മിമ്പി ലോമകൂപേ അനേകാനിപി ലോമാനി ഉട്ഠഹന്തി, ന തഥാഗതസ്സ. തേഹി പുന പച്ചേകം ലോമകൂപേസു ഏകേകേഹേവ ഉപ്പന്നേഹി കുണ്ഡലാവത്തേഹി പദക്ഖിണാവത്തകജാതേഹി നിചിതം വിയ സരീരം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഏകേകലോമൂപചിതങ്ഗവാ’’തി.

ചത്താലീസാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൪. അഭിന്ദിതബ്ബപരിസോതി പരേഹി കേനചി സങ്ഗഹേന സങ്ഗഹേത്വാ, യുത്തികാരണം ദസ്സേത്വാ വാ ന ഭിന്ദിതബ്ബപരിസോ.

അപിസുണവാചായാതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, പേസുഞ്ഞസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം കുസലകമ്മം. പിസുണാ വാചാ ഏതസ്സാതി പിസുണവാചോ, തസ്സ പിസുണവാചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. അപരിപുണ്ണാതി ചത്താരീസതോ ഊനഭാവേന ന പരിപുണ്ണാ. വിരളാതി സവിവരാ.

പഹൂതജിവ്ഹാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൬. ആദേയ്യവാചോതി ആദരഗാരവവസേന ആദാതബ്ബവചനോ. ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ഗഹേതബ്ബവചനോ സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതസാസനോ.

ബദ്ധജിവ്ഹാതി യഥാ സുഖേന പരിവത്തതി, ഏവം സിരാദീഹി പലിബുദ്ധജിവ്ഹാ. ഗൂള്ഹജിവ്ഹാതി രസബഹലതായ ഗൂള്ഹഗണ്ഡസദിസജിവ്ഹാ. ദ്വിജിവ്ഹാതി അഗ്ഗേ കപ്പഭാവേന ദ്വിധാഭൂതജിവ്ഹാ. മമ്മനാതി അപ്പരിപ്പുടതലാപാ. ഖരഫരുസകക്കസാദിവസേന സദ്ദോ ഭിജ്ജതി ഭിന്നകാരോ ഹോതി. വിച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തസ്സരതായ ഛിന്നസ്സരാ വാ. അനേകാകാരതായ ഭിന്നസ്സരാ വാ. കാകസ്സ വിയ അമനുഞ്ഞസ്സരതായ കാകസ്സരാ വാ. മധുരോതി ഇട്ഠേ, കമ്മഫലേന വത്ഥുനോ സുവിസുദ്ധത്താ. പേമനീയോതി പീതിസഞ്ജനനോ, പിയായിതബ്ബോ വാ.

൨൩൭. അക്കോസയുത്തത്താതി അക്കോസുപസഞ്ഹിതത്താ അക്കോസവത്ഥുസഹിതത്താ. ആബാധകരിന്തി ഘട്ടനവസേന പരേസം പീളാവഹം. ബഹുനോ ജനസ്സ അവമദ്ദനതോ, പമദ്ദാഭാവകരണതോ വാ ബഹുജനപ്പമദ്ദനം. അബാള്ഹന്തി വാ ഏത്ഥ അ-കാരോ വുദ്ധിഅത്ഥോ ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൧) വിയ, തസ്മാ അതിവിയ ബാള്ഹം ഫരുസം ഗിരന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ന ഭണീതി ചേത്ഥ ‘‘ന അഭണി ന ഭണീ’’തി സരലോപേന നിദ്ദേസോ. സുസംഹിതന്തി സുട്ഠു സംഹിതം. കേന പന സുട്ഠു സംഹിതം? ‘‘മധുര’’ന്തി അനന്തരമേവ വുത്തത്താ മധുരതായാതി വിഞ്ഞായതി, കാ പനസ്സ മധുരതാതി ആഹ ‘‘സുട്ഠു പേമസംഹിത’’ന്തി. ഉപയോഗപുഥുത്തവിസയോ യം വാചാ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘വാചായോ’’തി, സാ ചസ്സാ ഉപയോഗപുഥുത്തവിസയതാ ‘‘ഹദയഗാമിനിയോ’’തി പദേന സമാനാധികരണതായ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘കണ്ണസുഖ’’ന്തി പാഠേ ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോയന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. വേദയഥാതി കാലവിപല്ലാസേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘വേദയിത്ഥാ’’തി. ബ്രഹ്മസ്സരതന്തി സേട്ഠസ്സരതം, ബ്രഹ്മുനോ സരസദിസസ്സരതം വാ. ബഹൂനം ബഹുന്തി ബഹൂനം ജനാനം ബഹും സുഭണിതന്തി യോജനാ.

സീഹഹനുലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൮. അപ്പധംസികോതി അപ്പധംസിയോ. യ-കാരസ്സ ഹി ക-കാരം കത്വാ അയം നിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘നിയ്യാനികാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൯൭) ഗുണതോതി അത്തനാ അധിഗതഗുണതോ. ഠാനതോതി യഥാഠിതട്ഠാനന്തരതോ.

പലാപകഥായാതി സമ്ഫപ്പലാപകഥായ. അന്തോപവിട്ഠഹനുകാ ഏകതോ, ഉഭതോ വാ സംകുചിതവിസുകാ. വങ്കഹനുകാ ഏകപസ്സേന കുടിലവിസുകാ. പബ്ഭാരഹനുകാ പുരതോ ഓലമ്ബമാനവിസുകാ.

൨൩൯. വികിണ്ണവചനാ നാമ സമ്ഫപ്പലാപിനോ, തപ്പടിക്ഖേപേന അവികിണ്ണവചനാ മഹാബോധിസത്താ. വാചാ ഏവ തദത്ഥാധിഗമുപായതായ ‘‘ബ്യാപ്പഥോ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘അവികിണ്ണ…പേ… വചനപഥോ അസ്സാ’’തി. ‘‘ദ്വീഹി ദ്വീഹീ’’തി നയിദം ആമേഡിതവചനം അസമാനാധികരണതോ, അഥ ഖോ ദ്വീഹി ദിഗുണതാദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘ദ്വീഹി ദ്വീഹീതി ചതൂഹീ’’തി. തസ്മാ ‘‘ദ്വിദുഗമാ’’തി ചതുഗമാ വുത്താതി ആഹ ‘‘ചതുപ്പദാന’’ന്തി. തഥാസഭാവോതി യഥാസ്സ വുത്തനയേന കേനചി അപ്പധംസിയതാ ഹോതി ഗുണേഹി, തഥാസഭാവോ.

സമദന്താദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൪൦. വിസുദ്ധസീലാചാരതായ പരിസുദ്ധാ സമന്തതോ സബ്ബഥാ വാ സുദ്ധാ പുഗ്ഗലാ പരിവാരാ ഏതസ്സാതി പരിസുദ്ധപരിവാരോ.

൨൪൧. പഹാസീതി തദങ്ഗവസേന, വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച പരിച്ചജി. തിദിവം താവതിംസഭവനം പുരം നഗരം ഏതേസന്തി തിദിവപുരാ, താവതിംസദേവാ, തേസം വരോ തിദിവപുരവരോ, ഇന്ദോ. തേന തിദിവപുരവരേന. തേനാഹ ‘‘സക്കേനാ’’തി. ലപന്തി കഥേന്തി ഏതേനാതി ലപനം, മുഖന്തി ആഹ ‘‘ലപനജന്തി മുഖജ’’ന്തി. സുട്ഠു ധവലതായ സുക്കാ, ഈസകമ്പി അസംകിലിട്ഠതായ സുചി. സുന്ദരസണ്ഠാനതായ സുട്ഠു ഭാവനതോ, വിപസ്സനതോ ച സോഭനാ. കാമം ജനാനം മനുസ്സാനം നിവാസനട്ഠാനാദിഭാവേന പതിട്ഠാഭൂതോ ദേസവിസേസോ ‘‘ജനപദോ’’തി വുച്ചതി, ഇധ പന സപരിവാരചതുമഹാദീപസഞ്ഞിതോ സബ്ബോ പദേസോ തഥാ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ചക്കവാളപരിച്ഛിന്നോ ജനപദോ’’തി. നനു ച യഥാവുത്തോ പദേസോ സമുദ്ദപരിച്ഛിന്നോ, ന ചക്കവാളപബ്ബതപരിച്ഛിന്നോതി? സോ പദേസോ ചക്കവാളപരിച്ഛിന്നോപി ഹോതീതി തഥാ വുത്തം. യേ വാ സമുദ്ദനിസ്സിതാ, ചക്കവാളപാദനിസ്സിതാ ച സത്താ, തേസം തേ തേ പദേസാ പതിട്ഠാതി തേപി സങ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ചക്കവാളപരിച്ഛിന്നോ’’തി അവോച. ചക്കവാളപരിച്ഛിന്നോതി ച ചക്കവാളേന പരിച്ഛിന്നോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്സാതി തസ്സ ചക്കവത്തിനോ. പുന തസ്സാതി തസ്സ ജനപദസ്സ. ബഹുജന സുഖന്തി ഏത്ഥ പച്ചത്തബഹുവചനലോപേന ബഹുജനഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ബഹുജനാ’’തി. യഥാ പന തേ ഹിതസുഖം ചരന്തി, തം വിധിം ദസ്സേതും ‘‘സമാനസുഖദുക്ഖാ ഹുത്വാ’’തി വുത്തം. വിഗതപാപോതി സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്ദനേന വിനിദ്ധുതപാപധമ്മോ. ദരഥോ വുച്ചതി കായികോ, ചേതസികോ ച പരിളാഹോ. തത്ഥ ചേതസികപരിളാഹോ ‘‘വിഗതപാപോ’’തി ഇമിനാവ വുത്തോതി ആഹ ‘‘വിഗതകായികദരഥകിലമഥോ’’തി. രാഗാദയോ യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പന്നാ, തസ്സ മലീനഭാവകരണേന മലാ. കചവരഭാവേന ഖിലാ. സത്താനം മഹാനത്ഥകരത്താ വിസേസതോ ദോസോ കലീതി വുത്തം ‘‘ദോസകലീനഞ്ചാ’’തി. പനൂദേഹീതി സമുച്ഛിന്ദനവസേന സസന്താനതോ നീഹാരകേഹി, പജഹനകേഹീതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥ ച യസ്മാ സബ്ബേസമ്പി ലക്ഖണാനം മഹാപുരിസസന്താനഗതപുഞ്ഞസമ്ഭാരഹേതുകഭാവേന സബ്ബംയേവ തം പുഞ്ഞകമ്മം സബ്ബസ്സ ലക്ഖണസ്സ കാരണം വിസിട്ഠരൂപത്താ ഫലസ്സ. ന ഹി അഭിന്നരൂപകാരണം ഭിന്നസഭാവസ്സ ഫലസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, തസ്മാ യസ്സ യസ്സ ലക്ഖണസ്സ യം യം പുഞ്ഞകമ്മം വിസേസകാരണം, തം തം വിഭാഗേന ദസ്സേന്തീ അയം ദേസനാ പവത്താ. തത്ഥ യഥാ യാദിസം കായസുചരിതാദിപുഞ്ഞകമ്മം സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ കാരണം വുത്തം, താദിസമേവ ‘‘ഉണ്ഹീസസീസതായ’’ കാരണന്തി ന സക്കാ വത്തും ദള്ഹസമാദാനതാവിസിട്ഠസ്സ തസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ കാരണഭാവേന വുത്തത്താ, ഇതരസ്സ ച പുബ്ബങ്ഗമതാവിസിട്ഠസ്സ വുത്തത്താ, ഏവം യാദിസം ആയതപണ്ഹിതായ കാരണം, ന താദിസമേവ ദീഘങ്ഗുലിതായ, ബ്രഹ്മുജുഗത്തതായ ച കാരണം വിസിട്ഠരൂപത്താ ഫലസ്സ. ന ഹി അഭിന്നരൂപകാരണം ഭിന്നസഭാവസ്സ ഫലസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി. തത്ഥ യഥാ ഏകേനേവ കമ്മുനാ ചക്ഖാദിനാനിന്ദ്രിയുപ്പത്തിയം അവത്ഥാഭേദതോ, സാമത്ഥിയഭേദതോ വാ കമ്മഭേദോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. ന ഹി യദവത്ഥം കമ്മം ചക്ഖുസ്സ കാരണം, തദവത്ഥമേവ സോതാദീനം കാരണം ഹോതി അഭിന്നസാമത്ഥിയം വാ, തസ്മാ പഞ്ചായതനികത്തഭാവപത്ഥനാഭൂതാ പുരിമനിപ്ഫന്നാ കാമതണ്ഹാ പച്ചയവസേന വിസിട്ഠസഭാവാ കമ്മസ്സ വിസിട്ഠസഭാവഫലനിബ്ബത്തനസമത്ഥതാസാധനവസേന പച്ചയോ ഹോതീതി ഏകമ്പി അനേകവിധഫലനിബ്ബത്തനസമത്ഥതാവസേന അനേകരൂപതം ആപന്നം വിയ ഹോതി, ഏവമിധാപി ‘‘ഏകമ്പി പാണാതിപാതാ വേരമണിവസേന പവത്തം കുസലകമ്മം ആയതപണ്ഹിതാദീനം തിണ്ണമ്പി ലക്ഖണാനം നിബ്ബത്തകം ഹോതീ’’തി വുച്ചമാനേപി ന കോചി വിരോധോ. തേന വുത്തം ‘‘സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ…പേ… ഇമാനി തീണി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിലഭതീ’’തി നാനാകമ്മുനാ പന തേസം നിബ്ബത്തിയം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, പാളിയം പന ‘‘തസ്സ കമ്മസ്സാ’’തി ഏകവചനനിദ്ദേസോ സാമഞ്ഞവസേനാതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ച കത്വാ സതപുഞ്ഞലക്ഖണവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ‘‘ഇമാനി ദ്വേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിലഭതീ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോതി.

ലക്ഖണസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.