൬. പാസാദികസുത്തവണ്ണനാ

നിഗണ്ഠനാടപുത്തകാലങ്കിരിയവണ്ണനാ

൧൬൪. ലക്ഖസ്സ സരവേധം അവിരജ്ഝിത്വാന വിജ്ഝനവിധിം ജാനന്തീതി വേധഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ധനുമ്ഹി കതസിക്ഖാ’’തി. സിപ്പം ഉഗ്ഗഹണത്ഥായാതി ധനുസിപ്പാദിസിപ്പസ്സ ഉഗ്ഗഹണത്ഥായ. മജ്ഝിമേന പമാണേന സരപാതയോഗ്യതാവസേന കതത്താ ദീഘപാസാദോ.

സമ്പതി കാലം കതോതി അചിരകാലം കതോ. ദ്വേധികജാതാതി ജാതദ്വേധികാ സഞ്ജാതഭേദാ. ദ്വേജ്ഝജാതാതി ദുവിധഭാവപ്പത്താ. ഭണ്ഡന്തി പരിഭാസന്തി ഏതേനാതി ഭണ്ഡനം, വിരുദ്ധചിത്തം. തന്തി ഭണ്ഡനം. ‘‘ഇദം നഹാനാദി ന കത്തബ്ബ’’ന്തി പഞ്ഞത്തവത്തം പണ്ണത്തി. ധമ്മവിനയന്തി പാവചനം സിദ്ധന്തം. വിജ്ഝന്താ മുഖസത്തീഹി. സഹിതം മേതി മയ്ഹം വചനം സഹിതം സിലിട്ഠം പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധം അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തം. തേനാഹ ‘‘അത്ഥസംഹിത’’ന്തി. അധിചിണ്ണന്തി ആചിണ്ണം. വിപരാവത്തന്തി വിരോധദസ്സനവസേന പരാവത്തിതം, പരാവത്തം ദൂസിതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ചിരകാലവസേന പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ നിവത്ത’’ന്തി. പരിയേസമാനോ വിചര തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിക്ഖാതി അത്ഥോ. സചേ സക്കോസി, ഇദാനിയേവ മയാ വേഠിതം ദോസം നിബ്ബേഠേഹി. മരണമേവാതി അഞ്ഞമഞ്ഞഘാതനവസേന മരണമേവ. നാടപുത്തസ്സ ഇമേതി നാടപുത്തിയാ, തേ പന തസ്സ സിസ്സാതി ആഹ ‘‘അന്തേവാസികേസൂ’’തി. പുരിമപടിപത്തിതോ പടിനിവത്തനം പടിവാനം, തം രൂപം സഭാവോ ഏതേസന്തി പടിവാനരൂപാ. തേനാഹ ‘‘നിവത്തനസഭാവാ’’തി. കഥനം അത്ഥസ്സ ആചിക്ഖനം. പവേദനം ഹേതുദാഹരണാനി ആഹരിത്വാ ബോധനം. തേനാഹ ‘‘ദുപ്പവേദിതേതി ദുവിഞ്ഞാപിതേ’’തി. ന ഉപസമായ സംവത്തതീതി അനുപസമസംവത്തനം, തദേവ അനുപസമസംവത്തനികം, തസ്മിം. സമുസ്സിതം ഹുത്വാ പതിട്ഠാഹേതുഭാവതോ ഥൂപം, പതിട്ഠാതി ആഹ ‘‘ഭിന്നഥൂപേതി ഭിന്നപതിട്ഠേ’’തി, ഥൂപോതി വാ ധമ്മസ്സ നിയ്യാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ അഞ്ഞേ ധമ്മേ അഭിഭുയ്യ സമുസ്സിതട്ഠേന, സോ നിഗണ്ഠസ്സ സമയേ. കേഹിചി അഭിന്നസമ്മതോപി ഭിന്നോ വിനട്ഠോ ഏവ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോതി സോ ഭിന്നഥൂപോ, സോ ഏവ നിയ്യാനഭാവോ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചിതുകാമാനം പടിസരണം, തമേത്ഥ നത്ഥീതി അപ്പടിസരണോ, തസ്മിം ഭിന്നഥൂപേ അപ്പടിസരണേതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ആചരിയപ്പമാണന്തി ആചരിയമുട്ഠി ഹുത്വാ പമാണഭൂതം. നാനാനീഹാരേനാതി നാനാകാരേന.

൧൬൫. തഥേവ സമുദാചരിംസു ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ. സാമാകാനന്തി സാമാകധഞ്ഞാനം.

‘‘യേനസ്സ ഉപജ്ഝായോ’’തി വത്വാ യഥാസ്സ ആയസ്മതോ ചുന്ദസ്സ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ഉപജ്ഝായോ അഹോസി, തം വിത്ഥാരേന ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധകാലേ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബുദ്ധകാലേതി ഭൂതകഥനമേതം, ന വിസേസനം. സത്ഥു പരിനിബ്ബാനതോ പുരേതരമേവ ഹി ധമ്മസേനാപതി പരിനിബ്ബുതോ.

ധമ്മരതനപൂജാവണ്ണനാ

സദ്ധിവിഹാരികം അദാസീതി സദ്ധിവിഹാരികം കത്വാ അദാസി.

കഥായ മൂലന്തി ഭഗവതോ സന്തികാ ലഭിതബ്ബധമ്മകഥായ കാരണം. സമുട്ഠാപേതീതി ഉട്ഠാപേതി, ദാലിദ്ദിയപങ്കതോ ഉദ്ധരതീതി അധിപ്പായോ. സന്ധമന്തി സമ്മദേവ ധമന്തോ. ഏകേകസ്മിം പഹാരേയേവ തയോ തയോ വാരേ കത്വാ ദിവാ നവവാരേ രത്തിം നവവാരേ.ഉപട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി ബുദ്ധുപട്ഠാനവസേന, പഞ്ഹാപുച്ഛനാദിവസേന പന അന്തരന്തരാപി ഗച്ഛതേവ, ഗച്ഛന്തോ ച ദിവസസ്സ…പേ… ഗച്ഛതി. ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണഭാവതോ പഞ്ഹോവ പഞ്ഹുദ്ധാരോ, തം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛതി അത്തനോ മഹാപഞ്ഞതായ, സത്ഥു ച ധമ്മദേസനായം അകിലാസുഭാവതോ.

അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതധമ്മവിനയവണ്ണനാ

൧൬൬. ആരോചിതേപി തസ്മിം അത്ഥേ. സാമികോ ഹോതി, തസ്സ സാമികഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സോവ തസ്സാ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം ജാനാതീ’’തി ആഹ. ഏവന്തി വചനസമ്പടിച്ഛനം. ചുന്ദത്ഥേരേന ഹി ആനീതം കഥാപാഭതം ഭഗവാ സമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഏവ’’ന്തി ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ സാവകാനം ദ്വേധികാദിഭാവേന വിഹരണകിരിയാപരാമസനഞ്ഹേതം.

യസ്മാ …പേ… പാകടം ഹോതി ബ്യതിരേകമുഖേന ച നേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ വിഭൂതഭാവാപത്തിതോ. അഥ വാ യസ്മാ…പേ… പാകടം ഹോതി ദോസേസു ആദീനവദസ്സനേന തപ്പടിപക്ഖേസു ഗുണേസു ആനിസംസസ്സ വിഭൂതഭാവാപത്തിതോ. വോക്കമ്മാതി അപസക്കേത്വാ. ആമേഡിതലോപേന ചായം നിദ്ദേസോ, വോക്കമ്മ വോക്കമ്മാതി വുത്തം ഹോതി, തേന തസ്സ വോക്കമനസ്സ അന്തരന്തരാതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ന നിരന്തര’’ന്തിആദി. ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിആദയോതി തേന സത്ഥാരാ വുത്തമുത്തിധമ്മസ്സ അനുധമ്മം അപ്പടിപജ്ജനാദയോ. ആദി-സദ്ദേന പാളിയം ആഗതാ അസാമീചിപടിപദാദയോ ച സങ്ഗയ്ഹന്തി. മനുസ്സത്തമ്പീതി പി-സദ്ദേന ‘‘വിചാരണപഞ്ഞായ അസമ്ഭവോ, ദോസേസു അനഭിനിവേസിതാ, അസന്ദിട്ഠിപരാമാസിതാ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘തഥാ ഏവ’’ന്തി പദേഹി യഥാക്കമം പകാരസ്സ കാമം തിരോക്ഖതാ, പച്ചക്ഖതാ വുച്ചതി, തഥാപി യഥാ ‘‘തഥാ പടിപജ്ജതൂ’’തി പദേന പടിപജ്ജനാകാരോ നിയമേത്വാ വിഹിതോ, തഥാ ‘‘ഏവം പടിപജ്ജതൂ’’തി ഇമിനാപീതി ഇദം തസ്സ അത്ഥദസ്സനഭാവേന വുത്തം. സമാദപിതത്താ മിച്ഛാപടിപദായ അപുഞ്ഞം പസവതി.

൧൬൭. ഞായതി മുത്തിധമ്മോ ഏതേനാതി ഞായോ, തേന സത്ഥാരാ വുത്തോ ധമ്മാനുധമ്മോ, തം പടിപന്നോതി ഞായപ്പടിപന്നോ, സോ പന യസ്മാ തസ്സ മുത്തിധമ്മസ്സ അധിഗമേ കാരണസമ്മതോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കാരണപ്പടിപന്നോ’’തി. നിപ്ഫാദേസ്സതീതി സാധേസ്സതി, സിദ്ധിം ഗമിസ്സതീതി വുത്തം ഹോതി. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകന്തി സമ്പതി, ആയതിഞ്ച ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തകം. വീരിയം കരോതി മിച്ഛാപടിപന്നത്താ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതധമ്മവിനയാദിവണ്ണനാ

൧൬൮. നിയ്യാതീതി വത്തതി, സംവത്തതീതി വാ അത്ഥോ.

൧൭൦. ഇധ സാവകസ്സ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഏകന്തികഅപസ്സയദസ്സനത്ഥം സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധതാ, ധമ്മസ്സ ച സ്വാക്ഖാതതാ കിത്തിതാതി ‘‘സമ്മാപടിപന്നസ്സ കുലപുത്തസ്സ പസംസം ദസ്സേത്വാ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ഇമിസ്സാ ദേസനായ സംകിലേസഭാഗിയഭാവേന ഉട്ഠിതായ വോദാനഭാഗിയഭാവേന യഥാനുസന്ധിനാ പവത്തി ദീപിതാ ഹോതി. അബോധിതത്ഥാതി അപ്പവേദിതത്ഥാ, പരമത്ഥം ചതുത്ഥസച്ചപടിവേധം അപാപിതാതി അത്ഥോ. പാളിയം ‘‘അസ്സാ’’തി പദം ‘‘സാവകാ സദ്ധമ്മേ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി യോജേതബ്ബം ‘‘അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാവകാ, അസ്സ സദ്ധമ്മേ’’തി. സബ്ബസങ്ഗഹപദേഹി കതന്തി സബ്ബസ്സ സാസനത്ഥസ്സ സങ്ഗണ്ഹനപദേഹി ഏകജ്ഝം കതം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹികം കതം ന ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. പുബ്ബേനാപരം സമ്ബന്ധത്ഥഭാവേന സങ്ഗഹേതബ്ബതായ വാ സങ്ഗഹാനി പദാനി കതാനി ഏതസ്സാതി സങ്ഗഹപദകതം, ബ്രഹ്മചരിയം. തപ്പടിക്ഖേപേന ന ച സങ്ഗഹപദകതന്തി യോജനാ. രാഗാദിപടിപക്ഖഹരണം, യഥാനുസിട്ഠം വാ പടിപജ്ജമാനാനം വട്ടദുക്ഖതോ പടിഹരണം നിബ്ബാനപാപനം പടിഹാരോ, സോ ഏവ ആ-കാരസ്സ ഇ-കാരം കത്വാ പടിഹിരോ, പടിഹിരോ ഏവ പാടിഹിരോ, സഹ പാടിഹിരേനാതി സപ്പാടിഹിരം, തഥാ സുപ്പവേദിതതായ സപ്പാടിഹിരം കതന്തി സപ്പാടിഹിരകതം. താദിസം പന വട്ടതോ നിയ്യാനേ നിയുത്തം, നിയ്യാനപ്പയോജനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിയ്യാനിക’’ന്തി. ദേവലോകതോതി ദേവലോകതോ പട്ഠായ രൂപീദേവനികായതോ പഭുതി. സുപ്പകാസിതന്തി സുട്ഠു പകാസിതം. യാവ ദേവമനുസ്സേഹീതി വാ യാവ ദേവമനുസ്സേഹി യത്തകാ ദേവാ മനുസ്സാ ച, താവ തേ സബ്ബേ അഭിബ്യാപേത്വാ സുപ്പകാസിതം. അനുതാപായ ഹോതീതി അനുതപ്പോ, സോ പന അനുതാപം കരോന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അനുതാപകരോ ഹോതീ’’തി.

൧൭൨. ഥിരോതി ഠിതധമ്മോ കേനചി അസംഹാരിയോ, അസേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ ഥേരകാരകാ ധമ്മാ.

൧൭൩. യോഗേഹി ഖേമത്താതി യോഗേഹി അനുപദ്ദുതത്താ. സദ്ധമ്മസ്സാതി അസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ. അസ്സാതി ച അസ്സ സത്ഥുനോ.

൧൭൪. ഉപാസകാ ബ്രഹ്മചാരിനോ നാമ വിസേസതോ അനാഗാമിനോ. സോതാപന്നസകദാഗാമിനോപി താദിസാ തഥാ വുച്ചന്തീതി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസമാനാ അരിയസാവകാ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം.

൧൭൬. സബ്ബകാരണസമ്പന്നന്തി യത്തകേഹി കാരണേഹി സമ്പന്നം നാമ ഹോതി, തേഹി സബ്ബേഹി കാരണേഹി സമ്പന്നം സമ്പത്തം ഉപഗതം പരിപുണ്ണം, സമന്നാഗതം വാ. ഇമമേവ ധമ്മന്തി ഇമമേവ സാസനധമ്മം.

ഉദകേന പദേസഞ്ഞുനാ അത്തനോ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയതം ദസ്സേതും അനിയ്യാനികേ അത്ഥേ പയുത്തം പഹേളികസദിസം വചനം, ഭഗവതാ അത്തനോ സബ്ബഞ്ഞുതായ നിയ്യാനികേ അത്ഥേ യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഉദകോ സുദ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘സോ കിരാ’’തിആദിമാഹ.

സങ്ഗായിതബ്ബധമ്മാദിവണ്ണനാ

൧൭൭. സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മാതി തസ്മിംയേവ ഠാനേ ലബ്ഭമാനാനം ഗതിവസേന സങ്ഗമ്മ ഠാനന്തരതോ പക്കോസനേന സമാഗതാനം വസേന സമാഗമ്മ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഗന്ത്വാ സമാഗന്ത്വാ’’തി. അത്ഥേന അത്ഥന്തി പദന്തരേ ആഗതഅത്ഥേന സഹ തത്ഥ തത്ഥ ആഗതമത്ഥം. ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സമാനേന്തേഹീതി സമാനം കരോന്തേഹി, ഓപമ്മം വാ ആനേന്തേഹി. സങ്ഗായിതബ്ബന്തി സമ്മദേവ ഗായിതബ്ബം കഥേതബ്ബം, തം പന സങ്ഗായനം വാചനാമഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘വാചേതബ്ബ’’ന്തി.

൧൭൮. തസ്സ വാ ഭാസിതേതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാസിതേ അത്ഥേ ചേവ ബ്യഞ്ജനേ ച. അത്ഥമിച്ഛാഗഹണരോപനാനി യഥാ ഹോന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി വുത്തം. ആരമ്മണം ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി ഗണ്ഹാതി, ന സതിയേവ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘സതിപട്ഠാനാനീ’’തി ബ്യഞ്ജനം രോപേതി തസ്മിം അത്ഥേ, ന ‘‘സതിപട്ഠാനാ’’തി. ഉപപന്നതരാനീതി യുത്തതരാനി. അല്ലീനതരാനീതി സിലിട്ഠതരാനി. യാ ചേവാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, വിഭത്തിലോപേന വാ. പുന യാ ചേവാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേനേവ നിദ്ദേസോ. നേവ ഉസ്സാദേതബ്ബോതി ന ഉക്കംസേതബ്ബോ വിരജ്ഝിത്വാ വുത്തത്താ. ന അപസാദേതബ്ബോതി ന സന്തജ്ജേതബ്ബോ വിവാദപരിഹരണത്ഥം. ധാരണത്ഥന്തി ഉപധാരണത്ഥം സല്ലക്ഖണത്ഥം.

൧൮൧. അത്ഥേന ഉപേതന്തി അവിപരീതേന അത്ഥേന ഉപേതം തം ‘‘അയമേത്ഥ അത്ഥോ’’തി ഉപേച്ച പടിജാനിത്വാ ഠിതം. തഥാരൂപോ ച തസ്സ ബുജ്ഝിതാ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാതാര’’ന്തി. ഏവമേതം ഭിക്ഖും പസംസഥാതി വുത്തനയേന ധമ്മഭാണകം അമും ഭിക്ഖും ‘‘ഏവം ലാഭാ നോ ആവുസോ’’തിആദിആകാരേന പസംസഥ. ഇദാനിസ്സ പസംസഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഏസോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏസാതി പരിയത്തിധമ്മസ്സ സത്ഥുകിച്ചകരണതോ, തത്ഥ ചസ്സ സമ്മദേവ അവട്ഠിതഭാവതോ ‘‘ബുദ്ധോ നാമ ഏസാ’’തി വുത്തോ. ‘‘ലാഭാ നോ’’തിആദിനാ ചസ്സ ഭിക്ഖൂനം പിയഗരുഭാവം വിഭാവേന്തോ സത്ഥാ തം അത്തനോ ഠാനേ ഠപേസീതി വുത്തോ.

പച്ചയാനുഞ്ഞാതകാരണാദിവണ്ണനാ

൧൮൨. തതോപി ഉത്തരിതരന്തി യാ പുബ്ബേ സമ്മാപടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ പസംസനവസേന ‘‘ഇധ പന ചുന്ദ സത്ഥാ ച ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൬൭, ൧൬൯) പവത്തിതദേസനായ ഉപരി ‘‘ഇധ ചുന്ദ സത്ഥാ ച ലോകേ ഉദപാദീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൭൦, ൧൭൧) ദേസനാ വഡ്ഢിതാ. തതോപി ഉത്തരിതരം സവിസേസം ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ ‘‘പച്ചയഹേതൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പച്ചയഹേതൂതി പച്ചയസംവത്തനഹേതു. ഉപ്പജ്ജനകാ ആസവാതി പച്ചയാനം പരിയേസനഹേതു ചേവ പരിഭോഗഹേതു ച ഉപ്പജ്ജനകാ കാമാസവാദയോ. തേസം ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ മിച്ഛാആജീവം പഹായ സമ്മാആജീവേന ജീവിതം കപ്പേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൮) ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) ച സമ്മാപടിപത്തിം ഉപദിസന്തോ ഭഗവാ പടിഘാതായ ധമ്മം ദേസേതി നാമ. ‘‘യോ തുമ്ഹേസു പാളിയാ അത്ഥബ്യഞ്ജനാനി മിച്ഛാ ഗണ്ഹാതി, സോ നേവ ഉസ്സാദേതബ്ബോ, ന അപസാദേതബ്ബോ, സാധുകം സഞ്ഞാപേതബ്ബോ തസ്സേവ അത്ഥസ്സ നിസന്തിയാ’’തി ഏവം പരിയത്തിധമ്മേ മിച്ഛാപടിപന്നേ സമ്മാപടിപത്തിയം ഭിക്ഖൂ നിയോജേന്തോ ഭഗവാ ഭണ്ഡനഹേതു ഉപ്പജ്ജനകാനം സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായ ധമ്മം ദേസേതി നാമ. യഥാ തേ ന പവിസന്തീതി തേ ആസവാ അത്തനോ ചിത്തസന്താനം യഥാ ന ഓതരന്തി. മൂലഘാതേന പടിഹനനായാതി യഥാ മൂലഘാതോ ഹോതി, ഏവം മൂലഘാതവസേന പജഹനായ. തന്തി ചീവരം. യഥാ ചീവരം ഇദമത്ഥികതമേവ ഉപാദായ അനുഞ്ഞാതം, ഏവം പിണ്ഡപാതാദയോപി.

സുഖല്ലികാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൧൮൩. സുഖിതന്തി സഞ്ജാതസുഖം. പീണിതന്തി ധാതം സുഹിതം. തഥാഭൂതോ പന യസ്മാ ഥൂലസരീരോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഥൂലം കരോതീ’’തി വുത്തം.

൧൮൬. നഠിതസഭാവാതി അനവട്ഠിതസഭാവാ, ഏവരൂപായ കഥായ അനവട്ഠാനഭാവതോ സഭാവോപി തേസം അനവട്ഠിതോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ജിവ്ഹാ നോ അത്ഥീ’’തിആദി. കാമം ‘‘പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹീ’’തി വുത്തം, അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ചത്താരി ചക്ഖൂനി വേദിതബ്ബാനി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ഹി സമന്തചക്ഖൂതി. തസ്സ വാ ഞേയ്യധമ്മേസു ജാനനവസേന പവത്തിം ഉപാദായ ‘‘ജാനതാ’’തി വുത്തം. ഹത്ഥാമലകം വിയ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനവസേന പവത്തിം ഉപാദായ ‘‘പസ്സതാ’’തി വുത്തം. നേമം വുച്ചതി ഥമ്ഭാദീഹി അനുപവിട്ഠഭൂമിപ്പേദേസോതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരഭൂമിം അനുപവിട്ഠോ’’തി. സുട്ഠു നിഖാതോതി ഭൂമിം നിഖനിത്വാ സമ്മദേവ ഠപിതോ. തസ്മിന്തി ഖീണാസവേ. അനജ്ഝാചാരോ അചലോ അസമ്പവേധീ, യസ്മാ അജ്ഝാചാരോ സേതുഘാതോ ഖീണാസവാനം. സോതാപന്നാദയോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഗഹിതേസു അനാഗാമിനോ താവ നവസുപി ഠാനേസു ഖീണാസവാ വിയ അഭബ്ബാ, സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ പന ‘‘തതിയപഞ്ചമട്ഠാനേസു അഭബ്ബാ’’തി ന വത്തബ്ബാ, ഇതരേസു സത്തസു ഠാനേസു അഭബ്ബാവ.

പഞ്ഹബ്യാകരണവണ്ണനാ

൧൮൭. ഗിഹിബ്യഞ്ജനേനാതി ഗിഹിലിങ്ഗേന. ഖീണാസവോ പന ഗിഹിബ്യഞ്ജനേന അരഹത്തം പത്തോപി ന തിട്ഠതി വിവേകട്ഠാനസ്സ അഭാവാതി അധിപ്പായോ. തസ്സ വസേനാതി ഭുമ്മദേവത്തഭാവേ ഠത്വാ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ വസേന. അയം പഞ്ഹോതി ‘‘അഭബ്ബോ സോ നവ ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതു’’ന്തി അയം പഞ്ഹോ ആഗതോ ഇതരസ്സ പബ്ബജ്ജായ, പരിനിബ്ബാനേന വാ അഭബ്ബതായ അവുത്തസിദ്ധത്താ. യദി ഏവം കഥം ഭിക്ഖുഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ഭിന്നദോസത്താ’’തിആദി. അപരിച്ഛേദന്തി അപരിയന്തം, തയിദം സുവിപുലന്തി ആഹ ‘‘മഹന്ത’’ന്തി. ഞേയ്യസ്സ ഹി വിപുലതായ ഞാണസ്സ വിപുലതാ വേദിതബ്ബാ, ഏതേന ‘‘അപരിച്ഛേദ’’ന്തി വുച്ചമാനമ്പി ഞേയ്യം സത്ഥു ഞാണസ്സ വസേന പരിച്ഛേദമേവാതി ദസ്സിതം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യ’’ന്തി (മഹാനി. ൬൯, ൧൫൬; ചൂളനി. ൮൫; പടി. മ. ൩.൫) അനാഗതേ അപഞ്ഞാപനന്തി അനാഗതേ വിസയേ ഞാണസ്സ അപഞ്ഞാപനം. ‘‘പച്ചക്ഖം വിയ കത്വാ’’തി കസ്മാ വിയ-സദ്ദഗ്ഗഹണം കതം, നനു ബുദ്ധാനം സബ്ബമ്പി ഞാണം അത്തനോ വിസയം പച്ചക്ഖമേവ കത്വാ പവത്തതി ഏകപ്പമാണഭാവതോതി? സച്ചമേതം, ‘‘അക്ഖ’’ന്തി പന ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയം വുച്ചതി, തം അക്ഖം പതി വത്തതീതി ചക്ഖാദിനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം, തസ്സ ച ആരമ്മണം ‘‘പച്ചക്ഖ’’ന്തി ലോകേ നിരുള്ഹമേതന്തി തം നിദസ്സനം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചക്ഖം വിയ കത്വാ’’തി അവോച, ന പന ഭഗവതോ ഞാണസ്സ അപ്പച്ചക്ഖാകാരേന പവത്തനതോ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ആവിഭൂതം പകാസനം, അനുപദ്ദുതചേതസം;

അതീതാനാഗതേ ഞാണം, പച്ചക്ഖാനം വസിസ്സതീ’’തി.

അഞ്ഞത്ഥ വിഹിതകേനാതി അഞ്ഞസ്മിം വിസയേ പവത്തിതേന. സങ്ഗാഹേതബ്ബന്തി സമം കത്വാ കഥയിതബ്ബം, കഥനം പന പഞ്ഞാപനം നാമ ഹോതീതി പഞ്ഞാപേതബ്ബന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. താദിസന്തി സതതം സമിതം പവത്തകം. ഞാണം നാമ നത്ഥീതി ആവജ്ജനേന വിനാ ഞാണുപ്പത്തിയാ അസമ്ഭവതോ. ഏകാകാരേന ച ഞാണേ പവത്തമാനേ നാനാകാരസ്സ വിസയസ്സ അവബോധോ ന സിയാ. അഥാപി സിയാ, അനിരുപിതരൂപേനേവ അവബോധോ സിയാ, തേന ച ഞാണം ഞേയ്യം അഞ്ഞാതസദിസമേവ സിയാ. ന ഹി ‘‘ഇദം ത’’ന്തി വിവേകേന അനവബുദ്ധോ അത്ഥോ ഞാതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ചരതോ ച തിട്ഠതോ ചാ’’തിആദി ബാലലാപനമത്തം. തേനാഹ ‘‘യഥരിവ ബാലാ അബ്യത്താ, ഏവം മഞ്ഞന്തീ’’തി.

സതിം അനുസ്സരതീതി സതാനുസാരി, സതിയാനുവത്തനവസേന പവത്തഞാണം. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിസമ്പയുത്തക’’ന്തി. ഞാണം പേസേസീതി ഞാണം പവത്തേസി. സബ്ബത്ഥകമേവ ഞേയ്യാവരണസ്സ സുപ്പഹീനത്താ അപ്പടിഹതം അനിവാരിതം ഞാണം ഗച്ഛതി പവത്തതിച്ചേവ അത്ഥോ. ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി (ചൂളനി. ൨൧൧) വചനതോ ചതുമഗ്ഗഞാണം ബോധി, തതോ തസ്സ അധിഗതത്താ ഉപ്പജ്ജനകം പച്ചവേക്ഖണഞാണം ‘‘ബോധിജം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ബോധിജം ബോധിമൂലേ ജാതം ചതുമഗ്ഗഞാണം, തഞ്ച ഖോ അനാഗതം ആരബ്ഭ ഉദ്ദിസ്സ തസ്സ അപ്പവത്തിഅത്ഥം തഥാഗതസ്സ ഉപ്പജ്ജതി തസ്സ ഉപ്പന്നത്താ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവതോ. കഥം തഥാഗതോ അനാഗതമദ്ധാനം ആരബ്ഭ അതീരകം ഞാണദസ്സനം പഞ്ഞാപേതീതി? അതീതസ്സ പന അദ്ധുനോ മഹന്തതായ അതീരകം ഞാണദസ്സനം തത്ഥ പഞ്ഞാപേതീതി കോ ഏത്ഥ വിരോധോ. തിത്ഥിയാ പന ഇമമത്ഥം യാഥാവതോ അജാനന്താ – ‘‘തയിദം കിം സു, തയിദം കഥംസൂ’’തി അത്തനോ അഞ്ഞാണമേവ പാകടം കരോന്തി. തസ്മാ ഭഗവതാ സസന്തതിപരിയാപന്നധമ്മപ്പവത്തിം സന്ധായ ‘‘അഞ്ഞവിഹിതകം ഞാണദസ്സന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇതരം പന സന്ധായ വുച്ചമാനേ സതി തഥാരൂപേ പയോജനേ അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം ആരബ്ഭ അതീരകമേവ ഞാണദസ്സനം പഞ്ഞാപേയ്യ ഭഗവാതി അനത്ഥസംഹിതന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന ഇധലോകത്ഥം വാ പരലോകത്ഥം വാ നിസ്സിത’’ന്തി. യം പന സത്താനം അനത്ഥാവഹത്താ അനത്ഥസംഹിതം, തത്ഥ സേതുഘാതോ തഥാഗതസ്സ. ‘‘ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണസദിസ’’ന്തി ഇമിനാ തസ്സാ കഥായ യേഭുയ്യേന അഭൂതത്ഥതം ദീപേതി. സഹേതുകന്തി ഞാപകേന ഹേതുനാ സഹേതുകം. സോ പന ഹേതു യേന നിദസ്സനേന സാധീയതി, തം തസ്സ കാരണന്തി തേന സകാരണം കത്വാ. യഥാ ഹി പടിഞ്ഞാതത്ഥസാധനതോ ഹേതു, ഏവം സാധകം നിദസ്സനന്തി. യുത്തപത്തകാലേയേവാതി യുത്താനം പത്തകാലേ ഏവ. യേ ഹി വേനേയ്യാ തസ്സാ കഥായ യുത്താ അനുച്ഛവികാ, തേസംയേവ യോജനേ സന്ധായ വാ കഥായ പത്തോ ഉപകാരാവഹോ കാലോ, തദാ ഏവ കഥേതീതി അത്ഥോ.

൧൮൮. ‘‘തഥാ തഥേവ ഗദനതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘തഥാഗതോ’’തി ആമേഡിതലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. തഥാ തഥേവാതി ച ധമ്മഅത്ഥസഭാവാനുരൂപം, വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപഞ്ചാതി അധിപ്പായോ. ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം ദട്ഠബ്ബതോ, തേന യം ദിട്ഠം, യം ദിസ്സതി, യം ദക്ഖതി, യം സതി സമവായേ പസ്സേയ്യം, തം സബ്ബം ‘‘ദിട്ഠം’’ ത്വേവ ഗഹിതം കാലവിസേസസ്സ അനാമട്ഠഭാവതോ. ‘‘സുത’’ന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സുതന്തി സദ്ദായതനം സോതബ്ബതോ. മുതന്തി സനിസ്സയേന ഘാനാദിഇന്ദ്രിയേന സയം പത്വാ പാപുണിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ’’തി. വിഞ്ഞാതന്തി വിജാനിതബ്ബം, തം പന ദിട്ഠാദിവിനിമുത്തം വിഞ്ഞേയ്യന്തി ആഹ ‘‘സുഖദുക്ഖാദിധമ്മായതന’’ന്തി. പത്തന്തി യഥാ തഥാ പത്തം, ഹത്ഥഗതം അധിഗതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ’’തി. പരിയേസിതന്തി പത്തിയാമത്ഥം പരിയിട്ഠം, തം പന പത്തം വാ സിയാ അപ്പത്തം വാ ഉഭയഥാപി പരിയേസിതമേവാതി ആഹ ‘‘പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ’’തി. പദദ്വയേനാപി ദ്വിപ്പകാരമ്പി പത്തം, ദ്വിപ്പകാരമ്പി പരിയേസിതം, തേന തേന പകാരേന തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി ദസ്സേതി. ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതന്തി ചോപനം അപാപേത്വാ ചിത്തേനേവ അനുസംചരിതം, പരിവിതക്കിതന്തി അത്ഥോ. പീതകന്തി ആദീതി ആദി-സദ്ദേന ലോഹിതകഓദാതാദി സബ്ബം രൂപാരമ്മണവിഭാഗം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുമനോതി രാഗവസേന, ലോഭവസേന, സദ്ധാദിവസേന വാ സുമനോ. ദുമ്മനോതി ബ്യാപാദവിതക്കവസേന, വിഹിംസാവിതക്കവസേന വാ ദുമ്മനോ. മജ്ഝത്തോതി അഞ്ഞാണവസേന വാ ഞാണവസേന വാ മജ്ഝത്തോ. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. തത്ഥ തത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഖസദ്ദോ പണവസദ്ദോ, പത്തഗന്ധോ പുപ്ഫഗന്ധോ, പത്തരസോ ഫലരസോ, ഉപാദിന്നം അനുപാദിന്നം, മജ്ഝത്തവേദനാ കുസലകമ്മം അകുസലകമ്മന്തി ഏവം ആദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

അപ്പത്തന്തി ഞാണേന അസമ്പത്തം, അവിദിതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഞാണേന അസച്ഛികത’’ന്തി. തഥേവ ഗതത്താതി തഥേവ ഞാതത്താ അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. ഗത-സദ്ദേന ഏകത്ഥം ബുദ്ധിഅത്ഥന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഗതിഅത്ഥാ ഹി ധാതവോ ബുദ്ധിഅത്ഥാ ഭവന്തീ’’തി അക്ഖരചിന്തകാ.

അബ്യാകതട്ഠാനാദിവണ്ണനാ

൧൮൯. ‘‘അസമതം കഥേത്വാ’’തി വത്വാ സമോപി നാമ കോചി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോതി ദസ്സേതും ‘‘അനുത്തരത’’ന്തി വുത്തം. സാ പനായം അസമതാ, അനുത്തരതാ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പൂരേത്വാ ഠിതാതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബഞ്ഞുത’’ന്തി വുത്തം. സാ സബ്ബഞ്ഞുതാ സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തിഭാവേന ലോകേ പാകടാ ജാതാതി ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മരാജഭാവം കഥേത്വാ’’തി വുത്തം. തഥാ സബ്ബഞ്ഞുഭാവേന ച സത്ഥാ ഇമേസു ദിട്ഠിഗതവിപല്ലാസേസു ഏവം പടിപജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സീഹനാദന്തി അഭീതനാദം സേട്ഠനാദം. സേട്ഠനാദോ ഹേസ, യദിദം ഠപനീയസ്സ പഞ്ഹസ്സ ഠപനീയഭാവദസ്സനം. ഠപനീയതാ ചസ്സ പാളിആരുള്ഹാ ഏവ ‘‘ന ഹേത’’ന്തിആദിനാ. യഥാ ഉപചിതകമ്മകിലേസേന ഇത്ഥത്തം ആഗന്തബ്ബം, തഥാ നം ആഗതോതി തഥാഗതോ, സത്തോ. തഥാ ഹി സോ രൂപാദീസു സത്തോ വിസത്തോതി കത്വാ ‘‘സത്തോ’’തി ച വുച്ചതി. ഇത്ഥത്തന്തി ച പടിലദ്ധത്താ തഥാ പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്തഭാവോതി വേദിതബ്ബോ.

‘‘അത്ഥസംഹിതം ന ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ഉഭയത്ഥ വിധുരതാദസ്സനേന നിരത്ഥകവിപ്പലാപതം തസ്സ വാദസ്സ വിഭാവേതി, ഉഭയലോകത്ഥവിധുരമ്പി സമാനം ‘‘കിം നു ഖോ വിവട്ടനിസ്സിത’’ന്തി കോചി ആസങ്കേയ്യാതി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ‘‘ന ച ധമ്മസംഹിത’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘നവലോകുത്തരധമ്മനിസ്സിതം ന ഹോതീ’’തി. യദിപി തം ന വിവട്ടോഗതം ഹോതി, വിവട്ടസ്സ പന അധിട്ഠാനഭൂതം നു ഖോതി കോചി ആസങ്കേയ്യാതി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ‘‘ന ആദിബ്രഹ്മചരിയക’’ന്തിആദി വുത്തം.

൧൯൦. കാമം തണ്ഹാപി ദുക്ഖസഭാവത്താ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി ബ്യാകാതബ്ബാ, പഭവഭാവേന പന സാ തതോ വിസും കാതബ്ബാതി ‘‘തണ്ഹം ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ ദുക്ഖസ്സ പഭാവികാ’’തിആദി. നനു ച അവിജ്ജാദയോപി ദുക്ഖസ്സ സമുദയോതി? സച്ചം സമുദയോ, തസ്സാ പന കമ്മസ്സ വിചിത്തഭാവഹേതുതോ, ദുക്ഖുപ്പാദനേ വിസേസപച്ചയഭാവതോ ച സാതിസയോ സമുദയട്ഠോതി സാ ഏവ സുത്തേസു തഥാ വുത്താ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോതി ബ്യാകത’’ന്തി. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തീതി ദുക്ഖസമുദയാനം അപ്പവത്തിനിമിത്തം. ‘‘ദുക്ഖപരിജാനനോ’’തിആദി മഗ്ഗകിച്ചദസ്സനം, തേന മഗ്ഗസ്സ ഭാവനത്ഥോപി അത്ഥതോ ദസ്സിതോവാതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഭാവനാഭിസമയേന വിനാ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദയോ സമ്ഭവന്തീതി. സച്ചവവത്ഥാപനം അപ്പമാദപടിപത്തിഭാവതോ അസമ്മോഹകല്യാണകിത്തിസദ്ദാദിനിമിത്തതായ യഥാ സാതിസയം ഇധലോകത്ഥാവഹം, ഏവം യാവ ഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്തിയാ അഭാവേന നവലോകുത്തരധമ്മസമ്പാപകം ന ഹോതി, താവ തത്ഥ തത്ഥ സമ്പത്തിഭവേ അബ്ഭുദയസമ്പത്തി അനുഗതമേവ സിയാതി വുത്തം ‘‘ഏതം ഇധലോകപരലോകത്ഥനിസ്സിത’’ന്തി. നവലോകുത്തരധമ്മനിസ്സിതന്തി നവവിധമ്പി ലോകുത്തരധമ്മം നിസ്സായ പവത്തം തദധിഗമൂപായഭാവതോ. യസ്മാ സച്ചസമ്ബോധം ഉദ്ദിസ്സ സാസനബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി, ന അഞ്ഞദത്ഥം, തസ്മാ ഏതം സച്ചവവത്ഥാപനം ‘‘ആദിപധാന’’ന്തി വുത്തം പഠമതരം ചിത്തേ ആദാതബ്ബതോ.

പുബ്ബന്തസഹഗതദിട്ഠിനിസ്സയവണ്ണനാ

൧൯൧. തം മയാ ബ്യാകതമേവാതി തം മയാ തഥാ ബ്യാകതമേവ, ബ്യാകാതബ്ബം നാമ മയാ അബ്യാകതം നത്ഥീതി ബ്യാകരണാവേകല്ലേന അത്തനോ ധമ്മസുധമ്മതായ ബുദ്ധസുബുദ്ധതം വിഭാവേതി. തേനാഹ ‘‘സീഹനാദം നദന്തോ’’തി. പുരിമുപ്പന്നാ ദിട്ഠിയോ അപരാപരുപ്പന്നാനം ദിട്ഠീനം അവസ്സയാ ഹോന്തീതി ‘‘ദിട്ഠിയോവ ദിട്ഠിനിസ്സയാ’’തി വുത്തം. ദിട്ഠിഗതികാതി ദിട്ഠിഗതിയോ, ദിട്ഠിപ്പവത്തിയോതി അത്ഥോ. ഇദമേവ ദസ്സനം സച്ചന്തി ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഇദമേവ ദസ്സനം സച്ചം അമോഘം അവിപരീതം. അഞ്ഞേസം വചനം മോഘന്തി ‘‘അസസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഏവമാദികം അഞ്ഞേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം വചനം മോഘം തുച്ഛം, മിച്ഛാതി അത്ഥോ. ന സയം കാതബ്ബോതി അസയംകാരോതി ആഹ ‘‘അസയംകതോ’’തി, യാദിച്ഛികത്താതി അധിപ്പായോ.

൧൯൨. അത്ഥി ഖോതി ഏത്ഥ ഖോ-സദ്ദോ പുച്ഛായം, അത്ഥി നൂതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അത്ഥി ഖോ ഇദം ആവുസോ വുച്ചതീ’’തിആദി. ആവുസോ യം തുമ്ഹേഹി ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വുച്ചതി, ഇദമത്ഥി ഖോ ഇദം വാചാമത്തം, നോ നത്ഥി, തസ്മാ വാചാവത്ഥുമത്തതോ തസ്സ യം ഖോ തേ ഏവമാഹംസു ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘം അഞ്ഞ’’ന്തി, തം തേസം നാനുജാനാമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ച യോജനാ ച വേദിതബ്ബാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൦) വുത്തമേവ. ദിട്ഠിപഞ്ഞത്തിയാതി ദിട്ഠിയാ പഞ്ഞാപനേ ‘‘ഏവം ഏസാ ദിട്ഠി ഉപ്പന്നാ’’തി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ സമുദയതോ, അത്ഥങ്ഗമതോ, അസ്സാദതോ, ആദീനവതോ, നിസ്സരണതോ ച യാഥാവതോ പഞ്ഞാപനേ. അവിപരീതവുത്തിയാ സമേന ഞാണേന സമം കഞ്ചി നേവ സമനുപസ്സാമി. അധിപഞ്ഞത്തീതി അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മപഞ്ഞാപനാ. യം അജാനന്താ ബാഹിരകാ ദിട്ഠിപഞ്ഞത്തിയേവ അല്ലീനാതി തഞ്ച പഞ്ഞത്തിതോ അജാനന്താ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി. ഏത്ഥ ച യായം ‘‘ദിട്ഠിപഞ്ഞത്തി നാമാ’’തി വുത്താ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതികേഹി ഏവം ഗഹിതതായ വിഭാവനാ, തത്ഥ ച ഭഗവതോ ഉത്തരിതരോ നാമ കോചി നത്ഥി, സ്വായമത്ഥോ ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦) വിഭാവിതോ ഏവ. ‘‘അധിപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ പന വിഭാവിയമാനാ ലോകസ്സ നിബ്ബിദാഹേതുഭാവേന ബഹുലീകാരാതി തസ്സാ വസേന ഭഗവാ അനുത്തരഭാവം പവേദേന്തോ ‘നേവ അത്തനാ സമസമം സമനുപസ്സാമീ’തി സീഹനാദം നദീ’’തി കേചി. അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൯൨) പന ‘‘യഞ്ച വുത്തം ‘പഞ്ഞത്തിയാ’തി യഞ്ച ‘അധിപഞ്ഞത്തീ’തി, ഉഭയമേതം അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി ‘‘ഇധ പന പഞ്ഞത്തിയാതി ഏത്ഥാപി പഞ്ഞത്തി ചേവ അധിപഞ്ഞത്തി ച അധിപ്പേതാ, അധിപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥാപീ’’തി ച വുത്താ, ഉഭയസ്സപി വസേനേത്ഥ ഭഗവാ സീഹനാദം നദീതി വിഞ്ഞായതി. ഉഭയം പേതം അത്ഥതോ ഏകന്തി ച പഞ്ഞത്തിഭാവസാമഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം, ന ഭേദാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ഭേദതോ ഹീ’’തിആദി. ഖന്ധപഞ്ഞത്തീതി ഖന്ധാനം ‘‘ഖന്ധാ’’തി പഞ്ഞാപനാ ദസ്സനാ പകാസനാ ഠപനാ നിക്ഖിപനാ. ‘‘ആചിക്ഖതി ദസ്സേതി പഞ്ഞാപേതി പട്ഠപേതീ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦, ൯൭) ആഗതട്ഠാനേ ഹി പഞ്ഞാപനാ ദസ്സനാ പകാസനാ പഞ്ഞത്തി നാമ, ‘‘സുപഞ്ഞത്തം മഞ്ചപീഠ’’ന്തി (പാരാ. ൨൬൯) ആഗതട്ഠാനേ ഠപനാ നിക്ഖിപനാ പഞ്ഞത്തി നാമ, ഇധ ഉഭയമ്പി യുജ്ജതി.

ദിട്ഠിനിസ്സയപ്പഹാനവണ്ണനാ

൧൯൬. പജഹനത്ഥന്തി അച്ചന്തായ പടിനിസ്സജ്ജനത്ഥം. യസ്മാ തേന പജഹനേന സബ്ബേ ദിട്ഠിനിസ്സയാ സമ്മദേവ അതിക്കന്താ ഹോന്തി വീതിക്കന്താ, തസ്മാ ‘‘സമതിക്കമായാതി തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി അവോച. ന കേവലം സതിപട്ഠാനാ കഥിതമത്താ, അഥ ഖോ വേനേയ്യസന്താനേ പതിട്ഠാപിതാതി ദസ്സേതും ‘‘ദേസിതാ’’തി വത്വാ ‘‘പഞ്ഞത്താ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദേസിതാതി കഥിതാ. പഞ്ഞത്താതി ഠപിതാ’’തി. ഇദാനി സതിപട്ഠാനദേസനായ ദിട്ഠിനിസ്സയാനം ഏകന്തികം പഹാനാവഹഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സതിപട്ഠാനഭാവനായ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സതിപട്ഠാനഭാവനായാതി ഇമിനാ തേസം ഭാവനായ ഏവ നേസം പഹാനം, ദേസനാ പന തദുപനിസ്സയഭാവതോ തഥാ വുത്താതി ദസ്സേതി. സേസം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പാസാദികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.