൫. സമ്പസാദനീയസുത്തവണ്ണനാ

സാരിപുത്തസീഹനാദവണ്ണനാ

൧൪൧. പാവാരേന്തി സഞ്ഛാദേന്തി സരീരം ഏതേനാതി പാവാരോ, വത്ഥം. പാവരണം വാ പാവാരോ, ‘‘വത്ഥം ദുസ്സ’’ന്തി പരിയായസദ്ദാ ഏതേതി ദുസ്സമേവ പാവാരോ, സോ ഏതസ്സ ബഹുവിധോ അനേകകോടിപ്പഭേദോ ഭണ്ഡഭൂതോ അത്ഥീതി ദുസ്സപാവാരികോ. സോ കിര പുബ്ബേ ദഹരകാലേ ദുസ്സപാവാരഭണ്ഡമേവ ബഹും പരിഗ്ഗഹേത്വാ വാണിജ്ജം അകാസി, തേന നം സേട്ഠിട്ഠാനേ ഠിതമ്പി ‘‘പാവാരികോ’’ ത്വേവ സഞ്ജാനന്തി. ഭഗവതീതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, തേന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേന വുത്തവചനം സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘കസ്മാ ഏവം അവോചാ’’തി തഥാവചനേ കാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സോമനസ്സപവേദനത്ഥ’’ന്തി കസ്മാ പയോജനം വിസ്സജ്ജിതം, തയിദം അമ്ബം പുട്ഠസ്സ ലബുജം ബ്യാകരണസദിസന്തി? നയിദമേവം ചിന്തേതബ്ബം. യാ ഹിസ്സ ഥേരസ്സ തദാ ഭഗവതി സോമനസ്സുപ്പത്തി, സാ നിദ്ധാരിതരൂപാ കാരണഭാവേന ചോദിതാ, തസ്മാ ഏവം അവോചാതി, സാ ഏവ ച യസ്മാ നിദ്ധാരിതരൂപാ പവേദനവസേന ഭഗവതോ സമ്മുഖാ തഥാവചനം പയോജേതി, തസ്മാ ‘‘അത്തനോ ഉപ്പന്നസോമനസ്സപവേദനത്ഥ’’ന്തി പയോജനഭാവേന വിസ്സജ്ജിതം.

തത്രാതി തസ്മിം സോമനസ്സപവേദനേ. വിഹാരേ നിവാസപരിവത്തനവസേന സുനിവത്ഥനിവാസനോ. ആഭുജിത്വാതി ആബന്ധിത്വാ.

സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘അഹോ സന്തോ വതായം അരിയവിഹാരോ’’തി സമാപത്തിസുഖപച്ചവേക്ഖണമുഖേന അത്തനോ ഗുണേ അനുസ്സരിതും ആരദ്ധോ, ആരഭിത്വാ ച നേസം തം തം സാമഞ്ഞവിസേസവിഭാഗവസേന അനുസ്സരി. തഥാ ഹി ‘‘സമാധീ’’തി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതസ്സേവ ‘‘പഠമം ഝാന’’ന്തിആദിനാ വിസേസവിഭാഗോ, ‘‘പഞ്ഞാ’’തി സാമഞ്ഞതോ ച ഗഹിതസ്സേവ ‘‘വിപസ്സനാഞാണ’’ന്തിആദിനാ വിസേസവിഭാഗോ ഉദ്ധടോ. ‘‘ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സേവ ഗഹണം ഥേരസ്സ ഇതരേഹി സാതിസയന്തി ദസ്സേതു’’ന്തി വദന്തി, പുബ്ബേനിവാസഞാണമ്പി പന ‘‘കപ്പസതസഹസ്സാധികസ്സാ’’തിആദിനാ കിച്ചവസേന ദസ്സിതമേവ, ലക്ഖണഹാരവസേന വാ ഇതരേസം പേത്ഥ ഗഹിതതാ വേദിതബ്ബാ.

അത്ഥപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. തഥാ ധമ്മപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തിപഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം നിരുത്തിയം പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. പടിഭാനപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാന കരണസമത്ഥം പടിഭാനേ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ, (വിസുദ്ധി. ൨.൪൨൮) തം സംവണ്ണനാസു (വിസുദ്ധി. ടീ. ൨.൪൨൮) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. സാവകവിസയേ പരമുക്കംസഗതം ഞാണം സാവകപാരമിഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വിയ സബ്ബഞേയ്യധമ്മേസു. തസ്സാപി ഹി വിസും പരികമ്മം നാമ നത്ഥി, സാവകപാരമിയാ പന സമ്മദേവ പരിപൂരിതത്താ അഗ്ഗമഗ്ഗസമധിഗമേനേവസ്സ സമധിഗമോ ഹോതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം യാവ നിസിന്നപല്ലങ്കാ അനുസ്സരതോതി യോജനാ.

ഭഗവതോ സീലം നിസ്സായ ഗുണേ അനുസ്സരിതുമാരദ്ധോതി യോജനാ. യസ്മാ ഗുണാനം ബഹുഭാവതോ നേസം ഏകജ്ഝം ആപാഥാഗമനം നത്ഥി, സതി ച തസ്മിം അനിരൂപിതരൂപേനേവ അനുസ്സരണേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ഥേരോ സവിസയേ ഠത്വാ തേ അനുപദം സരൂപതോ അനുസ്സരി, അനുസ്സരന്തോ ച സബ്ബപഠമം സീലം അനുസ്സരി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവതോ സീലം നിസ്സായാ’’തി ആഹ, സീലം ആരബ്ഭാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ ചേത്ഥ ഥേരോ ഏകേകവസേന ഭഗവതോ ഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ തതോ പരം ചതുക്കപഞ്ചകാദിവസേന അനുസ്സരി, തസ്മാ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദേ’’തി വത്വാ തതോ പരം ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാസാമഞ്ഞേന ഇന്ദ്രിയേസു വത്തബ്ബേസു താനി അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം മഹാസീഹനാദസുത്തേ (മ. നി. ൧.൧൫൨) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ചത്താരോ അരിയവംസാ അരിയവംസസുത്തേ (അ. നി. ൪.൨൮) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

പധാനിയങ്ഗാദയോ സങ്ഗീതി (ദീ. നി. ൩.൩൧൭) ദസുത്തരസുത്തേസു (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) ആഗമിസ്സന്തി. ഛ സാരണീയ ധമ്മാ പരിനിബ്ബാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൧൪൧) ആഗതാ ഏവ. സുഖം സുപനാദയോ (അ. നി. ൧൧.൧൫; പടി. മ. ൨.൨൨) ഏകാദസ മേത്താനിസംസാ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദിനാ സം. നി. ൫.൧൦൮൧, മഹാവ. ൧൫, പടി. മ. ൨.൩൦) ചതൂസു അരിയസച്ചേസു തിപരിവത്തവസേന ആഗതാ ദ്വാദസ ധമ്മചക്കാകാരാ. മഗ്ഗഫലേസു പവത്താനി അട്ഠ ഞാണാനി, ഛ അസാധാരണഞാണാനി ചാതി ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി. പഞ്ചദസ വിമുത്തിപരിപാചനിയാ ധമ്മാ മേഘിയസുത്തവണ്ണനായം (ഉദാ. അട്ഠ. ൩൧) ഗഹേതബ്ബാ, സോളസവിധാ ആനാപാനസ്സതി ആനാപാനസ്സതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൪൮), അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മാ (മഹാനി. ൬൯, ൧൫൬; ചൂളനി. ൮൫; പടി. മ. ൩.൫; ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫) ഏവം വേദിതബ്ബാ –

അതീതംസേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, അനാഗതംസേ, പച്ചുപ്പന്നംസേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം. ഇമേഹി തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം വചീകമ്മം, സബ്ബം മനോകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തി. ഇമേഹി ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നത്ഥി ഛന്ദസ്സ ഹാനി, നത്ഥി ധമ്മദേസനായ ഹാനി, നത്ഥി വീരിയസ്സ ഹാനി, നത്ഥി സമാധിസ്സ ഹാനി, നത്ഥി പഞ്ഞായ ഹാനി, നത്ഥി വിമുത്തിയാ ഹാനി. ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നത്ഥി ദവാ, നത്ഥി രവാ, നത്ഥി അപ്ഫുട്ഠം, നത്ഥി വേഗായിതത്തം, നത്ഥി അബ്യാവടമനോ, നത്ഥി അപ്പടിസങ്ഖാനുപേക്ഖാതി.

തത്ഥ ‘‘നത്ഥി ദവാതി ഖിഡ്ഡാധിപ്പായേന കിരിയാ നത്ഥി. നത്ഥി രവാതി സഹസാ കിരിയാ നത്ഥീ’’തി വദന്തി. സഹസാ പന കിരിയാ ദവാ, ‘‘അഞ്ഞം കരിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞസ്സ കരണം രവാ. നത്ഥി അപ്ഫുടന്തി ഞാണേന അഫുസിതം നത്ഥി. നത്ഥി വേഗായിതത്തന്തി തുരിതകിരിയാ നത്ഥി. നത്ഥി അബ്യാവടമനോതി നിരത്ഥകചിത്തസമുദാചാരോ നത്ഥി. നത്ഥി അപ്പടിസങ്ഖാനുപേക്ഖാതി അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ നത്ഥി. കേചി പന ‘‘നത്ഥി ധമ്മദേസനായ ഹാനീ’’തി അപഠിത്വാ ‘‘നത്ഥി ഛന്ദസ്സ ഹാനി, നത്ഥി വീരിയസ്സ ഹാനി, നത്ഥി സതിയാ [സത്തിയാ (വിഭ. മൂലടീ. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ)] ഹാനീ’’തി പഠന്തി.

ജരാമരണാദീസു ഏകാദസസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു പച്ചേകം ചതുസച്ചയോജനാവസേന പവത്താനി ചതുചത്താലീസ ഞാണാനിയേവ (സം. നി. ൨.൩൩) സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനഭാവതോ ഞാണവത്ഥൂനി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യതോ ഖോ ഭിക്ഖവേ അരിയസാവകോ ഏവം ജരാമരണം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണസമുദയം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണനിരോധം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതീ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൩൩).

ജരാമരണസമുദയോതി ചേത്ഥ ജാതി അധിപ്പേതാ. സേസപദേസു ഭവാദയോ വേദിതബ്ബാ.

കുസലചിത്തുപ്പാദേസു ഫസ്സാദയോ പരോപണ്ണാസ കുസലധമ്മാ.

‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഞാണം, ‘‘അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണ’’ന്തി ഞാണം, അതീതമ്പി അദ്ധാനം ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഞാണം, ‘‘അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണ’’ന്തി ഞാണം, അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഞാണം, ‘‘അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണ’’ന്തി ഞാണം. ‘‘യമ്പി ഇദം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ഞാണന്തി ഏവം ജരാമരണാദീസു ഏകാദസസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു പച്ചേകം സത്ത സത്ത കത്വാ സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനി (സം. നി. ൨.൩൪) വേദിതബ്ബാനി. തത്ഥ യമ്പീതി ഛബ്ബിധമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണം വിപസ്സനാരമ്മണഭാവേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി ഛപി ഞാണാനി സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തം ഞാണം. ‘‘ഖയധമ്മ’’ന്തിആദിനാ പന പകാരേന പവത്തഞാണസ്സ ദസ്സനം, വിപസ്സനാദസ്സനതോ വിപസ്സനാ പടിവിപസ്സനാദസ്സനമത്തമേവാതി ന തം ‘‘അങ്ഗ’’ന്തി വദന്തി, പാളിയം (സം. നി. ൨.൩൪) പന സബ്ബത്ഥ ഞാണവസേന അങ്ഗാനം വുത്തത്താ ‘‘നിരോധധമ്മന്തി ഞാണ’’ന്തി ഇതി-സദ്ദേന പകാസേത്വാ വുത്തം വിപസ്സനാഞാണം സത്തമം ഞാണന്തി അയമത്ഥോ ദിസ്സതി. ന ഹി യമ്പി ഇദം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഞാണന്തി സമ്ബന്ധോ ഹോതി ഞാണഗ്ഗഹണേന ഏതസ്മിം ഞാണഭാവദസ്സനസ്സ അനധിപ്പേതത്താ, ‘‘ഖയധമ്മം…പേ… നിരോധധമ്മ’’ന്തി ഏതേസം സമ്ബന്ധഭാവപ്പസങ്ഗോ ചാതി. ചതുവീസതി…പേ… വജിരഞാണന്തി ഏത്ഥ കേചി താവ ആഹു ‘‘ഭഗവാ ദേവസികം ദ്വാദസകോടിസതസഹസ്സക്ഖത്തും മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, ദ്വാദസകോടിസതസഹസ്സക്ഖത്തുമേവ ച അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, താസം പുരേചരം, സഹവചരഞ്ച ഞാണം പടിപക്ഖേഹി അഭേജ്ജതം, മഹത്തഞ്ച ഉപാദായ മഹാവജിരഞാണം നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘തഥാഗതം, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദ്വേ വിതക്കാ ബഹുലം സമുദാചരന്തി – ഖേമോ ച വിതക്കോ, പവിവേകോ ച വിതക്കോ’തി (ഇതിവു. ൩൮).

ഖേമവിതക്കോ ഹി ഭഗവതോ മഹാകരുണാസമാപത്തിം പൂരേത്വാ ഠിതോ, പവിവേകവിതക്കോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിം. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഭവങ്ഗപരിവാസോ ലഹുകോ, മത്ഥകപ്പത്തോ സമാപത്തീസു വസീഭാവോ, തസ്മാ സമാപജ്ജനവുട്ഠാനാനി കതിപയചിത്തക്ഖണേഹേവ ഇജ്ഝന്തി. പഞ്ച രൂപാവചരസമാപത്തിയോ ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ അപ്പമഞ്ഞാസമാപത്തിയാ സദ്ധിം ദസ, നിരോധസമാപത്തി, അരഹത്തഫലസമാപത്തി ചാതി ദ്വാദസേതാ സമാപത്തിയോ ഭഗവാ പച്ചേകം ദിവസേ ദിവസേ കോടിസതസഹസ്സക്ഖത്തും പുരേഭത്തം സമാപജ്ജതി, തഥാ പച്ഛാഭത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവം സമാപജ്ജിതബ്ബസമാപത്തിസഞ്ചാരിതഞാണം മഹാവജിരഞാണം നാമാ’’തി കേചി.

അപരേ പന ‘‘യം തം ഭഗവതാ അഭിസമ്ബോധിദിവസേ പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന പടിലോമനയേന ജരാമരണതോ പട്ഠായ ഞാണം ഓതാരേത്വാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനം ആരഭന്തേന യഥാ നാമ പുരിസോ സുവിദുഗ്ഗം മഹാഗഹനം മഹാവനം ഛിന്ദന്തോ അന്തരന്തരാ നിസാനസിലായം ഫരസും സുനിസിതം കരോതി, ഏവമേവ നിസാനസിലാസദിസിയോ സമാപത്തിയോ അന്തരന്തരാ സമാപജ്ജിത്വാ ഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദസൂരഭാവം സമ്പാദേതും അനുലോമപടിലോമതോ പച്ചേകം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗവസേന സമ്മസന്തോ ദിവസേ ദിവസേ ലക്ഖകോടിലക്ഖകോടിഫലസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘ചതുവീസതി…പേ… മഹാവജിരഞാണം നിസ്സായാ’തി’’. നനു ഭഗവതോ സമാപത്തിസമാപജ്ജനേ പരികമ്മേ പയോജനം നത്ഥീതി? നയിദം ഏകന്തികം. തഥാ ഹി വേദനാപടിപ്പണാമനാദീസു സവിസേസം പരികമ്മപുബ്ബങ്ഗമേന സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജി. അപരേ പന ‘‘ലോകിയസമാപത്തിസമാപജ്ജനേ പരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി. ലോകുത്തരസമാപത്തിസമാപജ്ജനേ തജ്ജം പരികമ്മം ഇച്ഛിതബ്ബമേവാ’’തി വദന്തി.

‘‘അപരമ്പരാ’’തി പദം യേസം ദേസനായ അത്ഥി, തേ അപരമ്പരിയാവ. കുസലപഞ്ഞത്തിയന്തി കുസലധമ്മാനം പഞ്ഞാപനേ. അനുത്തരോതി ഉത്തമോ. ഉപനിസ്സയേ ഠത്വാതി ഞാണൂപനിസ്സയേ ഠത്വാ യാദിസോ പുബ്ബൂപനിസ്സയോ പുബ്ബയോഗോ, തത്ഥ പതിട്ഠായ. മഹന്തതോ സദ്ദഹതി പടിപക്ഖവിഗമേന ഞാണസ്സ വിയ സദ്ധായപി തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തിതോ. അവസേസഅരഹന്തേഹീതി പകതിസാവകേഹി. അസീതി മഹാഥേരാ പരമത്ഥദീപനിയം ഥേരഗാഥാവണ്ണനായം നാമതോ ഉദ്ധടാ. ചത്താരോ മഹാഥേരാതി മഹാകസ്സപഅനുരുദ്ധമഹാകച്ചാനമഹാകോട്ഠികത്ഥേരാ. തേസുപി അഗ്ഗസാവകേസു സാരിപുത്തത്ഥേരോ പഞ്ഞായ വിസിട്ഠഭാവതോ. സാരിപുത്തത്ഥേരതോപി ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ തിക്ഖവിസദഞാണോ അഭിനീഹാരമഹന്തതായ സമ്ഭതഞാണസമ്ഭാരത്താ. സതിപി പച്ചേകബോധിയാ അവിസേസേസു ബഹൂസു ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതേസു പുബ്ബയോഗവസേന ലോകിയേ വിസയേ സിയാ കസ്സചി ഞാണസ്സ വിസിട്ഠതാതി ദസ്സേതും ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോവ ബുദ്ധഗുണേ മഹന്തതോ സദ്ദഹതീ’’തി ഇദം ഹേട്ഠാ ആഗതദേസനാസോതവസേന വുത്തം. ബുദ്ധാ ഹി ബുദ്ധഗുണേ മഹത്തം പച്ചക്ഖതോവ പസ്സന്തി, ന സദ്ദഹനവസേന.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘സേയ്യഥാപി നാമാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനോതി ഗമ്ഭീരോ വാ ഉത്താനോ വാതി ജാനനത്ഥം. ‘‘ഏവമേവാ’’തിആദി യഥാദസ്സിതായ ഉപമായ ഉപമേയ്യേന സംസന്ദനം. ബുദ്ധഗുണേസു അപ്പമത്തവിസയമ്പി ലോകിയമഹാജനസ്സ ഞാണം അപവത്തിതരൂപേനേവ പവത്തതി അനവത്തിതസഭാവത്താതി വുത്തം ‘‘ഏകബ്യാമ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ ഞാതഉദകം വിയാതി പമാണതോ ഞാതഉദകം വിയ. അരിയാനം പന തത്ഥ അത്തനോ വിസയേ പവത്തനകഞാണം പവത്തിതരൂപേനേവ പവത്തതി അത്തനോ പടിവേധാനുരൂപം, അഭിനീഹാരാനുരൂപഞ്ച അവത്തിതസഭാവത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദസബ്യാമയോത്തേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിവിദ്ധസച്ചാനമ്പി പടിപക്ഖവിധമനപുബ്ബയോഗവിസേസവസേന ഞാണം സാതിസയം, മഹാനുഭാവഞ്ച ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും സോതാപന്നഞാണസ്സ ദസബ്യാമഉദകം ഓപമ്മഭാവേന ദസ്സേത്വാ തതോ പരേസം ദസുത്തരദിഗുണദസഗുണഅസീതിഗുണവിസിട്ഠം ഉദകം ഓപമ്മം കത്വാ ദസ്സിതം. നനു ഏവം സന്തേ ബുദ്ധഗുണാ പരിമിതപരിച്ഛിന്നാ, ഥേരേന ച തേ പരിച്ഛിജ്ജ ഞാതാതി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യഥാ സോ പുരിസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സോ പുരിസോതി സോ ചതുരാസീതിബ്യാമസഹസ്സപ്പമാണേന യോത്തേന ചതുരാസീതിബ്യാമസഹസ്സട്ഠാനേ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം മിനിത്വാ ഠിതോ പുരിസോ. സോ ഹി ഥേരസ്സ ഉപമാഭാവേന ഗഹിതോ. ധമ്മന്വയേനാതി അനുമാനഞാണേന. തഞ്ഹി സിദ്ധം ധമ്മം അനുഗന്ത്വാ പവത്തനതോ ‘‘ധമ്മന്വയോ’’തി വുച്ചതി, തഥാ അന്വയവസേന അത്ഥസ്സ ബുജ്ഝനതോ അന്വയബുദ്ധി, അനുമേയ്യം അനുമിനോതീതി അനുമാനം, നിദസ്സനേ ദിട്ഠനയേന അനുമേയ്യം ഗണ്ഹാതീതി ‘‘നയഗ്ഗാഹോ’’തി ച വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മന്വയേനാ’’തിആദി. സ്വായം ധമ്മന്വയോ ന യസ്സ കസ്സചി ഹോതി, അഥ ഖോ തഥാരൂപസ്സ അഗ്ഗസാവകസ്സേവാതി ആഹ ‘‘സാവകപാരമിഞാണേ ഠത്വാ’’തി. യദി ഥേരോ ബുദ്ധഗുണേ ഏകദേസതോ പച്ചക്ഖേ കത്വാ തദഞ്ഞേ നയഗ്ഗാഹേന ഗണ്ഹി, നനു ഏവം സന്തേ ബുദ്ധഗുണാ പരിമിതപരിച്ഛിന്നാ ആപന്നാതി? നയിദം ഏവന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനന്താ അപരിമാണാ’’തി.

‘‘സദ്ദഹതീ’’തി വത്വാ പുന തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഥേരേന ഹി…പേ… ബഹുതരാ’’തി ആഹ. കഥം പനായമത്ഥോ ഏവം ദട്ഠബ്ബോതി ഏവം അധിപ്പായഭേദകം ഉപമായ സഞ്ഞാപേതും ‘‘യഥാ കഥം വിയാ’’തിആദി വുത്തം ‘‘ഉപമായമിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൬൭) ഇതോ നവ ഇതോ നവാതി ഇതോ മജ്ഝട്ഠാനതോ യാവ ദക്ഖിണതീരാ നവ ഇതോ മജ്ഝട്ഠാനതോ യാവ ഉത്തരതീരാ നവ. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം സുത്തേന സമത്ഥേതും ‘‘ബുദ്ധോപീ’’തി ഗാഥമാഹ.

യമകയുഗളമഹാനദീമഹോഘോ വിയാതി ദ്വിന്നം ഏകതോ സമാഗതത്താ യുഗളഭൂതാനം മഹാനദീനം മഹോഘോ വിയ.

അനുച്ഛവികം കത്വാതി യോയം മമ പസാദോ ബുദ്ധഗുണേ ആരബ്ഭ ഓഗാള്ഹോ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നോ, തം അനുച്ഛവികം അനുരൂപം കത്വാ. പടിഗ്ഗഹേതും സമ്പടിച്ഛിതും അഞ്ഞോ കോചി ന സക്ഖിസ്സതി യാഥാവതോ അനവബുജ്ഝനതോ. പടിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി തസ്സ ഹേതുതോ, പച്ചയതോ, സഭാവതോ, കിച്ചതോ, ഫലതോ സമ്മദേവ പടിവിജ്ഝനതോ. പൂരത്തന്തി പുണ്ണഭാവോ. പഗ്ഘരണകാലേതി വികിരണകാലേ, പതനകാലേതി അത്ഥോ. ‘‘പസന്നോ’’തി ഇമിനാ പസാദസ്സ വത്തമാനതാ ദീപിതാതി ‘‘ഉപ്പന്നസദ്ധോ’’തി ഇമിനാപി സദ്ധായ പച്ചുപ്പന്നതാ പകാസിതാതി ആഹ ‘‘ഏവം സദ്ദഹാമീതി അത്ഥോ’’തി. അഭിഞ്ഞായതീതി അഭിഞ്ഞോ, അധികോ അഭിഞ്ഞോ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞോ, സോ ഏവ അതിസയവചനിച്ഛാവസേന ‘‘ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഭിയ്യതരോ അഭിഞ്ഞാതോ’’തി. ദുതിയവികപ്പേ പന അഭിജാനാതീതി അഭിഞ്ഞാ, അഭിവിസിട്ഠാ പഞ്ഞാ, ഭിയ്യോ അഭിഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി ഭിയ്യോഭിഞ്ഞോ, സോ ഏവ അതിസയവചനിച്ഛാവസേന ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, സ്വായമസ്സ അതിസയോ അഭിഞ്ഞായ ഭിയ്യോഭാവകതോതി ആഹ ‘‘ഭിയ്യതരാഭിഞ്ഞോ വാ’’തി. സമ്ബുജ്ഝതി ഏതായാതി സമ്ബോധി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണഞ്ച. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണം, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സമ്ബോധി നാമ. തത്ഥ പധാനവസേന തദത്ഥദസ്സനേ പഠമവികപ്പോ, പദട്ഠാനവസേന ദുതിയവികപ്പോ. കസ്മാ പനേത്ഥ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസ്സേവ ഗഹണം, നനു ഹേട്ഠിമാനിപി ഭഗവതോ മഗ്ഗഞാണാനി സവാസനമേവ യഥാസകം പടിപക്ഖവിധമനവസേന പവത്താനി. സവാസനപ്പഹാനഞ്ഹി ഞേയ്യാവരണപ്പഹാനന്തി? സച്ചമേതം, തം പന അപരിപുണ്ണം പടിപക്ഖവിധമനസ്സ വിപ്പകതഭാവതോതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേ വാ’’തി. അഗ്ഗമഗ്ഗവസേന ചേത്ഥ അരിയാനം ബോധിത്തയപാരിപൂരീതി ദസ്സേതും ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. നിപ്പദേസാതി അനവസേസാ. ഗഹിതാ ഹോന്തീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന ഗഹിതേന അധിഗതേന ഗഹിതാ അധിഗതാ ഹോന്തി. സബ്ബന്തി തേഹി അധിഗന്തബ്ബം. തേനാതി സമ്ബോധിനാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന.

൧൪൨. ഖാദനീയാനം ഉളാരതാ സാതരസാനുഭാവേനാതി ആഹ ‘‘മധുരേ ആഗച്ഛതീ’’തി. പസംസായ ഉളാരതാ വിസിട്ഠഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സേട്ഠേ’’തി, ഓഭാസസ്സ ഉളാരതാ മഹന്തഭാവേനാതി വുത്തം ‘‘വിപുലേ’’തി. ഉസഭസ്സ അയന്തി ആസഭീ, ഇധ പന ആസഭീ വിയാതി ആസഭീ. തേനാഹ ‘‘ഉസഭസ്സ വാചാസദിസീ’’തി. യേന പന ഗുണേനസ്സാ തംസദിസതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘അചലാ അസമ്പവേധീ’’തി വുത്തം. യതോ കുതോചി അനുസ്സവനം അനുസ്സവോ. വിജ്ജാട്ഠാനേസു കതപരിചയാനം ആചരിയാനം തം തമത്ഥം വിഞ്ഞാപേന്തീ പവേണീ ആചരിയപരമ്പരാ. കേവലം അത്തനോ മതിയാ ‘‘ഇതികിര ഏവംകിരാ’’തി പരികപ്പനാ ഇതികിര. പിടകസ്സ ഗന്ഥസ്സ സമ്പദാനതോ സയം സമ്പദാനഭാവേന ഗഹണം പിടകസമ്പദാനം. യഥാസുതാനം അത്ഥാനം ആകാരസ്സ പരിവിതക്കനം ആകാരപരിവിതക്കോ. തഥേവ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝാനക്ഖമനം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി. ആഗമാധിഗമേഹി വിനാ തക്കമഗ്ഗം നിസ്സായ തക്കനം തക്കോ. അനുമാനവിധിം നിസ്സായ നയഗ്ഗാഹോ. യസ്മാ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ഭഗവതോ അയം ഥേരസ്സ ചോദനാ, ഥേരസ്സ ച സോ അവിസയോ, തസ്മാ ‘‘പച്ചക്ഖതോ ഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ വിയാ’’തി വുത്തം. സീഹനാദോ വിയാതി സീഹനാദോ, തംസദിസതാ ചസ്സ സേട്ഠഭാവേന, സോ ചേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സീഹനാദോ’’തിആദിമാഹ. നേവ ദന്ധായന്തേനാതി ന മന്ദായന്തേന. ന ഭഗ്ഗരായന്തേനാതി അപരിസങ്കന്തേന.

അനുയോഗദാപനത്ഥന്തി അനുയോഗം സോധാപേതും. വിമദ്ദക്ഖമഞ്ഹി സീഹനാദം നദന്തോ അത്ഥതോ തത്ഥ അനുയോഗം സോധേതി നാമ. അനുയുഞ്ജന്തോ ച നം സോധാപേതി നാമ. ദാതുന്തി സോധേതും. കേചി ‘‘ദാനത്ഥ’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി, തദയുത്തം. ന ഹി യോ സീഹനാദം നദതി, സോ ഏവ തത്ഥ അനുയോഗം ദേതീതി യുജ്ജതി. നിഘംസനന്തി വിമദ്ദനം. ധമമാനന്തി താപയമാനം, താപനഞ്ചേത്ഥ ഗഗ്ഗരിയാ ധമാപനസീസേന വദതി. സബ്ബേ തേതി സബ്ബേ തേ അതീതേ നിരുദ്ധേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ, തേനേതം ദസ്സേതി – യേ തേ അഹേസും അതീതം അദ്ധാനം തവ അഭിനീഹാരതോ ഓരം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസം താവ സാവകഞാണഗോചരേ ധമ്മേ പരിച്ഛിന്ദന്തോ മാരാദയോ വിയ ബുദ്ധാനം ലോകിയചിത്തചാരം ത്വം ജാനേയ്യാസി. യേ പന തേ അബ്ഭതീതാ തതോ പരതോ ഛിന്നവടുമാ ഛിന്നപപഞ്ചാ പരിയാദിണ്ണവട്ടാ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസം സബ്ബേസമ്പി സാവകഞാണസ്സ അവിസയഭൂതേ ധമ്മേ കഥം ജാനിസ്സസീതി.

അനാഗതബുദ്ധാനം പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതനോ, തേന അതീതേസു താവ ഖന്ധാനം ഭൂതപുബ്ബത്താ തത്ഥ സിയാ ഞാണസ്സ സവിസയേ ഗതി, അനാഗതേസു പന സബ്ബസോ അസഞ്ജാതേസു കഥന്തി ഇമമത്ഥം ജോതേതി. തേനാഹ ‘‘അനാഗതാപീ’’തിആദി. ‘‘ചിത്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു അതീതാനാഗതേ സത്താഹേ ഏവ പവത്തം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണസ്സ വിസയോ, ന തതോ പരന്തി? നയിദം ചേതോപരിയഞാണകിച്ചവസേന വുത്തം, അഥ ഖോ പുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസഞാണവസേന വുത്തം, തസ്മാ നായം ദോസോ.

വിദിതട്ഠാനേ ന കരോതി സിക്ഖാപദേനേവ താദിസസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ, സേതുഘാതതോ ച. കഥം പന ഥേരോ ദ്വയസമ്ഭവേ പടിക്ഖേപമേവ അകാസി, ന വിഭജ്ജ ബ്യാകാസീതി ആഹ ‘‘ഥേരോ കിരാ’’തിആദി. പാരം പരിയന്തം മിനോതീതി പാരമീ, സാ ഏവ ഞാണന്തി പാരമിഞാണം, സാവകാനം പാരമിഞാണം സാവകപാരമിഞാണം, തസ്മിം. സാവകാനം ഉക്കംസപരിയന്തഗതേ ജാനനേ നായം അനുയോഗോ, അഥ ഖോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ സബ്ബഞ്ഞുതായ ജാനനേ. കേചി പന ‘‘സാവകപാരമിഞാണേതി സാവകപാരമിഞാണവിസയേ’’തി അത്ഥം വദന്തി. തഥാ സേസപദേസുപി. സീല ..പേ… സമത്ഥന്തി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിസങ്ഖാതകാരണാനം ജാനനസമത്ഥം. ബുദ്ധസീലാദയോ ഹി ബുദ്ധാനം ബുദ്ധകിച്ചസ്സ, പരേഹി ‘‘ബുദ്ധാ’’തി ജാനനസ്സ ച കാരണം.

൧൪൩. അനുമാനഞാണം വിയ സംസയപിട്ഠികം അഹുത്വാ ‘‘ഇദമിദ’’ന്തി യഥാസഭാവതോ ഞേയ്യം ധാരേതി നിച്ഛിനോതീതി ധമ്മോ, പച്ചക്ഖഞാണന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖതോ ഞാണസ്സാ’’തി. അനുഏതീതി അന്വയോതി ആഹ ‘‘അനുയോഗം അനുഗന്ത്വാ’’തി. പച്ചക്ഖസിദ്ധഞ്ഹി അത്ഥം അനുഗന്ത്വാ അനുമാനഞാണസ്സ പവത്തി ദിട്ഠേന അദിട്ഠസ്സ അനുമാനന്തി വേദിതബ്ബോ. വിദിതേ വേദകമ്പി ഞാണം അത്ഥതോ വിദിതമേവ ഹോതീതി ‘‘അനുമാനഞാണം നയഗ്ഗാഹോ വിദിതോ’’തി വുത്തം. വിദിതോതി വിദ്ധോ പടിലദ്ധോ, അധിഗതോതി അത്ഥോ. അപ്പമാണോതി അപരിമാണോ മഹാവിസയത്താ. തേനാഹ ‘‘അപരിയന്തോ’’തി. തേനാതി അപരിയന്തത്താ, തേന വാ അപരിയന്തേന ഞാണേന, ഏതേനേവ ഥേരോ യം യം അനുമേയ്യമത്ഥം ഞാതുകാമോ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥസ്സ അസങ്ഗമപ്പടിഹടഅനുമാനഞാണം പവത്തതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘സോ ഇമിനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഇമിനാതി ഇമിനാ കാരണേന. പാകാരസ്സ ഥിരഭാവം ഉദ്ധമുദ്ധം ആപേതീതി ഉദ്ധാപം, പാകാരമൂലം. ആദി-സദ്ദേന പാകാരദ്വാരബന്ധപരിഖാദീനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചന്തേ ഭവം പച്ചന്തിമം. പണ്ഡിതദോവാരികട്ഠാനിയം കത്വാ ഥേരോ അത്താനം ദസ്സേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകദ്വാരന്തി കസ്മാ ആഹാ’’തി ചോദനം സമുട്ഠാപേസി. യസ്സാ പഞ്ഞായ വസേന പുരിസോ ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി വുച്ചതി, തം പണ്ഡിച്ചന്തി ആഹ ‘‘പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ’’തി. തംതംഇതികത്തബ്ബതാസു ഛേകഭാവോ ബ്യത്തഭാവോ വേയ്യത്തിയം. മേധതി സമ്മോസം ഹിംസതി വിധമതീതി മേധാ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേധാവീ. ഠാനേ ഠാനേ ഉപ്പത്തി ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഠാനുപ്പത്തികാ, ഠാനസോ ഉപ്പജ്ജനകപഞ്ഞാ. അനുപരിയായന്തി ഏതേനാതി അനുപരിയായോ, സോ ഏവ പഥോതി അനുപരിയായപഥോ, പരിതോ പാകാരസ്സ അനുസംയായനമഗ്ഗോ. പാകാരഭാഗാ സന്ധാതബ്ബാ ഏത്ഥാതി പാകാരസന്ധി, പാകാരസ്സ ഫുല്ലിതപ്പദേസോ. സോ പന ഹേട്ഠിമന്തേന ദ്വിന്നമ്പി ഇട്ഠകാനം വിഗമേന ഏവം വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നം ഇട്ഠകാനം അപഗതട്ഠാന’’ന്തി. ഛിന്നട്ഠാനന്തി ഛിന്നഭിന്നപ്പദേസോ, ഛിന്നട്ഠാനം വാ. തഞ്ഹി ‘‘വിവര’’ന്തി വുച്ചതി.

കിലിട്ഠന്തി മലീനം. ഉപതാപേന്തീതി കിലേസപരിളാഹേന സന്താപേന്തി. വിബാധേന്തീതി പീളേന്തി. ഉപ്പന്നായ പഞ്ഞായ നീവരണേഹി ന കിഞ്ചി കാതും സക്കാതി ആഹ ‘‘അനുപ്പന്നായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തീ’’തി. തസ്മാതി പച്ചയൂപഘാതേന ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനതോ. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുട്ഠു ഠപിതചിത്താതി ചതുബ്ബിധായപി സതിപട്ഠാനഭാവനായ സമ്മദേവ ഠപിതചിത്താ. യഥാസഭാവേന ഭാവേത്വാതി അവിപരീതസഭാവേന യഥാ പടിപക്ഖാ സമുച്ഛിജ്ജന്തി, ഏവം ഭാവേത്വാ.

പുരിമനയേ സതിപട്ഠാനാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാ ച മിസ്സകാ അധിപ്പേതാതി തതോ അഞ്ഞഥാ വത്തും ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. മിസ്സകാതി സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന മിസ്സകാ. ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ’’തിആദിതോ വുത്തത്താ സതിപട്ഠാനേ വിപസ്സനാതി ഗഹേത്വാ ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ’’തി വുത്തത്താ, മഗ്ഗപരിയാപന്നാനംയേവ ച നേസം നിപ്പരിയായബോജ്ഝങ്ഗഭാവതോ, തേസു ച സബ്ബസോ അധിഗതേസു ലോകനാഥേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി അധിഗതമേവ ഹോതീതി ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗേ മഗ്ഗോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഗഹിതേ സുന്ദരോ പഞ്ഹോ ഭവേയ്യാ’’തി മഹാസിവത്ഥേരോ ആഹ, ന പനേവം ഗഹിതം പോരാണേഹീതി അധിപ്പായോ. ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. ഥേരോതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ.

തത്ഥാതി തേസു പച്ചന്തനഗരാദീസു. നഗരം വിയ നിബ്ബാനം തദത്ഥികേഹി ഉപഗന്തബ്ബതോ, ഉപഗതാനഞ്ച പരിസ്സയരഹിതസുഖാധിഗമനട്ഠാനതോ. പാകാരോ വിയ സീലം തദുപഗതാനം പരിതോ ആരക്ഖഭാവതോ. പരിയായപഥോ വിയ ഹിരീ സീലപാകാരസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പരിയായപഥോതി ഖോ ഭിക്ഖു ഹിരിയാ ഏതം അധിവചന’’ന്തി. ദ്വാരം വിയ അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസനഅഞ്ജസഭാവതോ. പണ്ഡിതദോവാരികോ വിയ ധമ്മസേനാപതി നിബ്ബാനനഗരപവിട്ഠപവിസനകാനം സത്താനം സല്ലക്ഖണതോ. ദിന്നോതി ദാപിതോ, സോധിതോതി അത്ഥോ.

൧൪൪. നിപ്ഫത്തിദസ്സനത്ഥന്തി സിദ്ധിദസ്സനത്ഥം, അധിഗമദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ‘‘പഞ്ചനവുതിപാസണ്ഡേ’’തി ഇദം യസ്മാ ഥേരോ പരിബ്ബാജകോ ഹുത്വാ തതോ പുബ്ബേവ നിബ്ബാനപരിയേസനം ചരമാനോ തേ തേ പാസണ്ഡിനോ ഉപസങ്കമിത്വാ നിബ്ബാനം പുച്ഛി, തേ നാസ്സ ചിത്തം ആരാധേസും, തം സന്ധായ വുത്തം. തേ പന പാസണ്ഡാ ഹേട്ഠാ വുത്താ ഏവ. തത്ഥേവാതി തസ്സയേവ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദേസിയമാനായ ദേസനായ. പരസ്സ വഡ്ഢിതം ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ വിയ സാവകപാരമിഞാണം ഹത്ഥഗതം അകാസി അധിഗച്ഛി. ഉത്തരുത്തരന്തി ഹേട്ഠിമസ്സ ഹേട്ഠിമസ്സ ഉത്തരണതോ അതിക്കമനതോ ഉത്തരുത്തരം, തതോ ഏവ പധാനഭാവം പാപിതതായ പണീതപണീതം. ഉത്തരുത്തരന്തി വാ ഉപരൂപരി. പണീതപണീതന്തി പണീതതരം, പണീതതമഞ്ചാതി അത്ഥോ. കണ്ഹന്തി കാളകം സംകിലേസധമ്മം. സുക്കന്തി ഓദാതം വോദാനധമ്മം. സവിപക്ഖം കത്വാതി പഹാതബ്ബപഹായകഭാവദസ്സനവസേന യഥാക്കമം ഉഭയം സവിപക്ഖം കത്വാ. ‘‘അയം കണ്ഹധമ്മോ, ഇമസ്സ അയം പഹായകോ’’തി ഏവം കണ്ഹം പടിബാഹിത്വാ ദേസനാവസേന നീഹരിത്വാ സുക്കം, ‘‘അയം സുക്കധമ്മോ, ഇമിനാ അയം പഹാതബ്ബോ’’തി ഏവം സുക്കം പടിബാഹിത്വാ കണ്ഹം.സഉസ്സാഹന്തി ഫലുപ്പാദനസമത്ഥതാവസേന സബ്യാപാരം. തേനാഹ ‘‘സവിപാക’’ന്തി. വിപാകധമ്മന്തി അത്ഥോ.

തസ്മിം ദേസിതേ ധമ്മേതി തസ്മിം വുത്തനയേന ഭഗവാ തുമ്ഹേഹി ദേസിതേ ധമ്മേ ഏകച്ചം ധമ്മം നാമ സാവകപാരമിഞാണം ജാനിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ. തംജാനനേ ഹി വുത്തേ ചതുസച്ചധമ്മജാനനം അവുത്തസിദ്ധന്തി. ‘‘ചതുസച്ചധമ്മേസൂ’’തി ഇദം പോരാണട്ഠകഥായം വുത്താകാരദസ്സനം. വിപക്ഖോ പന പരതോ ആഗമിസ്സതി. ഏത്ഥാതി ‘‘ധമ്മേസു നിട്ഠം അഗമ’’ന്തി ഏതസ്മിം പദേ. ഥേരസല്ലാപോതി ഥേരാനം സല്ലാപസദിസോ വിനിച്ഛയവാദോ. കാളവല്ലവാസീതി കാളവല്ലവിഹാരവാസീ. ഇദാനീതി ഏതരഹി ‘‘ഇദാഹം ഭന്തേ’’തിആദിവചനകാലേ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേതി ‘‘ധമ്മേസു നിട്ഠം അഗമ’’ന്തി ഇമസ്മിം പദേസേ, ഇമസ്മിം വാ നിട്ഠാനകാരണഭൂതേ യോനിസോ പരിവിതക്കനേ. ‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ബുദ്ധഗുണേസു നിട്ഠങ്ഗതോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു സാവകപാരമിഞാണസമധിഗതകാലേ ഏവ ഥേരോ ബുദ്ധഗുണേസു നിട്ഠങ്ഗതോതി? സച്ചമേതം, ഇദാനി പന തം പാകടം ജാതന്തി ഏവം വുത്തം. സബ്ബന്തി ‘‘ചതുസച്ചധമ്മേസൂ’’തിആദി സുമത്ഥേരേന വുത്തം സബ്ബം. അരഹത്തേ നിട്ഠങ്ഗതോതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അനുയോഗപരിഹാരാ വേദിതബ്ബാ. യദിപി ധമ്മസേനാപതി ‘‘സാവകപാരമിഞാണം മയാ സമധിഗത’’ന്തി ഇതോ പുബ്ബേപി ജാനാതിയേവ, ഇദാനി പന അസങ്ഖ്യേയ്യാപരിമേയ്യഭേദേ ബുദ്ധഗുണേ നയഗ്ഗാഹവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ കിച്ചസിദ്ധിയാ തസ്മിം ഞാണേ നിട്ഠങ്ഗതോ അഹോസീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹാസിവത്ഥേരോ…പേ… ധമ്മേസൂതി സാവകപാരമിഞാണേ നിട്ഠങ്ഗതോ’’തി അവോച.

ബുദ്ധഗുണാ പന നയതോ ആഗതാ, തേ നയഗ്ഗാഹതോ യാഥാവതോ ജാനന്തോ സാവകപാരമിഞാണേ തഥാജാനനവസേന നിട്ഠങ്ഗതത്താ സാവകപാരമിഞാണമേവ തസ്സ അപരാപരുപ്പത്തിവസേന, തേന തേന ഭാവേതബ്ബകിച്ചബഹുതാവസേന ച ‘‘ധമ്മേസൂ’’തി പുഥുവചനേന വുത്തം. അനന്താപരിമേയ്യാനം അനഞ്ഞവിസയാനം ബുദ്ധഗുണാനം നയതോ പരിഗ്ഗണ്ഹനേന ഥേരസ്സ സാതിസയോ ഭഗവതി പസാദോ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ഭിയ്യോസോമത്തായാ’’തിആദി. ‘‘സുട്ഠു അക്ഖാതോ’’തി വത്വാ തം ഏവസ്സ സുട്ഠു അക്ഖാതതം ദസ്സേതും ‘‘നിയ്യാനികോ മഗ്ഗോ’’തി വുത്തം. സ്വാക്ഖാതതാ ഹി ധമ്മസ്സ യദത്ഥം ദേസിതോ, തദത്ഥസാധനേന വേദിതബ്ബാ. ഫലത്ഥായ നിയ്യാതീതി അനന്തരവിപാകത്താ, അത്തനോ ഉപ്പത്തിസമനന്തരമേവ ഫലനിപ്ഫാദനവസേന പവത്തതീതി അത്ഥോ. വട്ടചാരകതോ നിയ്യാതീതി വാ നിയ്യാനികോ, നിയ്യാനസീലോതി വാ. രാഗദോസമോഹനിമ്മദനസമത്ഥോതി ഇധാപി ‘‘പസന്നോസ്മി ഭഗവതീതി ദസ്സേതീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. വങ്കാദീതി ആദി-സദ്ദേന ജിമ്ഹകുടിലേ, അഞ്ഞേ ച പടിപത്തിദോസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭഗവാ തുമ്ഹാകം ബുദ്ധസുബുദ്ധതാ വിയ ധമ്മസുധമ്മതാ, സങ്ഘസുപ്പടിപത്തി ച ധമ്മേസു നിട്ഠങ്ഗമനേന സാവകപാരമിഞാണേ നിട്ഠങ്ഗതത്താ മയ്ഹം സുട്ഠു വിഭൂതാ സുപാകടാ ജാതാതി ദസ്സേന്തോ ഥേരോ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോതി പസീദി’’ന്തി അവോച.

കുസലധമ്മദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൫. അനുത്തരഭാവോതി സേട്ഠഭാവോ. അനുത്തരോ ഭഗവാ യേന ഗുണേന, സോ അനുത്തരഭാവോ, തം അനുത്തരിയം. യസ്മാ തസ്സാപി ഗുണസ്സ കിഞ്ചി ഉത്തരിതരം നത്ഥി ഏവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സാ തുമ്ഹാകം ദേസനാ അനുത്തരാതി വദതീ’’തി. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കുസലധമ്മനിമിത്തം. നിമിത്തത്ഥേ ഹി ഏതം ഭുമ്മം, തസ്മാ കുസലധമ്മദേസനാഹേതുപി ഭഗവാവ അനുത്തരോതി അത്ഥോ. ഭൂമിം ദസ്സേന്തോതി വിസയം ദസ്സേന്തോ. കുസലധമ്മദേസനായ ഹി കുസലാ ധമ്മാ വിസയോ. വുത്തപദേതി ‘‘കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി ഏവം വുത്തവാക്യേ, ഏവം വാ വുത്തധമ്മകോട്ഠാസേ. ‘‘പഞ്ചധാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഛേകട്ഠേനപി കുസലം ഇച്ഛിതബ്ബം ‘‘കുസലോ ത്വം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാന’’ന്തിആദീസൂതി (മ. നി. ൨.൮൭)? സച്ചമേതം, സോ പന ഛേകട്ഠോ കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേനേവ സങ്ഗഹിതോതി വിസും ന ഗഹിതോ. ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസലം, കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തി (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൨.൨൦൦൮) ജാതകേ ആഗതത്താ ‘‘ജാതകപരിയായം പത്വാ ആരോഗ്യട്ഠേന കുസലം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഗഹപതയോ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തിആദീസു സുത്തപദേസേസു ‘‘കുസലാ’’തി വുത്തധമ്മാ ഏവ ‘‘അനവജ്ജാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘സുത്തന്തപരിയായം പത്വാ അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം വട്ടതീ’’തി. അഭിധമ്മേ ‘‘കോസല്ല’’ന്തി പഞ്ഞാ ആഗതാതി യോനിസോമനസികാരഹേതുകസ്സ കുസലസ്സ കോസല്ലസമ്മൂതട്ഠോ, ദരഥാഭാവദീപനതോ നിദ്ദരഥട്ഠോ, ‘‘കുസലസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തി വത്വാ ഇട്ഠവിപാകനിദ്ദിസനതോ സുഖവിപാകട്ഠോ ച അഭിധമ്മനയസിദ്ധോതി ആഹ ‘‘അഭിധമ്മ…പേ… വിപാകട്ഠേനാ’’തി. ബാഹിതികസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൫൮) ഭഗവതോ കായസമാചാരാദികേ വണ്ണേന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ‘‘യോ ഖോ മഹാരാജ കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’തി കുസലോ കായസമാചാരോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ വുത്തോ. ന ഹി ഭഗവതോ സുഖവിപാകകമ്മം അത്ഥീതി സബ്ബസാവജ്ജരഹിതാ കായസമാചാരാദയോ ‘‘കുസലാ’’തി വുത്താ, ഇധ പന ‘‘കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ‘‘കുസലാ’’തി വുത്താ, തേ ച സമഥവിപസ്സനാ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഏകന്തേന സുഖവിപാകാ ഏവാതി അവജ്ജരഹിതതാമത്തം ഉപാദായ അനവജ്ജത്ഥോ കുസല-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം പന…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഫലസതിപട്ഠാനം പന ഇധ അനധിപ്പേത’’ന്തി ഇദഞ്ച വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി സവിപാകസ്സേവ ഗഹണന്തി കത്വാ.

‘‘ചുദ്ദസവിധേനാ’’തിആദി സതിപട്ഠാനേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൬; മ. നി. ൧.൧൦൯) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. പഗ്ഗഹട്ഠേനാതി കുസലപക്ഖസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനസഭാവേന. കിച്ചവസേനാതി അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദികിച്ചവസേന. തതോ ഏവ ചസ്സ ചതുബ്ബിധതാ. ഇജ്ഝനട്ഠേനാതി നിപ്പജ്ജനസഭാവേന. ഛന്ദാദയോ ഏവ ഇദ്ധിപാദേസു വിസിട്ഠസഭാവാ, ഇതരേ അവിസിട്ഠാ, തേസമ്പി വിസേസോ ഛന്ദാദികതോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദാദിവസേന നാനാസഭാവാ’’തി.

അധിമോക്ഖാദിസഭാവവസേനാതി പസാദാധിമോക്ഖാദിസലക്ഖണവസേന. ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേനാതി സമ്പയുത്തധമ്മാനം ഉപത്ഥമ്ഭനകഭാവേന. അകമ്പിയട്ഠേനാതി പടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയസഭാവേന. സലക്ഖണേനാതി അധിമോക്ഖാദിസഭാവേന. നിയ്യാനട്ഠേനാതി സംകിലേസപക്ഖതോ, വട്ടചാരകതോ ച നിഗ്ഗമനട്ഠേന. ഉപട്ഠാനാദിനാതി ഉപട്ഠാനധമ്മവിചയപഗ്ഗഹസമ്പിയായനപസ്സമ്ഭനസമാധാനഅജ്ഝുപേക്ഖനസങ്ഖാതേന അത്തനോ സഭാവേന. ഹേതുട്ഠേനാതി നിബ്ബാനസ്സ സമ്പാപകഹേതുഭാവേന. ദസ്സനാദിനാതി ദസ്സനാഭിനിരോപനപരിഗ്ഗഹസമുട്ഠാപനവോദാപനപഗ്ഗഹുപട്ഠാനസമാധാനസങ്ഖാതേന അത്തനോ സഭാവേന.

സാസനസ്സ പരിയോസാനദസ്സനത്ഥന്തി സാസനം നാമ നിപ്പരിയായതോ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ. തത്ഥ യേ സമഥവിപസ്സനാസഹഗതാ, തേ സാസനസ്സ ആദി, മഗ്ഗപരിയാപന്നാ മജ്ഝേ, ഫലഭൂതാ പരിയോസാനം, തംദസ്സനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘സാസനസ്സ ഹീ’’തിആദി.

പുന ഏതദാനുത്തരിയം ഭന്തേതി യഥാരദ്ധായ ദേസനായ നിഗമനം. വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ പുന വചനഞ്ഹി നിഗമനം വുത്തം. തം ദേസനന്തി തം കുസലേസു ധമ്മേസു ദേസനാപ്പകാരം, ദേസനാവിധിം, ദേസേതബ്ബഞ്ച, സകലം വാ സമ്പുണ്ണം അനവസേസം അഭിജാനാതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാതി, അസേസം അഭിജാനനതോ ഏവ ഉത്തരി ഉപരി അഭിഞ്ഞേയ്യം നത്ഥി. ഇതോതി ഭഗവതാ അഭിഞ്ഞാതതോ. അഞ്ഞോ പരമത്ഥവസേന ധമ്മോ വാ പഞ്ഞത്തിവസേന പുഗ്ഗലോ വാ അയം നാമ യം ഭഗവാ ന ജാനാതീതി ഇദം നത്ഥി ന ഉപലബ്ഭതി സബ്ബസ്സേവ സമ്മദേവ തുമ്ഹേഹി അഭിഞ്ഞാതത്താ. കുസലേസു ധമ്മേസു അഭിജാനനേ, ദേസനായഞ്ച ഭഗവതോ ഉത്തരിതരോ നത്ഥി.

ആയതനപണ്ണത്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൬. ആയതനപഞ്ഞാപനാസൂതി ചക്ഖാദീനം, രൂപാദീനഞ്ച ആയതനാനം സമ്ബോധനേസു, തേസം അജ്ഝത്തികബാഹിരവിഭാഗതോ, സഭാഗവിഭാഗതോ, സമുദയതോ, അത്ഥങ്ഗമതോ, ആഹാരതോ, ആദീനവതോ, നിസ്സരണതോ ച ദേസനായന്തി അത്ഥോ.

ഗബ്ഭാവക്കന്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൭. ഗബ്ഭോക്കമനേസൂതി ഗബ്ഭഭാവേന മാതുകുച്ഛിയം അവക്കമനേസു അനുപ്പവേസേസു, ഗബ്ഭേ വാ മാതുകുച്ഛിസ്മിം അവക്കമനേസു. പവിസതീതി പച്ചയവസേന തത്ഥ നിബ്ബത്തേന്തോ പവിസന്തോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. ഠാതീതി സന്താനട്ഠിതിയാ പവത്തതി, തഥാഭൂതോ ച തത്ഥ വസന്തോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വസതീ’’തി. പകതിലോകിയമനുസ്സാനം പഠമാ ഗബ്ഭാവക്കന്തീതി പചുരമനുസ്സാനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ദേസനാവസേന ഇധ പഠമാ. ‘‘ദുതിയാ ഗബ്ഭാവക്കന്തീ’’തിആദീസുപി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

അലമേവാതി യുത്തമേവ.

ഖിപിതും ന സക്കോന്തീതി തഥാ വാതാനം അനുപ്പജ്ജനമേവ വദതി. സേസന്തി പുന ‘‘ഏതദാനുത്തരിയ’’തിആദി പാഠപ്പദേസം വദതി.

ആദേസനവിധാദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൮. പരസ്സ ചിത്തം ആദിസതി ഏതേഹീതി ആദേസനാനി, യഥാഉപട്ഠിതനിമിത്താദീനി, താനി ഏവ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അസംകിണ്ണരൂപേന ഠിതത്താ ആദേസനവിധാ, ആദേസനാഭാഗാ, താസു ആദേസനവിധാസു. തേനാഹ ‘‘ആദേസനകോട്ഠാസേസൂ’’തി. ആഗതനിമിത്തേനാതി യസ്സ ആദിസതി, തസ്സ, അത്തനോ ച ഉപഗതനിമിത്തേന, നിമിത്തപ്പത്തസ്സ ലാഭാലാഭാദിആദിസനവിധിദസ്സനസ്സ പവത്തത്താ ‘‘ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തം. പാളിയം പന ‘‘ഏവമ്പി തേ മനോ’’തിആദിനാ പരസ്സ ചിത്താദിസനമേവ ആഗതം, തം നിദസ്സനമത്തം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി ‘‘ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ വിഭാവനവസേന വത്ഥു ആഗതം. ഗതനിമിത്തം നാമ ഗമനനിമിത്തം. ഠിതനിമിത്തം നാമ അത്തനോ സമീപേ ഠാനനിമിത്തം, പരസ്സ ഗമനവസേന, ഠാനവസേന ച ഗഹേതബ്ബനിമിത്തം. മനുസ്സാനം പരചിത്തവിദൂനം, ഇതരേസമ്പി വാ സവനവസേന പരസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ കഥേന്താനം സദ്ദം സുത്വാ. യക്ഖപിസാചാദീനന്തി ഹിങ്കാരയക്ഖാനഞ്ചേവ കണ്ണപിസാചാദിപിസാചാനം, കുമ്ഭണ്ഡനാഗാദീനഞ്ച.

വിതക്കവിപ്ഫാരവസേനാതി വിപ്ഫാരികഭാവേന പവത്തവിതക്കസ്സ വസേന. ഉപ്പന്നന്തി തതോ സമുട്ഠിതം. വിപ്പലപന്താനന്തി കസ്സചി അത്ഥസ്സ അബോധനതോ വിരൂപം, വിവിധം വാ പലപന്താനം. സുത്തപമത്താദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വേദനാട്ടഖിത്തചിത്താദീനം സങ്ഗഹോ. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇദം വക്ഖാമി, ഏവം വക്ഖാമീതി വിതക്കയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ നാമ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (അഭി. അട്ഠ. ൧.വചീകമ്മദ്വാരകഥാപി) ആഗതത്താ ജാഗരന്താനം പകതിയം ഠിതാനം അവിപ്പലപന്താനം വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ കദാചി ഉപ്പജ്ജതീതി വിഞ്ഞായതി, യോ ലോകേ ‘‘മന്തജപ്പോ’’തി വുച്ചതി. യസ്സ മഹാഅട്ഠകഥായം അസോതവിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ. താദിസഞ്ഹി സന്ധായ വിഞ്ഞത്തിസഹജമേവ ‘‘ജിവ്ഹാതാലുചലനാദികരവിതക്കസമുട്ഠിതം സുഖുമസദ്ദം ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ ആദിസതീതി സുത്തേ വുത്ത’’ന്തി (ധ. സ. മൂലടീ. വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ) ആനന്ദാചരിയോ അവോച. വുത്തലക്ഖണോ ഏവ പന നാതിസുഖുമോ അത്തനോ, അച്ചാസന്നപ്പദേസേ ഠിതസ്സ ച മംസസോതസ്സാപി ആപാഥം ഗച്ഛതീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. തസ്സ വസേനാതി തസ്സ വിതക്കസ്സ വസേന. ഏവം അയമ്പി ആദേസനവിധാ ചേതോപരിയഞാണവസേനേവ ആഗതാതി വേദിതബ്ബാ. കേചി പന ‘‘തസ്സ വസേനാതി തസ്സ സദ്ദസ്സ വസേനാ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തം അയുത്തം. ന ഹി സദ്ദഗ്ഗഹണേന തംസമുട്ഠാപകചിത്തം ഗയ്ഹതി, സദ്ദഗ്ഗഹണാനുസാരേനപി തദത്ഥസ്സേവ ഗഹണം ഹോതി, ന ചിത്തസ്സ. ഏതേനേവ യദേകേ ‘‘യം വിതക്കയതോതി യമത്ഥം വിതക്കയതോ’’തി വത്വാ ‘‘തസ്സ വസേനാതി തസ്സ അത്ഥസ്സ വസേനാ’’തി വണ്ണേന്തി, തമ്പി പടിക്ഖിത്തം.

മനസാ സങ്ഖരീയന്തീതി മനോസങ്ഖാരാ, വേദനാസഞ്ഞാ. പണിഹിതാതി പുരിമപരിബന്ധവിനയേന പധാനഭാവേന നിഹിതാ ഠപിതാ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരാ സുട്ഠപിതാ’’തി. വിതക്കസ്സ വിതക്കനം നാമ ഉപ്പാദനമേവാതി ആഹ ‘‘പവത്തേസ്സതീ’’തി. ‘‘പജാനാതീ’’തി പുബ്ബേ വുത്തപദസമ്ബന്ധദസ്സനവസേന ആനേതി. ആഗമനേനാതി ഝാനസ്സ ആഗമനട്ഠാനവസേന. പുബ്ബഭാഗേനാതി മഗ്ഗസ്സ സബ്ബപുബ്ബഭാഗേന വിപസ്സനാരമ്ഭേന. ഉഭയം പേതം യോ സയം ഝാനലാഭീ, അധിഗതമഗ്ഗോ ച അഞ്ഞം തദത്ഥായ പടിപജ്ജന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഇമിനാ നീഹാരേന പടിപജ്ജന്തോ അദ്ധാ ഝാനം ലഭിസ്സതി, മഗ്ഗം അധിഗമിസ്സതീ’’തി അഭിഞ്ഞായ വിനാ അനുമാനവസേന ജാനാതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ആഗമനേന ജാനാതി നാമാ’’തിആദി. അനന്തരാതി വുട്ഠിതകാലം സന്ധായാഹ. തദാ ഹി പവത്തവിതക്കപജാനനേനേവ ഝാനസ്സ ഹാനഭാഗിയതാദിവിസേസപജാനനം.

കിം പനിദം ചേതോപരിയഞാണം പരസ്സ ചിത്തം പരിച്ഛിജ്ജ ജാനന്തം ഇദ്ധിചിത്തഭാവതോ അവിസേസതോ സബ്ബേസമ്പി ചിത്തം ജാനാതീതി? നോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ന അരിയാനന്തി യേന ചിത്തേന തേ അരിയാ നാമ ജാതാ, തം ലോകുത്തരചിത്തം ന ജാനാതി അപ്പടിവിദ്ധഭാവതോ. യഥാ ഹി പുഥുജ്ജനോ സബ്ബേസമ്പി അരിയാനം ലോകുത്തരചിത്തം ന ജാനാതി അപ്പടിവിദ്ധത്താ, ഏവം അരിയോപി ഹേട്ഠിമോ ഉപരിമസ്സ ലോകുത്തരചിത്തം ന ജാനാതി അപ്പടിവിദ്ധത്താ ഏവ. യഥാ പന ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമം ഫലസമാപത്തിം ന സമാപജ്ജതി, കിം ഏവം സോ തസ്സ ലോകുത്തരചിത്തം ന ജാനാതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഉപരിമോ പന ഹേട്ഠിമസ്സ ജാനാതീ’’തി, പടിവിദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമം ന സമാപജ്ജതീ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദി. തേസന്തി അരിയാനം. ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ സമാപത്തി ഭൂമന്തരപ്പത്തിയാ പടിപ്പസ്സദ്ധികപ്പാ. തേനാഹ ‘‘തത്രുപപത്തിയേവ ഹോതീ’’തി, ന ഉപരിഭൂമിപത്തി. നിമിത്താദിവസേന ഞാതസ്സ കദാചി ബ്യഭിചാരോപി സിയാ, ന പന അഭിഞ്ഞാഞാണേന ഞാതസ്സാതി ആഹ ‘‘ചേതോ…പേ… നത്ഥീ’’തി. ‘‘തം ഭഗവാ’’തിആദി സേസം നാമ.

ദസ്സനസമാപത്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൯. ബ്രഹ്മജാലേതി ബ്രഹ്മജാലസുത്തവണ്ണനായം. ഉത്തരപദലോപേന ഹേസ നിദ്ദേസോ. ആതപ്പന്തി വീരിയം ആതപ്പതി കോസജ്ജം സബ്ബമ്പി സംകിലേസപക്ഖന്തി. കുസലവീരിയസ്സേവ ഹേത്ഥ ഗഹണം അപ്പമാദാദിപദന്തരസന്നിധാനതോ. പദഹിതബ്ബതോതി പദഹനതോ, ഭാവനം ഉദ്ദിസ്സ വായമനതോതി അത്ഥോ. അനുയുഞ്ജിതബ്ബതോതി അനുയുഞ്ജനതോ. ഈദിസാനം പദാനം ബഹുലംകത്തുവിസയതായ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ ആതപ്പപദസ്സ വിയ ഇതരേസമ്പി കത്തുസാധനതാ ദട്ഠബ്ബാ. പടിപത്തിയം നപ്പമജ്ജതി ഏതേനാതി അപ്പമാദോ, സതിഅവിപ്പവാസോ. സമ്മാ മനസി കരോതി ഏതേനാതി സമ്മാമനസികാരോ, തഥാപവത്തോ കുസലചിത്തുപ്പാദോ. ഭാവനാനുയോഗമേവ തഥാ വദതി. ദേസനാക്കമേന പഠമാ, ദസ്സനസമാപത്തി നാമ കരജകായേ പടിക്കൂലാകാരസ്സ സമ്മദേവ ദസ്സനവസേന പവത്തസമാപത്തിഭാവതോ. നിപ്പരിയായേനേവാതി വുത്തലക്ഖണദസ്സനസമാപത്തിസന്നിസ്സയത്താ, ദസ്സനമഗ്ഗഫലഭാവതോ ച പഠമസാമഞ്ഞഫലം പരിയായേന വിനാ ദസ്സനസമാപത്തി.

അതിക്കമ്മ ഛവിമംസലോഹിതം അട്ഠിം പച്ചവേക്ഖതീതി താനി അപച്ചവേക്ഖിത്വാ അട്ഠിമേവ പച്ചവേക്ഖതി. അട്ഠിആരമ്മണാ ദിബ്ബചക്ഖുപാദകജ്ഝാനസമാപത്തീതി വുത്തനയേന അട്ഠിആരമ്മണാ ദിബ്ബചക്ഖുഅധിട്ഠാനാ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തി. യോ ഹി ഭിക്ഖു ആലോകകസിണേ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തം പാദകം കത്വാ അധിഗതദിബ്ബചക്ഖുഞാണോ ഹുത്വാ സവിഞ്ഞാണകേ കായേ അട്ഠിം പരിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ പടിക്കൂലമനസികാരവസേന പഠമം ഝാനം നിബ്ബത്തേതി, തസ്സായം പഠമജ്ഝാനസമാപത്തി ദുതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി. തേന വുത്തം ‘‘അട്ഠി അട്ഠീ’’തിആദി. യോ പനേത്ഥ പാളിയം ദ്വത്തിംസാകാരമനസികാരോ വുത്തോ, സോ മഗ്ഗസോധനവസേന വുത്തോ. തത്ഥ വാ കതപരിചയസ്സ സുഖേനേവ വുത്തനയാ അട്ഠിപച്ചവേക്ഖണാ സമിജ്ഝതീതി. തേനേവേത്ഥ ‘‘ഇമം ചേവാ’’തി ‘‘അതിക്കമ്മ ചാ’’തി ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ വുത്തോ. തം ഝാനന്തി യഥാവുത്തം പഠമജ്ഝാനം. അയന്തി അയം സകദാഗാമിഫലസമാപത്തി. സാതിസയം ചതുസച്ചദസ്സനാഗമനതോ പരിയായേന വിനാ മുഖ്യാ ദുതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി. യാവ തതിയമഗ്ഗാ വത്തതീതി ആഹ ‘‘ഖീണാസവസ്സ വസേന ചതുത്ഥാ ദസ്സനസമാപത്തി കഥിതാ’’തി.

പാളിയം പുരിസസ്സ ചാതി ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ, തേന യഥാവുത്തസമാപത്തിദ്വയതോ വുച്ചമാനംയേവ ഇമസ്സ വിസേസം ജോതേതി. അവിച്ഛേദേന പവത്തിയാ സോതസദിസതായ വിഞ്ഞാണമേവ വിഞ്ഞാണസോതം, തദേതം വിഞ്ഞാണം പുരിമതോ അനന്തരപച്ചയം ലഭിത്വാ പച്ഛിമസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹുത്വാ പവത്തതീതി അയം അസ്സ സോതാഗതതായ സോതസദിസതാ, തസ്മാ പജാനിതബ്ബഭാവേന വുത്തം ഏകമേവ ചേത്ഥ വിഞ്ഞാണം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘വിഞ്ഞാണസോതന്തി വിഞ്ഞാണമേവാ’’തി വുത്തം. ദ്വീഹിപി ഭാഗേഹീതി ഓരഭാഗപരഭാഗേഹി. ഇധലോകോ ഹിസ്സ ഓരഭാഗോ, പരലോകോ പരഭാഗോ ദ്വിന്നമ്പി വസേനേതം സമ്ബന്ധന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇധലോകേ പതിട്ഠിത’’ന്തിആദി. വിഞ്ഞാണസ്സ ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജന്തസ്സ കാമം നത്ഥി കസ്സചി പതിട്ഠിതതാ, തണ്ഹാവസേന പന തം ‘‘പതിട്ഠിത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഛന്ദരാഗവസേനാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കബളീകാരേ ചേ ഭിക്ഖവേ ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ, അത്ഥി നന്ദീ, അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരുള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരുള്ഹം…പേ… അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൬൪; കഥാ. ൨൯൬; മഹാനി. ൭).

കമ്മന്തി കുസലാകുസലകമ്മം, ഉപയോഗവചനമേതം. കമ്മതോ ഉപഗച്ഛന്തന്തി കമ്മഭാവേന ഉപഗച്ഛന്തം, വിഞ്ഞാണന്തി അധിപ്പായോ. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണഞ്ഹി യേന കമ്മുനാ സഹഗതം, അഞ്ഞദത്ഥു തബ്ഭാവമേവ ഉപഗതം ഹുത്വാ പവത്തതി. ഇധലോകേ പതിട്ഠിതം നാമ ഇധ കതൂപചിതകമ്മഭാവൂപഗമനതോ. കമ്മഭവം ആകഡ്ഢന്തന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം അത്തനാ സമ്പയുത്തകമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിനിബ്ബത്തനേന തദഭിമുഖം ആകഡ്ഢന്തം. തേനേവ പടിസന്ധിനിബ്ബത്തനസാമത്ഥിയേന പരലോകേ പതിട്ഠിതം നാമ അത്തനോ ഫലസ്സ തത്ഥ പതിട്ഠാപനേന. കേചി പന ‘‘അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം പരതോ വിപാകം ദാതും അസമത്ഥം ഇധലോകേ പതിട്ഠിതം നാമ, ദാതും സമത്ഥം പന പരലോകേ പതിട്ഠിതം നാമാ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ‘‘ഉഭയതോ അബ്ബോച്ഛിന്ന’’ന്തി വുത്തത്താ. യഞ്ച തേഹി ‘‘പരലോകേ പതിട്ഠിത’’ന്തി വുത്തം, തം ഇധലോകേപി പതിട്ഠിതമേവ. ന ഹി തസ്സ ഇധലോകേ പതിട്ഠിതഭാവേന വിനാ പരലോകേ പതിട്ഠിതഭാവോ സമ്ഭവതി. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ചേതോപരിയഞാണന്തി സേക്ഖാനം, പുഥുജ്ജനാനഞ്ച ചേതസോ പരിച്ഛിന്ദനകഞാണം. കഥിതം പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബസ്സ ചേതസോ ഛന്ദരാഗവസേന പതിട്ഠിതഭാവജോതനതോ.

ചതുത്ഥായ ദസ്സനസമാപത്തിയാ തതിയദസ്സനസമാപത്തിയം വുത്തപ്പടിക്ഖേപേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പുരിമാനം ദ്വിന്നം സമാപത്തീനം പുബ്ബേ സമഥവസേന അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ ഇദാനി വിപസ്സനാവസേന ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. നിച്ചലമേവ പുബ്ബേ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ അപനേതബ്ബതോ. അത്ഥന്തരത്ഥതായ ദസ്സിയമാനായ പദം ചലിതം നാമ ഹോതി. അപരോ നയോതി ഏത്ഥ പഠമജ്ഝാനസ്സ പഠമദസ്സനസമാപത്തിഭാവേ അപുബ്ബം നത്ഥി. ദുതിയജ്ഝാനം ദുതിയാതി ഏത്ഥ പന ‘‘അട്ഠികവണ്ണകസിണവസേന പടിലദ്ധദുതിയജ്ഝാനം ദുതിയാ ദസ്സനസമാപത്തീ’’തി വദന്തി, തതിയജ്ഝാനമ്പി തഥേവ പടിലദ്ധം. ദസ്സനസമാപത്തിഭാവോ പന യോ ഭിക്ഖു ആലോകകസിണേ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തം പാദകം കത്വാ അധിഗതദിബ്ബചക്ഖുകോ ഹുത്വാ സവിഞ്ഞാണകേ അട്ഠിം പരിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ വണ്ണകസിണവസേന ഹേട്ഠിമാനി തീണി ഝാനാനി നിബ്ബത്തേതി, തസ്സ. തതിയജ്ഝാനം തതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി അധിട്ഠാനഭൂതസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ വസേന. ചതുത്ഥജ്ഝാനം ചതുത്ഥാതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തം പാദകം കത്വാ അധിഗതദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ തം ചതുത്ഥജ്ഝാനം ചതുത്ഥാ ദസ്സനസമാപത്തി. ഇധാപി സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ചേതസോ പരിച്ഛിന്ദനേന തതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി, അരഹതോ ചിത്തസ്സ പരിച്ഛിന്ദനേന ചതുത്ഥാ ദസ്സനസമാപത്തി വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹേസാ അത്ഥവണ്ണനാ പാളിയാ സംസന്ദേയ്യ. ‘‘പഠമമഗ്ഗോ’’തിആദീസു അട്ഠിആരമ്മണപഠമജ്ഝാനപാദകോ പഠമമഗ്ഗോ പഠമാ ദസ്സനസമാപത്തി. അട്ഠിആരമ്മണദുതിയജ്ഝാനപാദകോ ദുതിയമഗ്ഗോ ദുതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി. പരചിത്തഞാണസഹഗതാ ചതുത്ഥജ്ഝാനപാദകാ തതിയചതുത്ഥമഗ്ഗാ തതിയചതുത്ഥദസ്സനസമാപത്തിയോതി. പുരിസസ്സ വിഞ്ഞാണപജാനനം പനേത്ഥ അസമ്മോഹവസേന ദട്ഠബ്ബം.

പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൫൦. പുഗ്ഗലപണ്ണത്തീസൂതി പുഗ്ഗലാനം പഞ്ഞാപനേസു. ഗുണവിസേസവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ ഠപനേസു. ലോകവോഹാരവസേനാതി ലോകസമ്മുതിവസേന. ലോകവോഹാരോ ഹേസ, യദിദം ‘‘സത്തോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദി. രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ സത്തോ. തസ്സ തസ്സ സത്തനികായസ്സ പൂരണതോ ഗലനതോ, മരണവസേന പതനതോ ച പുഗ്ഗലോ. സന്തതിയാ നയനതോ നരോ. അത്തഭാവസ്സ പോസനതോ പോസോ. ഏവം പഞ്ഞാപേതബ്ബാസു വോഹരിതബ്ബാസു. ‘‘സബ്ബമേതം പുഗ്ഗലോ’’തി ഇമിസ്സാ സാധാരണപഞ്ഞത്തിയാ വിഭാവനവസേന വുത്തം, ന ഇധാധിപ്പേതഅസാധാരണപഞ്ഞത്തിയാ, തസ്മാ ലോകപഞ്ഞത്തീസൂതി സത്തലോകഗതപഞ്ഞത്തീസു. അനുത്തരോ ഹോതി അനഞ്ഞസാധാരണത്താ തസ്സ പഞ്ഞാപനസ്സ.

ദ്വീഹി ഭാഗേഹീതി കാരണേ, നിസ്സക്കേ ചേതം പുഥുവചനം, ആവുത്തിആദിവസേന ചായമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അരൂപസമാപത്തിയാ’’തിആദി, ഏതേന ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ഏവം പവത്തോ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദോ, ‘‘നാമകായതോ, രൂപകായതോ ച വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ഏവം പവത്തോ തിപിടകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദോ, ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോവ മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ഏവം പവത്തോ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരവാദോ ചാതി ഇമേസം തിണ്ണമ്പി ഥേരവാദാനം ഏകജ്ഝം സങ്ഗഹോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം. വിമുത്തോതി കിലേസേഹി വിമുത്തോ, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദനേഹി വാ കായദ്വയതോ വിമുത്തോതി അത്ഥോ. അരൂപസമാപത്തീനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. അരഹത്തപ്പത്തഅനാഗാമിനോതി ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ വുത്തം. ന ഹി അരഹത്തപ്പത്തോ അനാഗാമീ നാമ ഹോതി. പാളീതി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപാളി. അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി പസ്സിത്വാ ചത്താരോപി ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. ദിസ്വാതി ദസ്സനഹേതു. ന ഹി ആസവേ പഞ്ഞായ പസ്സന്തി, ദസ്സനകാരണാ പന പരിക്ഖീണാ ‘‘ദിസ്വാ പരിക്ഖീണാ’’തി വുത്താ ദസ്സനായത്തപരിക്ഖീണത്താ. ഏവഞ്ഹി ദസ്സനം ആസവാനം ഖയസ്സ പുരിമകിരിയാഭാവേന വുത്തം.

പഞ്ഞായ വിസേസതോ മുത്തോതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ അനവസേസതോ ആസവാനം പരിക്ഖീണത്താ. അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപവസേനേവ, ന തദേകദേസഭൂതരൂപജ്ഝാനപടിക്ഖേപവസേന. ഏവഞ്ഹി അരൂപജ്ഝാനേകദേസാഭാവേപി അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപോ ന ഹോതീതി സിദ്ധം ഹോതി. അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു ഹി ഏകസ്മിമ്പി സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ ഹോതി, ന പഞ്ഞാവിമുത്തോതി.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി ഫുട്ഠാനം അന്തോ ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികാതബ്ബം, സച്ഛികതോ സച്ഛികരണൂപായേനാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സോ ഝാനഫസ്സ’’ന്തിആദി. ഏകച്ചേ ആസവാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയവജ്ഝാ ആസവാ. യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ, നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന പന കായേന സച്ഛികതോ. നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സച്ഛികതോ ഹോതി, തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം നിരോധം യഥാലോചിതം നാമകായേന സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖീതി വുച്ചതി, ന തു വിമുത്തോതി ഏകച്ചാനം ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ.

ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരം പത്തോതി അത്ഥോ. ‘‘ദിട്ഠത്താ പത്തോ’’തിപി പാഠോ, തേന ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധസ്സ പത്തതം ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ’’തിആദി. പഠമഫലതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാ ദിട്ഠിപ്പത്തോതി ആഹ ‘‘ഏസോപി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോ ഹോതീ’’തി. ഇദം ദുക്ഖന്തി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. യസ്മാ ഇദം യാഥാവസരസതോ പജാനാതി, പജാനന്തോ ച ഠപേത്വാ തണ്ഹം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ‘‘ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി പജാനാതി. തണ്ഹം പന ഇദം ദുക്ഖം ഇതോ സമുദേതി, തസ്മാ ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. യസ്മാ ഇദം ദുക്ഖഞ്ച സമുദയോ ച നിബ്ബാനം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അപ്പവത്തിം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ തം ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അരിയോ പന അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തം ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി, തേന തം ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏത്താവതാ നാനക്ഖണേ സച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സിതം. ഇദാനി തം ഏകക്ഖണേ ദസ്സേതും ‘‘തഥാഗതപ്പവേദിതാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാഗതപ്പവേദിതാതി തഥാഗതേന ബോധിമണ്ഡേ പടിവിദ്ധാ വിദിതാ പാകടാ കതാ. ധമ്മാതി ചതുസച്ചധമ്മാ. വോദിട്ഠാ ഹോന്തീതി സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. വോചരിതാതി സുചരിതാ, തേസു തേന പഞ്ഞാ സുട്ഠു ചരാപിതാതി അത്ഥോ. അയന്തി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ദിട്ഠിപ്പത്തോ’’തി വുച്ചതി.

സദ്ധായ വിമുത്തോതി സദ്ദഹനവസേന വിമുത്തോ, ഏതേന സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സപി സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവം ദസ്സേതി. സദ്ധാവിമുത്തോതി വാ സദ്ധായ അധിമുത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തനയേനേവാതി കായസക്ഖിമ്ഹി വുത്തനയേനേവ. നോ ച ഖോ യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സാതി യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ ആസവാ പരിക്ഖീണാ, ന ഏവം സദ്ധായ വിമുത്തസ്സാതി അത്ഥോ. കിം പന നേസം കിലേസപ്പഹാനേ നാനത്തം അത്ഥീതി? നത്ഥി. അഥ കസ്മാ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി? ആഗമനീയനാനത്തേന. ദിട്ഠിപ്പത്തോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന, അകിലമന്തോ ച സക്കോതി വിക്ഖമ്ഭേതും, സദ്ധാവിമുത്തോ ദുക്ഖേന കിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, തസ്മാ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതി. തേനാഹ ‘‘ഏതേസു ഹീ’’തിആദി.

ആരമ്മണം യാഥാവതോ ധാരേതി അവധാരേതീതി ധമ്മോ, പഞ്ഞാ. പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമന്തി പഞ്ഞാപധാനം. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞാവാഹീ, പഞ്ഞം സാതിസയം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാ വാ ഇമം പുഗ്ഗലം വാഹേതി, നിബ്ബാനാഭിമുഖം ഗമേതീതി അത്ഥോ. സദ്ധാനുസാരിനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ.

തസ്മാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൭൦, ൭൭൬) വുത്തത്താ, തതോ ഏവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ, തം സംവണ്ണനാസു (വിസുദ്ധി. ടീ. ൨.൭൭൬) വുത്തനയേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പധാനദേസനാവണ്ണനാ

൧൫൧. പദഹനവസേനാതി ഭാവനാനുയോഗവസേന. സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ പധാനാതി വുത്താ വിവേകനിസ്സിതാദിഭാവേന പദഹിതബ്ബതോ ഭാവേതബ്ബതോ.

പടിപദാദേസനാവണ്ണനാ

൧൫൨. ദുക്ഖേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി പുബ്ബഭാഗേ ആഗമനകാലേ കിച്ഛേന ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തസ്സ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ലോകുത്തരസമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. ദന്ധം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സാതി വിക്ഖമ്ഭിതേസു കിലേസേസു വിപസ്സനാപരിവാസേ ചിരം വസിത്വാ തം ലോകുത്തരസമാധിസങ്ഖാതം ഠാനം ദന്ധം സണികം അഭിജാനന്തസ്സ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ, സച്ഛികരോന്തസ്സ പാപുണന്തസ്സാതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി യാ ഏസാ ഏവം ഉപ്പജ്ജതി, അയം കിലേസവിക്ഖമ്ഭനപടിപദായ ദുക്ഖത്താ, വിപസ്സനാപരിവാസപഞ്ഞായ ച ദന്ധത്താ മഗ്ഗകാലേ ഏകചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പന്നാപി പഞ്ഞാ ആഗമനവസേന ‘‘ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമാ’’തി വുച്ചതി. ഉപരി തീസു പദേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭസ്സസമാചാരാദിദേസനാവണ്ണനാ

൧൫൩. ഭസ്സസമാചാരേതി വചീസമാചാരേ. ഠിതോതി യഥാരദ്ധം തം അവിച്ഛേദവസേന കഥേന്തോ. തേനാഹ ‘‘കഥാമഗ്ഗം അനുപച്ഛിന്ദിത്വാ കഥേന്തോ’’തി. മുസാവാദൂപസഞ്ഹിതന്തി അന്തരന്തരാ പവത്തേന മുസാവാദേന ഉപസംഹിതം. വിഭൂതി വുച്ചതി വിസുംഭാവോ, തത്ഥ നിയുത്തന്തി വേഭൂതികം, തദേവ വേഭൂതിയം, പേസുഞ്ഞം. തേനാഹ ‘‘ഭേദകരവാച’’ന്തി. കരണുത്തരിയലക്ഖണതോ സാരമ്ഭതോ ജാതാതി സാരമ്ഭജാ. തസ്സാ പവത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘ത്വം ദുസ്സീലോ’’തിആദി വുത്തം. ബഹിദ്ധാകഥാ അമനാപാ, മനാപാപി പരസ്സ ചിത്തവിഘാതാവഹത്താ കരണുത്തരിയപക്ഖിയമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തുയ്ഹ’’ന്തിആദിമാഹ. വിക്ഖേപകഥാപവത്തന്തി വിക്ഖേപകഥാവസേന പവത്തം. ജയപുരേക്ഖാരോ ഹുത്വാതി അത്തനോ ജയം പുരക്ഖത്വാ. യം കിഞ്ചി ന ഭാസതീതി യോജനാ. ‘‘മന്താ’’തി വുച്ചതി പഞ്ഞാ, മന്തനം ജാനനന്തി കത്വാ. ‘‘മന്താ’’തി ഇദം ‘‘മന്തേത്വാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം നിപാതപദന്തി ആഹ ‘‘ഉപപരിക്ഖിത്വാ’’തി. യുത്തകഥമേവാതി അത്തനോ, സുണന്തസ്സ ച യുത്തരൂപമേവ കഥം. ഹദയേ നിദഹിതബ്ബയുത്തന്തി അത്ഥസമ്പത്തിയാ, ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ അത്ഥവേദാദിപടിലാഭനിമിത്തത്താ ചിത്തേ ഠപേതബ്ബം, വിമുത്തായതനഭാവേന മനസി കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നാപി വാചാ അകാലേ ഭാസിതാ അഭാജനേ ഭാസിതാ വിയ ന അത്ഥാവഹാതി ആഹ ‘‘യുത്തപത്തകാലേനാ’’തി. അയഞ്ച ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ സുഭാസിതവാചാ സച്ചസമ്ബോധാവഹാദിതായ സത്താനം മഹിദ്ധികാ മഹാനിസംസാതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ഭാസിതാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

സീലാചാരേതി സീലേ ച ആചാരേ ച പരിസുദ്ധസീലേ ചേവ പരിസുദ്ധമനോസമാചാരേ ച. ഠിതോതി പതിട്ഠഹന്തോ. സച്ചം ഏതസ്സ അത്ഥീതി സച്ചോതി ആഹ ‘‘സച്ചകഥോ’’തി. ഏസ നയോ സദ്ധോതി ഏത്ഥാപി. തേനാഹ ‘‘സദ്ധാസമ്പന്നോ’’തി. ‘‘നനു ച ഹേട്ഠാ സച്ചം കഥിതമേവാ’’തി കസ്മാ വുത്തം? ഹേട്ഠാ ഹി വചീസമാചാരം കഥേന്തേന സച്ചം കഥിതം, പടിപക്ഖപടിക്ഖേപവസേന ഇധ സീലം കഥേന്തേന തം പരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതും സച്ചം സരൂപേനേവ കഥിതം. ‘‘പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ ആരബ്ഭന്തരഞ്ചേതം, തഥാപി സച്ചം വത്വാ അനന്തരമേവ സച്ചസ്സ കഥനം പുനരുത്തം ഹോതീതി പരസ്സ ചോദനാവസരോ മാ ഹോതൂ’’തി തത്ഥ പരിഹാരം ദാതുകാമോ ‘‘ഇധ കസ്മാ പുന വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ഹേട്ഠാ വാചാസച്ചം കഥിതം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം സുഭാസിതവാചം ദസ്സേന്തേന. അന്തമസോ…പേ… ദസ്സേതും ഇധ വുത്തം ‘‘ഏവം സീലം സുപരിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ‘‘ഏവം പരിത്തകം ഖോ, രാഹുല, തേസം സാമഞ്ഞം, യേസം നത്ഥി സമ്പജാനമുസാവാദേ ലജ്ജാ’’തിആദി നയപ്പവത്തം രാഹുലോവാദസുത്തം ദസ്സേതബ്ബം.

ഗുത്താ സതികവാടേന പിദഹിതാ ദ്വാരാ ഏതേനാതി ഗുത്തദ്വാരോതി ആഹ ‘‘ഛസു ഇന്ദ്രിയേസൂ’’തിആദി. പരിയേസനപടിഗ്ഗണ്ഹനപരിഭോഗവിസ്സജ്ജനവസേന ഭോജനേ മത്തം ജാനാതീതി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ. സമന്തി അവിസമം. സമചാരിതാ ഹി കായവിസമാദീനി പഹായ കായസമാദിപൂരണം. നിസജ്ജായാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ‘‘ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭാവനായ ചിത്തപരിസോധനഞ്ഹി ജാഗരിയാനുയോഗോ, ന നിദ്ദാവിനോദനമത്തം. നിത്തന്ദീതി വിഗതഥിനമിദ്ധോ. സാ പന നിത്തന്ദിതാ കായാലസിയവിഗമനേ പാകടാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘കായാലസിയവിരഹിതോ’’തി. ‘‘ആരദ്ധവീരിയോ’’തി ഇമിനാ ദുവിധോപി വീരിയാരമ്ഭോ ഗഹിതോതി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കായികവീരിയേനാപീ’’തിആദി വുത്തം. സങ്ഗമ്മ ഗണവിഹാരോ സഹവാസോ സങ്ഗണികാ, സാ പന കിലേസേഹിപി ഏവം ഹോതീതി തതോ വിസേസേതും ‘‘ഗണസങ്ഗണിക’’ന്തി വുത്തം. ഗണേന സങ്ഗണികം ഗണസങ്ഗണികന്തി. ആരമ്ഭവത്ഥുവസേനാതി അനധിഗതവിസേസാധിഗമകാരണവസേന ഏകവിഹാരീ, ന കേവലം ഏകീഭാവവസേന. കിലേസസങ്ഗണികന്തി കിലേസസഹിതചിത്തതം. യഥാ തഥാതി വിപസ്സനാവസേന, പടിസങ്ഖാനവസേന വാ. സമഥവസേന ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം. വിപസ്സനാവസേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം.

കല്യാണപടിഭാനോതി സുന്ദരപടിഭാനോ, സാ പനസ്സ പടിഭാനസമ്പദാ വചനചാതുരിയസഹിതാവ ഇച്ഛിതാതി ആഹ ‘‘വാക്കരണ…പേ… സമ്പന്നോ ചാ’’തി. ‘‘പടിഭാന’’ന്തി ഹി ഞാണമ്പി വുച്ചതി ഞാണസ്സ ഉപട്ഠിതവചനമ്പി. തത്ഥ അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തം പടിഭാനമസ്സാതി യുത്തപടിഭാനോ. പുച്ഛിതാനന്തരമേവ സീഘം ബ്യാകാതും അസമത്ഥതായ നോ മുത്തപടിഭാനം അസ്സാതി നോ മുത്തപടിഭാനോ. ഇധ പന വികിണ്ണവാചോ മുത്തപടിഭാനോ അധിപ്പേതോതി അധിപ്പായേന ‘‘സീലസമാചാരസ്മിഞ്ഹി ഠിതഭിക്ഖു മുത്തപടിഭാനോ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഗമനസമത്ഥായാതി അസ്സുതം ധമ്മം ഗമേതും സമത്ഥായ. ധാരണസമത്ഥായാതി സാതിസയം സതിവീരിയസഹിതതായ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ധാരേതും സമത്ഥായ. മുനനതോ അനുമിനനതോ മുതീതി അനുമാന പഞ്ഞായ നാമം. തീഹി പദേഹീതി ‘‘ഗതിമാ ധിതിമാ മുതിമാ’’തി തീഹി പദേഹി. ഹേട്ഠാതി ഹേട്ഠാ ‘‘ആരദ്ധവീരിയോ’’തി വുത്തട്ഠാനേ. ഇധാതി ‘‘ധിതിമാ’’തി വുത്തട്ഠാനേ. വീരിയമ്പി ഹേട്ഠാ ഗുണഭൂതം ഗഹിതന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. ഹേട്ഠാതി ‘‘ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ, ഝായീ’’തി ഏത്ഥ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ കഥിതാ. ഇധാതി ‘‘ധിതിമാ മുതിമാ’’തി ഏത്ഥ ബുദ്ധവചനഗണ്ഹനപഞ്ഞാ കഥിതാ കരണപുബ്ബാപരകോസല്ലപഞ്ഞാദീപനതോ. കിലേസകാമോപി വത്ഥുകാമോ വിയ യഥാപവത്തോ അസ്സാദീയതീതി വുത്തം ‘‘വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു അഗിദ്ധോ’’തി.

അനുസാസനവിധാദേസനാദിവണ്ണനാ

൧൫൪. അത്തനോ ഉപായമനസികാരേനാതി അത്തനി സമ്ഭൂതേന പഥമനസികാരേന ഭാവനാമനസികാരേന. പടിപജ്ജമാനോതി വിസുദ്ധിം പടിപജ്ജമാനോ.

൧൫൫. കിലേസവിമുത്തിഞാണേതി കിലേസപ്പഹാനജാനനേ.

൧൫൬. പരിയാദിയമാനോതി പരിച്ഛിജ്ജ ഗണ്ഹന്തോതി അത്ഥോ. സുദ്ധക്ഖന്ധേയേവ അനുസ്സരതി നാമഗോത്തം പരിയാദിയിതും അസക്കോന്തോ. വുത്തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഏകോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സക്കോതി പരിയാദിയിതും. അസക്കോന്തസ്സ വസേന ഗഹിതം, ‘‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ’’തിആദി വുത്തന്തി അത്ഥോ. അസക്കോന്തസ്സാതി ച ആരോഹനേ അസക്കോന്തസ്സ, ഓരോഹനേ പന ഞാണസ്സ ഥിരഭൂതത്താ. തേനാഹ ‘‘സുദ്ധക്ഖന്ധേയേവ അനുസ്സരന്തോ’’തിആദി. ഏതന്തി പുബ്ബാപരവിരോധം. ന സല്ലക്ഖേസി ദിട്ഠാഭിനിവേസേന കുണ്ഠഞാണത്താ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠിഗതികത്താ’’തി. ഠാനന്തി ഏകസ്മിം പക്ഖേ അവട്ഠാനം. നിയമോതി വാദനിയമോ പടിനിയതവാദതാ. തേനാഹ ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ’’തിആദി.

൧൫൭. പിണ്ഡഗണനായാതി ‘‘ഏകം ദ്വേ’’തിആദിനാ അഗണേത്വാ സങ്കലനപദുപ്പാദനാദിനാ പിണ്ഡനവസേന ഗണനായ. അച്ഛിദ്ദകവസേനാതി അവിച്ഛിന്ദകഗണനാവസേന ഗണനാ കമഗണനം മുഞ്ചിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം രുക്ഖേ ഏത്തകാനി പണ്ണാനീ’’തി വാ ‘‘ഇമസ്മിം ജലാസയേ ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനീ’’തി വാ ഏവം ഗണേതബ്ബസ്സ ഏകജ്ഝമ്പി പിണ്ഡേത്വാ ഗണനാ. കമഗണനാ ഹി അന്തരന്തരാ വിച്ഛിജ്ജ പവത്തിയാ പച്ഛിന്ദികാ. സാ പനേസാ ഗണനാ സവനന്തരം അനപേക്ഖിത്വാ മനസാവ ഗണേതബ്ബതോ ‘‘മനോഗണനാ’’തിപി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മനോഗണനായാ’’തി. പിണ്ഡഗണനമേവ ദസ്സേതി, ന വിഭാഗഗണനം. സങ്ഖാതും ന സക്കാ അഞ്ഞേഹി അസങ്ഖ്യേയ്യാഭാവതോ. പഞ്ഞാപാരമിയാ പൂരിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ഇതരാസം പൂരണേന വിനാ തസ്സാ പൂരണം നത്ഥീതി ‘‘ദസന്നം പാരമീനം പൂരിതത്താ’’തി ആഹ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ’’തി. ഏത്തകന്തി ദസ്സേഥാതി ദീപേതി ഥേരോ. യം പന പാളിയം ‘‘സാകാരം സഉദ്ദേസം അനുസ്സരതീ’’തി വുത്തം, തം തസ്സ അനുസ്സരണമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ന ആയുനോ വസ്സാദിഗണനായ പരിച്ഛിന്ദനം തസ്സ അവിസയഭാവതോ.

൧൫൮. തുമ്ഹാകം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം യേവ അനുത്തരാ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ. ഇദാനി തസ്സാ ദേസനായ മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണസ്സ വിയ വിഭാഗാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അതീതബുദ്ധാപീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാപി കാരണേനാതി അനുത്തരഭാവേന, അഞ്ഞേഹി ബുദ്ധേഹി ഏകസദിസഭാവേന ച.

൧൫൯. ആസവാനം ആരമ്മണഭാവൂപഗമനേന സാസവാ. ഉപേച്ച ആധീയന്തീതി ഉപാധീ, ദോസാരോപനാനി, സഹ ഉപാധീഹീതി സഉപാധികാ. അനരിയിദ്ധിയഞ്ഹി അത്തനോ ചിത്തദോസേന ഏകച്ചേ ഉപാരമ്ഭം ദദന്തി, സ്വായമത്ഥോ കേവട്ടസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ. നോ ‘‘അരിയാ’’തി വുച്ചതി സാസവഭാവതോ. നിദ്ദോസേഹി ഖീണാസവേഹി പവത്തേതബ്ബതോ നിദ്ദോസാ ദോസേഹി സഹ അപ്പവത്തനതോ. തതോ ഏവ അനുപാരമ്ഭാ. അരിയാനം ഇദ്ധീതി അരിയിദ്ധീതി വുച്ചതി.

അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞീതി ഇട്ഠസഞ്ഞീ ഇട്ഠാകാരേന പവത്തചിത്തോ. പടിക്കൂലേതി അമനുഞ്ഞേ അനിട്ഠേ. ധാതുസഞ്ഞന്തി ‘‘ധാതുയോ’’തി സഞ്ഞം. ഉപസംഹരതീതി ഉപനേതി പവത്തേതി. അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി അനിട്ഠേ സത്തസഞ്ഞിതേ ആരമ്മണേ. മേത്തായ വാ ഫരതീതി മേത്തം ഹിതേസിതം ഉപസംഹരന്തോ സബ്ബത്ഥകമേവ തം തത്ഥ ഫരതി. ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതീതി ധമ്മസഭാവചിന്തനേന ധാതുസോ, പച്ചവേക്ഖണായ ധാതുമനസികാരം വാ തത്ഥ പവത്തേതി. അപ്പടിക്കൂലേ സത്തേ ഞാതിമിത്താദികേ യാഥാവതോ ധമ്മസഭാവചിന്തനേന അനിച്ചസഞ്ഞായ വിസഭാഗഭൂതേ ‘‘കേസാദി അസുചികോട്ഠാസമേവാ’’തി അസുഭസഞ്ഞം ഫരതി അസുഭമനസികാരം പവത്തേതി. ഛളങ്ഗുപേക്ഖായാതി ഇട്ഠാനിട്ഠഛളാരമ്മണാപാഥേ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനലക്ഖണായ ഛസു ദ്വാരേസു പവത്തനതോ ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖായാ’’തി ലദ്ധനാമായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ.

തം ദേസനന്തി തം ദ്വീസു ഇദ്ധിവിധാസു ദേസനപ്പകാരം ദേസനാവിധിം. അസേസം സകലന്തി അസേസം നിരവസേസം സമ്പുണ്ണം അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാതി. അസേസം അഭിജാനതോ തതോ ഉത്തരി അഭിഞ്ഞേയ്യം നത്ഥി. ഇതോതി ഭഗവതോ അഭിഞ്ഞാതതോ. അഞ്ഞോ പരമത്ഥവസേന ധമ്മോ വാ പഞ്ഞത്തിവസേന പുഗ്ഗലോ വാ അയം നാമ യം ഭഗവാ ന ജാനാതീതി ഇദം നത്ഥി ന ഉപലബ്ഭതി സബ്ബസ്സേവ സമ്മദേവ തുമ്ഹേഹി അഭിഞ്ഞാതത്താ. ദ്വീസു ഇദ്ധിവിധാസു അഭിജാനനേ, ദേസനായഞ്ച ഭഗവതോ ഉത്തരിതരോ നത്ഥി. ഇമിനാപീതി പി-സദ്ദോ ന കേവലം വുത്തത്ഥസമുച്ചയത്ഥോ, അഥ ഖോ അവുത്തത്ഥസമുച്ചയത്ഥോപി ദട്ഠബ്ബോ. യം തം ഭന്തേതിആദിനാപി ഹി ഭഗവതോ ഗുണദസ്സനം തസ്സേവ പസാദസ്സ കാരണവിഭാവനം.

അഞ്ഞഥാസത്ഥുഗുണദസ്സനാദിവണ്ണനാ

൧൬൦. പുബ്ബേ ‘‘ഏതദാനുത്തരിയം ഭന്തേ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാ, തതോ അഞ്ഞോ ഏവായം പകാരോ ‘‘യം തം ഭന്തേ’’തിആദിനാ ആരദ്ധോതി ആഹ ‘‘അപരേനാപി ആകാരേനാ’’തി. ബുദ്ധാനം സമ്മാസമ്ബോധിയാ സദ്ദഹനതോ വിസേസതോ സദ്ധാ കുലപുത്താ നാമ ബോധിസത്താ, മഹാബോധിസത്താതി അധിപ്പായോ. തേ ഹി മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ മഹാബോധിയം സത്താ ആസത്താ ലഗ്ഗാ നിയതഭാവൂപഗമനേന കേനചി അസംഹാരിയഭാവതോ. യതോ നേസം ന കഥഞ്ചി തത്ഥ സദ്ധായ അഞ്ഞഥത്തം ഹോതി, ഏതേനേവ തേസം കമ്മഫലം സദ്ധായപി അഞ്ഞഥത്താഭാവോ ദീപിതോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ അതിസയവചനിച്ഛാവസേന, ‘‘അനുപ്പത്തം തം ഭഗവതാ’’തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന ച വിസിട്ഠവിസയം ‘‘സദ്ധേന കുലപുത്തേനാ’’തി ഇദം പദം, തസ്മാ. ലോകുത്തരധമ്മസമധിഗമമൂലകത്താ സബ്ബബുദ്ധഗുണസമധിഗമസ്സ ‘‘നവ ലോകുത്തരധമ്മാ’’തി വുത്തം. ‘‘ആരദ്ധവീരിയേനാ’’തിആദീസു സമാസപദേസു ‘‘വീരിയം ഥാമോ’’തിആദീനി അവയവപദാനി. ആദി-സദ്ദേന പരക്കമപദം സങ്ഗണ്ഹാതി, ന ധോരയ്ഹപദം. ന ഹി തം വീരിയവേവചനം, അഥ ഖോ വീരിയവന്തവാചകം. ധുരായ നിയുത്തോതി ഹി ധോരയ്ഹോ. തേനാഹ ‘‘തം ധുരം വഹനസമത്ഥേന മഹാപുരിസേനാ’’തി. പഗ്ഗഹിതവീരിയേനാതി അസിഥിലവീരിയേന. ഥിരവീരിയേനാതി ഉസ്സോള്ഹീഭാവൂപഗമനേന ഥിരഭാവപ്പത്തവീരിയേന. അസമധുരേഹീതി അനഞ്ഞസാധാരണധുരേഹി. പരേസം അസയ്ഹസഹനാ ഹി ലോകനാഥാ. തം സബ്ബം അചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യഭേദം ബുദ്ധാനം ഗുണജാതം. പാരമിതാ, ബുദ്ധഗുണാ, വേനേയ്യസത്താതി യസ്മാ ഇദം തയം സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം സമാനമേവ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അതീതാനാഗത…പേ… ഊനോ നത്ഥീ’’തി.

കാമസുഖല്ലികാനുയോഗന്തി കാമസുഖേ അല്ലീനാ ഹുത്വാ അനുയുഞ്ജനം. കോ ജാനാതി പരലോകം ‘‘അത്ഥീ’’തി, ഏത്ഥ ‘‘കോ ഏകവിസയോയം ഇന്ദ്രിയഗോചരോ’’തി ഏവംദിട്ഠി ഹുത്വാതി അധിപ്പായോ. സുഖോതി ഇട്ഠോ സുഖാവഹോ. പരിബ്ബാജികായാതി താപസപരിബ്ബാജികായ തരുണിയാ. മുദുകായാതി സുഖുമാലായ. ലോമസായാതി തരുണമുദുലോമവതിയാ. മോളിബന്ധാഹീതി മോളിം കത്വാ ബന്ധകേസാഹി. പരിചാരേന്തീതി അത്തനോ പാരിചാരികം കരോന്തി, ഇന്ദ്രിയാനി വാ തത്ഥ പരിതോ ചാരേന്തി. ലാമകന്തി പടികിലിട്ഠം. ഗാമവാസീനം ബാലാനം ധമ്മം. പുഥുജ്ജനാനമിദന്തി പോഥുജ്ജനികം. യഥാ പന തം ‘‘പുഥുജ്ജനാനമിദ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പുഥുജ്ജനേഹി സേവിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. അനരിയേഹി സേവിതബ്ബന്തി വാ അനരിയം. യസ്മാ പന നിദ്ദോസത്ഥോ അരിയത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘അനരിയന്തി ന നിദ്ദോസ’’ന്തി വുത്തം. അനത്ഥസംയുത്തന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിവിവിധവിപുലാനത്ഥസഞ്ഹിതം. അത്തകിലമഥാനുയോഗന്തി അത്തനോ കിലമഥസ്സ ഖേദനസ്സ അനുയുഞ്ജനം. ദുക്ഖം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ദുക്ഖം. ദുക്ഖമനം ഏതസ്സാതി ദുക്ഖമം.

ആഭിചേതസികാനന്തി അഭിചേതോ വുച്ചതി അഭിക്കന്തം വിസുദ്ധം ചിത്തം, അധിചിത്തം വാ, തസ്മിം അഭിചേതസി ജാതാനീതി ആഭിചേതസികാനി, അഭിചേതോസന്നിസ്സിതാനി വാ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ദിട്ഠധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം, ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ സുഖവിഹാരഭൂതാനന്തി അത്ഥോ, രൂപാവചരഝാനാനമേതം അധിവചനം. താനി ഹി അപ്പേത്വാ നിസിന്നാ ഝായിനോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അസംകിലിട്ഠം നേക്ഖമ്മസുഖം വിന്ദന്തി, തസ്മാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനീ’’തി വുച്ചന്തീതി. കഥിതാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ’’തി സപ്പീതികത്താ, ലോകുത്തരവിപാകസുഖുമസഞ്ഹിതത്താ ച. സഹ മഗ്ഗേന വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനം കഥിതം ‘‘ചത്താരോമേ ചുന്ദ സുഖല്ലികാനുയോഗാ ഏകന്തനിബ്ബിദായാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൮൪) ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തീതി ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഫലസമാപത്തി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരഭാവേന കഥിതാ. ചത്താരി രൂപാവചരാനി ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരജ്ഝാനാനീ’’തി കഥിതാനീതി അത്ഥോ. നികാമലാഭീതി നികാമേന ലാഭീ അത്തനോ ഇച്ഛാവസേന ലാഭീ. ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യഥാകാമലാഭീ’’തി. അദുക്ഖലാഭീതി സുഖേനേവ പച്ചനീകധമ്മാനം സമുച്ഛിന്നത്താ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോ. അകസിരലാഭീതി അകസിരാനം വിപുലാനം ലാഭീ, യഥാപരിച്ഛേദേനേവ വുട്ഠാതും സമത്ഥോ. ഏകച്ചോ ഹി ലാഭീയേവ ഹോതി, ന പന സക്കോതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും. ഏകച്ചോ തഥാ സമാപജ്ജിതും സക്കോതി, പാരിബന്ധകേ പന കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതി. ഏകച്ചോ തഥാ ച സമാപജ്ജതി, പാരിബന്ധകേ ച അകിച്ഛേനേവ വിക്ഖമ്ഭേതി, ന സക്കോതി നാളികയന്തം വിയ യഥാപരിച്ഛേദേ വുട്ഠാതും. ഭഗവാ പന സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നപാരിബന്ധകത്താ വസിഭാവസ്സ സമ്മദേവ സമധിഗതത്താ സബ്ബമേതം സമ്മദേവ സക്കോതി.

അനുയോഗദാനപ്പകാരവണ്ണനാ

൧൬൧. ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാതി ഇമായ ലോകധാതുയാ സദ്ധിം ഇമം ലോകധാതും പരിവാരേത്വാ ഠിതായ ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ. ജാതിഖേത്തഭാവേന ഹി തം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി വുത്തം, തത്തകായ ഏവ ജാതിഖേത്തഭാവോ ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബോ. ‘‘പരിഗ്ഗഹവസേനാ’’തി കേചി. സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം തത്തകം ഏവ ജാതിഖേത്തം. ‘‘തന്നിവാസീനംയേവ ച ദേവാനം ധമ്മാഭിസമയോ’’തി വദന്തി. പകമ്പനദേവതൂപസങ്കമനാദിനാ ജാതചക്കവാളേന സമാനയോഗക്ഖമട്ഠാനം ജാതിഖേത്തം. സരസേനേവ ആണാപവത്തനട്ഠാനം ആണാഖേത്തം. ബുദ്ധഞാണസ്സ വിസയഭൂതം ഠാനം വിസയഖേത്തം. ഓക്കമനാദീനം ഛന്നമേവ ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം മഹാഭിനീഹാരാദികാലേപി തസ്സ പകമ്പനലബ്ഭനതോ. ആണാഖേത്തം നാമ, യം ഏകച്ചം സംവട്ടതി, വിവട്ടതി ച. ആണാ വത്തതി തന്നിവാസിദേവതാനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛനേന, തഞ്ച ഖോ കേവലം ബുദ്ധാനം ആനുഭാവേനേവ, ന അധിപ്പായവസേന. ‘‘യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വചനതോ തതോ പരമ്പി ആണാ പവത്തേയ്യേവ.

നുപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥീതി ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫) ഇമിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ, ഇമസ്മിംയേവ സുത്തേ ‘‘കിം പനാവുസോ, സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ സമസമോ സമ്ബോധിയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧) ഏവം പുട്ഠോ ‘‘അഹം ഭന്തേ നോതി വദേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧) വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧; മ. നി. ൩.൧൨൯; അ. നി. ൧.൨൭൭; നേത്തി. ൫൭; മി. പ. ൫.൧.൧) ഇമം സുത്തം ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച ബുദ്ധഖേത്തഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ഏകതോതി സഹ, ഏകസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. സോ പന കാലോ കഥം പരിച്ഛിന്നോതി? ചരിമഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ യാവ ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ ബോധിപല്ലങ്കേ’’തിആദിമാഹ. നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായാതി പടിലോമക്കമേന വദതി. ഖേത്തപരിഗ്ഗഹോ കതോവ ഹോതി ‘‘ഇദം ബുദ്ധാനം ജാതിഖേത്ത’’ന്തി. കേന പന പരിഗ്ഗഹോ കതോ? ഉപ്പജ്ജമാനേന ബോധിസത്തേന. പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായാതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായ. ഏത്ഥന്തരേതി ചരിമഭവേ ബോധിസത്തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം, ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി പരിച്ഛിന്നേ ഏതസ്മിം അന്തരേ.

തിപിടകഅന്തരധാനകഥാവണ്ണനാ

‘‘ന നിവാരിതാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തീണി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പടിപത്തിഅന്തരധാനേന സാസനസ്സ ഓസക്കിതത്താ അപരസ്സ ഉപ്പത്തി ലദ്ധാവസരാ ഹോതി. പടിപദാതി പടിവേധാവഹാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ.

‘‘പരിയത്തി പമാണ’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം ബോധിസത്തം നിദസ്സനം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തയിദം ഹീനം നിദസ്സനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിയ്യാനികധമ്മസ്സ ഹി ഠിതിം ദസ്സേന്തോ അനിയ്യാനികധമ്മം നിദസ്സേതി.

മാതികായ അന്തരഹിതായാതി ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദി (പാരാ. ൩൯, ൪൪; പാചി. ൪൫) നയപ്പവത്തായ സിക്ഖാപദപാളിമാതികായ അന്തരഹിതായ. നിദാനുദ്ദേസസങ്ഖാതേ പാതിമോക്ഖേ, പബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാകമ്മേസു ച സാസനം തിട്ഠതി. യഥാ വാ പാതിമോക്ഖേ ധരന്തേ ഏവ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച, ഏവം സതി ഏവ തദുഭയേ പാതിമോക്ഖം തദുഭയാഭാവേ പാതിമോക്ഖാഭാവതോ. തസ്മാ തയിദം തയം സാസനസ്സ ഠിതിഹേതൂതി ആഹ ‘‘പാതിമോക്ഖപബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ഠിതാസു സാസനം തിട്ഠതീ’’തി. യസ്മാ വാ ഉപസമ്പദാധീനം പാതിമോക്ഖം അനുപസമ്പന്നസ്സ അനിച്ഛിതത്താ, ഉപസമ്പദാ ച പബ്ബജ്ജാധീനാ, തസ്മാ പാതിമോക്ഖേ, തം സിദ്ധിയാ സിദ്ധാസു പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാസു ച സാസനം തിട്ഠതി. ഓസക്കിതം നാമാതി പച്ഛിമകപടിവേധസീലഭേദദ്വയം ഏകതോ കത്വാ തതോ പരം വിനട്ഠം നാമ ഹോതി, പച്ഛിമകപടിവേധതോ പരം പടിവേധസാസനം, പച്ഛിമകസീലഭേദതോ പരം പടിപത്തിസാസനം വിനട്ഠം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

സാസനഅന്തരഹിതവണ്ണനാ

ഏതേന കാമം ‘‘സാസനട്ഠിതിയാ പരിയത്തി പമാണ’’ന്തി വുത്തം, പരിയത്തി പന പടിപത്തിഹേതുകാതി പടിപത്തിയാ അസതി സാ അപ്പതിട്ഠാ ഹോതി പടിവേധോ വിയ, തസ്മാ പടിപത്തിഅന്തരധാനം സാസനോസക്കനസ്സ വിസേസകാരണന്തി ദസ്സേത്വാ തയിദം സാസനോസക്കനം ധാതുപരിനിബ്ബാനോസാനന്തി ദസ്സേതും ‘‘തീണി പരിനിബ്ബാനാനീ’’തിആദി വുത്തം. ധാതൂനം സന്നിപാതനാദി ബുദ്ധാനം അധിട്ഠാനേനേവാതി വേദിതബ്ബം.

താതി രസ്മിയോ. കാരുഞ്ഞന്തി പരിദേവനകാരുഞ്ഞം. ജമ്ബുദീപേ, ദീപന്തരേസു, ദേവനാഗബ്രഹ്മലോകേസു ച വിപ്പകിരിത്വാ ഠിതാനം ധാതൂനം മഹാബോധിപല്ലങ്കട്ഠാനേ ഏകജ്ഝം സന്നിപാതനം, രസ്മിവിസ്സജ്ജനം, തത്ഥ തേജോധാതുയാ ഉട്ഠാനം, ഏകജാലിഭാവോ ചാതി സബ്ബമേതം സത്ഥു അധിട്ഠാനവസേനേവാതി വേദിതബ്ബം.

അനച്ഛരിയത്താതി ദ്വീസുപി ഉപ്പജ്ജമാനേസു അച്ഛരിയത്താഭാവദോസതോതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാ നാമ മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസാതി തേസം ദേസനാപി ഏകരസാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ’’തി, ഏതേന ച അനച്ഛരിയത്തമേവ സാധേതി. ‘‘വിവാദഭാവതോ’’തി ഏതേന വിവാദാഭാവത്ഥം ദ്വേ ഏകതോ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി.

തത്ഥാതി മിലിന്ദപഞ്ഹേ (മി. പ. ൫.൧.൧). ഏകുദ്ദേസോതി ഏകോ ഏകവിധോ അഭിന്നോ ഉദ്ദേസോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏകം ഏവ ബുദ്ധം ധാരേതീതി ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏതേന ഏവംസഭാവാ ഏതേ ബുദ്ധഗുണാ, യേന ദുതിയം ബുദ്ധഗുണം ധാരേതും അസമത്ഥാ അയം ലോകധാതൂതി ദസ്സേതി. പച്ചയവിസേസനിപ്ഫന്നാനഞ്ഹി ധമ്മാനം സഭാവവിസേസോ ന സക്കാ നിവാരേതുന്തി. ‘‘ന ധാരേയ്യാ’’തി വത്വാ തമേവ അധാരണം പരിയായേഹി പകാസേന്തോ ‘‘ചലേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചലേയ്യാതി പരിപ്ഫന്ദേയ്യ. കമ്പേയ്യാതി പവേധേയ്യ. നമേയ്യാതി ഏകപസ്സേന നതാ ഭവേയ്യ. ഓണമേയ്യാതി ഓസീദേയ്യ. വിനമേയ്യാതി വിവിധാ ഇതോ ചിതോ ച നമേയ്യ. വികിരേയ്യാതി വാതേന ഭുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരേയ്യ. വിധമേയ്യാതി വിനസ്സേയ്യ. വിദ്ധംസേയ്യാതി സബ്ബസോ വിദ്ധസ്താ ഭവേയ്യ. തഥാഭൂതാ ച ന കത്ഥചി തിട്ഠേയ്യാതി ആഹ ‘‘ന ഠാനം ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

ഇദാനി തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ മഹാരാജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുപാദികാതി സമം ഉദ്ധം പജ്ജതി പവത്തതീതി സമുപാദികാ, ഉദകസ്സ ഉപരി സമംഗാമിനീതി അത്ഥോ. വണ്ണേനാതി സണ്ഠാനേന. പമാണേനാതി ആരോഹേന. കിസഥൂലേനാതി കിസഥൂലഭാവേന, പരിണാഹേനാതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നമ്പീതി ദ്വേപി, ദ്വിന്നമ്പി വാ സരീരഭാരം.

ഛാദേന്തന്തി രോചേന്തം രുചിം ഉപ്പാദേന്തം. തന്ദീകതോതി തേന ഭോജനേന തന്ദീഭൂതോ. അനോണമിതദണ്ഡജാതോതി യാവദത്ഥഭോജനേന ഓണമിതും അസമത്ഥതായ അനോണമിതദണ്ഡോ വിയ ജാതോ. സകിം ഭുത്തോവാതി ഏകം വഡ്ഢിതകം ഭുത്തമത്തോവ മരേയ്യാതി. അതിധമ്മഭാരേനാതി ധമ്മേന നാമ പഥവീ തിട്ഠേയ്യ, സകിം തേനേവ ചലതി വിനസ്സതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. പുന ഥേരോ രതനം നാമ ലോകേ കുടുമ്ബം സന്ധാരേന്തം, അഭിമതഞ്ച ലോകേന; തം അത്തനോ ഗരുസഭാവതായ സകടഭങ്ഗസ്സ കാരണം അതിഭാരഭൂതം ദിട്ഠമേവം ധമ്മോ ച ഹിതസുഖവിസേസേഹി തംസമങ്ഗിനം ധാരേന്തോ, അഭിമതോ ച വിഞ്ഞൂനം ഗമ്ഭീരപ്പമേയ്യഭാവേന ഗരുസഭാവത്താ അതിഭാരഭൂതോ പഥവിചലനസ്സ കാരണം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധ മഹാരാജ ദ്വേ സകടാ’’തിആദിമാഹ, ഏതേനേവ തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനാദികാലേ പഥവികമ്പനകാരണം സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകസ്സാതി ഏകസ്മാ, ഏകസ്സ വാ സകടസ്സ രതനം തസ്മാ സകടതോ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

ഓസാരിതന്തി ഉച്ചാരിതം, കഥിതന്തി അത്ഥോ.

അഗ്ഗോതി സബ്ബസത്തേഹി അഗ്ഗോ.

സഭാവപകതികാതി സഭാവഭൂതാ അകിത്തിമാ പകതികാ. കാരണമഹന്തത്താതി കാരണാനം മഹന്തതായ, മഹന്തേഹി ബുദ്ധകരധമ്മേഹി പാരമിസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി ബുദ്ധഗുണാനം നിബ്ബത്തിതോതി വുത്തം ഹോതി. പഥവിആദീനി മഹന്താനി വത്ഥൂനി, മഹന്താ ച സക്കഭാവാദയോ അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏകേകാവ, ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി മഹന്തോ അത്തനോ വിസയേ ഏകോ ഏവ. കോ ച തസ്സ വിസയോ? ബുദ്ധഭൂമി, യാവതകം വാ ഞേയ്യമേവം ‘‘ആകാസോ വിയ അനന്തവിസയോ ഭഗവാ ഏകോ ഏവ ഹോതീ’’തി വദന്തോ ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി വുത്തലോകധാതുതോ അഞ്ഞേസുപി ചക്കവാളേസു അപരസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി.

‘‘സമ്മുഖാ മേത’’ന്തിആദിനാ പവത്തിതം അത്തനോ ബ്യാകരണം അവിപരീതത്ഥതായ സത്ഥരി പസാദുപ്പാദനേന സമ്മാപടിപജ്ജമാനസ്സ അനുക്കമേന ലോകുത്തരധമ്മാവഹമ്പി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ധമ്മസ്സ…പേ… പടിപദ’’ന്തി. വാദസ്സ അനുപതനം അനുപ്പവത്തി വാദാനുപാതോതി ആഹ ‘‘വാദോയേവാ’’തി.

അച്ഛരിയഅബ്ഭുതവണ്ണനാ

൧൬൨. ഉദായീതി നാമം, മഹാസരീരതായ പന ഥേരോ മഹാഉദായീതി പഞ്ഞായിത്ഥ, യസ്സ വസേന വിനയേ നിസീദനസ്സ ദസാ അനുഞ്ഞാതാ. പഞ്ചവണ്ണാതി ഖുദ്ദികാദിഭേദതോ പഞ്ചപ്പകാരാ. പീതിസമുട്ഠാനേഹി പണീതരൂപേഹി അതിബ്യാപിതദേഹോ ‘‘നിരന്തരം പീതിയാ ഫുടസരീരോ’’തി വുത്തോ, തതോ ഏവസ്സാ പരിയായതോ ഫരണലക്ഖണമ്പി വുത്തം. അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പകസിരേനേവാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൦൧; ൫.൧൫൮; അ. നി. ൭.൭൧) വിയ ഇധ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപ്പിച്ഛതാതി നിത്തണ്ഹതാ’’തി. തീഹാകാരേഹീതി യഥാലാഭയഥാബലയഥാസാരുപ്പപ്പകാരേഹി.

ന ന കഥേതി കഥേതിയേവ. ചീവരാദിഹേതുന്തി ചീവരുപ്പാദാദിഹേതുഭൂതം പയുത്തകഥം ന കഥേതി. വേനേയ്യവസേനാതി വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലവസേന. കഥേതി ‘‘ഏവമയം വിനയം ഉപഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘സബ്ബാഭിഭൂ സബ്ബവിദൂഹമസ്മീ’’തിആദികാ (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; ധ. പ. ൩൫൩) ഗാഥാപി ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ’’തിആദികാ (സം. നി. ൨.൨൧, ൨൨) സുത്തന്താപി.

൧൬൩. അഭിക്ഖണന്തി അഭിണ്ഹം. നിഗ്ഗാഥകത്താ, പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തിതത്താ ച ‘‘വേയ്യാകരണ’’ന്തി വുത്തം. സേസം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യം ഏവാതി.

സമ്പസാദനീയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.