൨. ഉദുമ്ബരികസുത്തവണ്ണനാ

നിഗ്രോധപരിബ്ബാജകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൯. ഉദുമ്ബരികായാതി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘ഉദുമ്ബരികായ ദേവിയാ സന്തകേ പരിബ്ബാജകാരാമേ’’തി. ‘‘ഉദുമ്ബരികായ’’ന്തി വാ പാഠോ, തഥാ സതി അധികരണേ ഏതം ഭുമ്മം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ ഉദുമ്ബരികായ രഞ്ഞോ ദേവിയാ നിബ്ബത്തിതോ ആരാമോ ഉദുമ്ബരികാ, തസ്സം ഉദുമ്ബരികായം. തേനാഹ ‘‘ഉദുമ്ബരികായ ദേവിയാ സന്തകേ’’തി. തായ ഹി നിബ്ബത്തിതോ തസ്സാ സന്തകോ. വരണാദിപാഠവസേന ചേത്ഥ നിബ്ബത്തത്ഥബോധകസ്സ സദ്ദസ്സ അദസ്സനം. സന്ധാനോതി ഭിന്നാനമ്പി തേസം സന്ധാപനേന ‘‘സന്ധാനോ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമോ. സംവണ്ണിതോതി പസംസിതോ. ഇരിയതീതി പവത്തതി. അരിയേന ഞാണേനാതി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയേന ലോകുത്തരേന ഞാണേന. അരിയായ വിമുത്തിയാതി സുവിസുദ്ധായ ലോകുത്തരഫലവിമുത്തിയാ.

ദിവാ-സദ്ദോ ദിന-സദ്ദോ വിയ ദിവസപരിയായോ, തസ്സ വിസേസനഭാവേന വുച്ചമാനോ ദിവാ-സദ്ദോ സവിസേസം ദിവസഭാഗം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘ദിവസസ്സ ദിവാ’’തിആദി. യസ്മാ സമാപന്നസ്സ ചിത്തം നാനാരമ്മണതോ പടിസംഹതം ഹോതി, ഝാനസമങ്ഗീ ച പവിവേകൂപഗമനേന സങ്ഗണികാഭാവതോ ഏകാകിയായ നിലീനോ വിയ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തതോ തതോ…പേ… ഗതോ’’തി. മനോ ഭവന്തി മനസോ വിവട്ടനിസ്സിതം വഡ്ഢിം ആവഹന്തീതി മനോഭാവനിയാതി ആഹ ‘‘മനവഡ്ഢകാന’’ന്തിആദി. ഉന്നമതി ന സങ്കുചതി, അലീനഞ്ച ഹോതീതി അത്ഥോ.

൫൧. യാവതാതി യാവന്തോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘യത്തകാ’’തി. തേസന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. നിദ്ധാരണഞ്ച കേനചി വിസേസേന ഇച്ഛിതബ്ബം. യേഹി ച ഗുണവിസേസേഹി സമന്നാഗതാ ഭഗവതോ സാവകാ ഉപാസകാ രാജഗഹേ പടിവസന്തി, അയഞ്ച തേഹി സമന്നാഗതോതി ഇമം വിസേസം ദീപേതും ‘‘തേസം അബ്ഭന്തരോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ കിരാ’’തിആദി.

൫൨. തേസന്തി പരിബ്ബാജകാനം. കഥായാതി തിരച്ഛാനകഥായ. ദസ്സനേനാതി ദിട്ഠിദസ്സനേന. ആകപ്പേനാതി വേസേന. കുത്തേനാതി കിരിയായ. ആചാരേനാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം ആചരിതബ്ബആചാരേന. വിഹാരേനാതി രത്തിന്ദിവം വിഹരിതബ്ബവിഹരണേന. ഇരിയാപഥേനാതി ഠാനാദിഇരിയാപഥേന. അഞ്ഞാകാരതായ അഞ്ഞതിത്ഥേ നിയുത്താതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. സങ്ഗന്ത്വാ സമാഗന്ത്വാ രാസീ ഹുത്വാ പരേഹി നിസിന്നട്ഠാനേ. അരഞ്ഞാനി ച താനി വനപത്ഥാനി ചാതി അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി. തത്ഥ യം അരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം ആരഞ്ഞകാനം, തം ‘‘അരഞ്ഞ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസീയതി ന വപ്പീയതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തി ‘‘വനപത്ഥന്തി വനസണ്ഡാനമേതം സേനാസനാനം, വനപത്ഥന്തി ഭീസനകാനമേതം, വനപത്ഥന്തി സലോമഹംസാനമേതം, വനപത്ഥന്തി പരിയന്താനമേതം വനപത്ഥന്തി ന മനുസ്സൂപചാരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തി (വിഭ. ൫൩൧). തേന വുത്തം ‘‘ഗാമൂപചാരതോ മുത്താനീ’’തിആദി. പന്താനീതി പരിയന്താനി അതിദൂരാനി. തേനാഹ ‘‘ദൂരതരാനീ’’തിആദി. വിഹാരൂപചാരേനാതി വിഹാരസ്സ ഉപചാരപ്പദേസേന. അദ്ധികജനസ്സാതി മഗ്ഗഗാമിനോ ജനസ്സ. മന്ദസദ്ദാനീതി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാഭാവതോ തനുസദ്ദാനി. മനുസ്സേഹി സമാഗമ്മ ഏകജ്ഝം പവത്തിതസദ്ദോ നിഗ്ഘോസോ, തസ്സ യസ്മാ അത്ഥോ ദുബ്ബിഭാവിതോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അവിഭാവിതത്ഥേന നിഗ്ഘോസേനാ’’തി. വിഗതവാതാനീതി വിഗതസദ്ദാനി. ‘‘രഹസ്സ കരണസ്സ യുത്താനീ’’തി ഇമിനാപി തേസം ഠാനാനം അരഞ്ഞലക്ഖണയുത്തതം, ജനവിവിത്തതം, വനവിവിത്തമേവ ച വിഭാവേതി, തഥാ ‘‘ഏകീഭാവസ്സ അനുരൂപാനീ’’തി ഇമിനാ.

൫൩. കേനാതി ഹേതുമ്ഹി, സഹയോഗേ ച കരണവചനന്തി ആഹ ‘‘കേന കാരണേന കേന പുഗ്ഗലേന സദ്ധി’’ന്തി. ഏകോപി ഹി വിഭത്തിനിദ്ദേസോ അനേകത്ഥവിഭാവനോ ഹോതി, തഥാ തദ്ധിതത്ഥപദസമാഹാരേതി.

സംസന്ദനന്തി ആലാപസല്ലാപവസേന കഥാസംസന്ദനം. ഞാണബ്യത്തഭാവന്തി ബ്യത്തഞാണഭാവം, സോ പന പരസ്സ വചനേ ഉത്തരദാനവസേന, പരേന വാ വുത്തഉത്തരേ പച്ചുത്തരദാനവസേന സിയാതി ആഹ ‘‘ഉത്തരപച്ചുത്തരനയേനാ’’തി. യോ ഹി പരസ്സ വചനം തിപുക്ഖലേന നയേന രൂപേതി, തഥാ പരസ്സ രൂപനവചനം ജാതിഭാവം ആപാദേതി, തസ്സ താദിസം വചനസഭാവം ഞാണവേയ്യത്തിയം വിഭാവേതി പാകടം കരോതീതി. സുഞ്ഞാഗാരേസു നട്ഠാതി സുഞ്ഞാഗാരേസു നിവാസേസു നട്ഠാ വിനട്ഠാ അഭാവം ഗതാ. നാസ്സ പഞ്ഞാ നസ്സേയ്യ തേഹി തേഹി കതപുച്ഛനപടിപുച്ഛനനിമിത്തം നാനാപടിഭാനുപ്പത്തിയാ വിസാരമാപന്നം പുച്ഛിതം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതും അസമത്ഥതായ. ഓരോധേയ്യാമാതി നിരുസ്സാഹം വിയ കരോന്താ അവരോധേയ്യാമ, തം പരസ്സ ഓരോധനം വാദജാലേന വിനന്ധനം വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിനന്ധേയ്യാമാ’’തി. തദത്ഥം തേന തുച്ഛകുമ്ഭിനിദസ്സനം കതം, തം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘പൂരിതഘടോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

ബലം ദീപേന്തോതി അഭൂതമേവ അത്തനോ ഞാണബലം പകാസേന്തോ. അസമ്ഭിന്നന്തി ജാതിസമ്ഭേദാഭാവേന അസമ്ഭിന്നം. അഞ്ഞജാതിസമ്ഭേദേ സതി അസ്സതരസ്സ അസ്സസ്സ ജാതഭാവോ വിയ സീഹസ്സപി സീഹഥാമാഭാവോ സിയാതി ആഹ ‘‘അസമ്ഭിന്നകേസരസീഹ’’ന്തി. ഠാനസോ വാതി തങ്ഖണേ ഏവ.

൫൪. ‘‘സുമാഗധാ നാമ നദീ’’തി കേചി, തം മിച്ഛാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുമാഗധാ നാമ പോക്ഖരണീ’’തി വത്വാ തസ്സാ പോക്ഖരണിഭാവസ്സ സുത്തന്തരേ ആഗതതം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ തീരേ’’തിആദി വുത്തം. മോരാനം നിവാപോ ഏത്ഥാതി മോരനിവാപോ. ബ്യധികരണാനമ്പി ഹി പദാനം ബാഹിരത്ഥസമാസോ ഹോതിയേവ യഥാ ‘‘ഉരസിലോമോ’’തി. അഥ വാ നിവുത്ഥം ഏത്ഥാതി നിവാപോ, മോരാനം നിവാപോ മോരനിവാപോ, മോരാനം നിവാപദിന്നട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ മോരാന’’ന്തിആദി. യസ്മാ നിഗ്രോധോ തപോജിഗുച്ഛവാദോ, സാസനേ ച ഭിക്ഖൂ അത്തകിലമഥാനുയോഗം വജ്ജേത്വാ ഭാവനാനുയോഗേന പരമസ്സാസപ്പത്തേ വിഹരന്തേ പസ്സതി, തസ്മാ ‘‘കഥം നു ഖോ സമണോ ഗോതമോ കായകിലമഥേന വിനാവ സാവകേ വിനേതീ’’തി സഞ്ജാതസന്ദേഹോ ‘‘കോ നാമ സോ’’തിആദിനാ ഭഗവന്തം പുച്ഛി. അസ്സസതി അനുസങ്കിതപരിസങ്കിതോ ഹോതി ഏതേനാതി അസ്സാസോ, പീതിസോമനസ്സന്തി ആഹ ‘‘അസ്സാസപ്പത്താതി തുട്ഠിപ്പത്താ സോമനസ്സപ്പത്താ’’തി. അധികോ സേട്ഠോ ആസയോ നിസ്സയോ അജ്ഝാസയോതി ആഹ ‘‘ഉത്തമനിസ്സയഭൂത’’ന്തി. ആദിഭൂതം പുരാതനം സേട്ഠചരിയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം, ലോകുത്തരമഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. തഥാ ഹേസ സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകേഹി തേനേവ ആകാരേന അധിഗതോ. തേനാഹ ‘‘പുരാണ…പേ… അരിയമഗ്ഗ’’ന്തി. തഥാ ഹി തം ഭഗവാ ‘‘അദ്ദസ പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണമഞ്ജസ’’ന്തി അവോച. പൂരേത്വാ ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന. ‘‘പൂരേത്വാ’’തി വാ ഇദം ‘‘അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ഏത്ഥ പാഠസേസോതി വദന്തി. ‘‘അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം പടിജാനന്തി അസ്സാസപ്പത്താ’’തി ഏവം വാ ഏത്ഥ യോജനാ.

തപോജിഗുച്ഛാവാദവണ്ണനാ

൫൫. പകതാ ഹുത്വാ വിച്ഛിന്നാ വിപ്പകതാതി ആഹ ‘‘അനിട്ഠിതാവ ഹുത്വാ ഠിതാ’’തി.

൫൬. വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛനവാദോതി ലൂഖപടിപത്തിസാധനേന വീരിയേന അത്തതണ്ഹാവിനോദനവസേന പാപകസ്സ ജിഗുച്ഛനവാദോ. ജിഗുച്ഛതീതി ജിഗുച്ഛോ, തബ്ഭാവോ ജേഗുച്ഛം, അധികം ജേഗുച്ഛം അധിജേഗുച്ഛം, അതിവിയ പാപജിഗുച്ഛനം, തസ്മിം അധിജേഗുച്ഛേ. കായദള്ഹീബഹുലം തപതീതി തപോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന പവത്തം വീരിയം, തേന കായദള്ഹീബഹുലതാനിമിത്തസ്സ പാപസ്സ ജിഗുച്ഛനം, വിരജ്ജനമ്പി തപോജിഗുച്ഛാതി ആഹ ‘‘വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛാ’’തി. ഘാസച്ഛാദനസേനാസനതണ്ഹാവിനോദനമുഖേന അത്തസ്നേഹവിരജ്ജനന്തി അത്ഥോ. ഉപരി വുച്ചമാനേസു നാനാകാരേസു അചേലകാദിവതേസു ഏകജ്ഝം സമാദിന്നാനം പരിസോധനമേവേത്ഥ പാരിപൂരണം, ന സബ്ബേസം അനവസേസതോ സമാദാനം തസ്സ അസമ്ഭവതോതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണാതി പരിസുദ്ധാ’’തി. പരിസോധനഞ്ച നേസം സകസമയസിദ്ധേന നയേന പടിപജ്ജനമേവ. വിപരിയായേന അപരിസുദ്ധതാ വേദിതബ്ബാ.

൫൭. ‘‘ഏകം പഞ്ഹമ്പി ന കഥേതീ’’തി പഠമം അത്തനാ പുച്ഛിതപഞ്ഹസ്സ അകഥിതത്താ വുത്തം.

തപനിസ്സിതകോതി അത്തകിലമഥാനുയോഗസങ്ഖാതം തപം നിസ്സായ സമാദായ വത്തനകോ. സീഹനാദേതി സീഹനാദസുത്തവണ്ണനായം. യസ്മാ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയേന വേദിതബ്ബാനി, തസ്മാ തസ്സാ അത്ഥപ്പകാസനായ വുത്തനയേനപി വേദിതബ്ബാനി.

ഉപക്കിലേസവണ്ണനാ

൫൮. ‘‘സമ്മാ ആദിയതീ’’തി വത്വാ സമ്മാ ആദിയനഞ്ചസ്സ ദള്ഹഗ്ഗാഹോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീ’’തി. ‘‘സാസനാവചരേനാപി ദീപേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം, തേന ധുതങ്ഗധരതാമത്തേന അത്തമനതാ, പരിപുണ്ണസങ്കപ്പതാ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഉപക്കിലേസോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി, ന യഥാവുത്തതപസമാദാനധുതങ്ഗധരതാനം സതിപി അനിയ്യാനികത്തേ സദിസതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ദുവിധസ്സാപീതി ‘അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ’തി ച ഏവം ഉപക്കിലേസഭേദേന വുത്തസ്സ ദുവിധസ്സാപി തപസ്സിനോ’’തി കേചി. യസ്മാ പന അട്ഠകഥായം സാസനികവസേനാപി അത്ഥോ ദീപിതോ, തസ്മാ ബാഹിരകസ്സ, സാസനികസ്സ ചാതി ഏവം ദുവിധസ്സാപി തപസ്സിനോതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ചേവ ഹി ഉപരിപി അത്ഥവണ്ണനം വക്ഖതീതി. ഏത്താവതാതി യദിദം ‘‘കോ അഞ്ഞോ മയാ സദിസോ’’തി ഏവം അതിമാനസ്സ, അനിട്ഠിതകിച്ചസ്സേവ ച ‘‘അലമേത്താവതാ’’തി ഏവം അതിമാനസ്സ ച ഉപ്പാദനം, ഏത്താവതാ.

ഉക്കംസതീതി ഉക്കട്ഠം കരോതി. ഉക്ഖിപതീതി അഞ്ഞേസം ഉപരി ഖിപതി, പഗ്ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ. പരം സംഹാരേതീതി പരം സംഹരം നിഹീനം കരോതി. അവക്ഖിപതീതി അധോ ഖിപതി, അവമഞ്ഞതീതി അത്ഥോ.

മാനമദകരണേനാതി മാനസങ്ഖാതസ്സ മദസ്സ കരണേന ഉപ്പാദനേന. മുച്ഛിതോ ഹോതീതി മുച്ഛാപന്നോ ഹോതി, സാ പന മുച്ഛാപത്തി അഭിജ്ഝാസീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥേഹി ഗധിതചിത്തതാ, തത്ഥ ച അതിലഗ്ഗഭാവോതി ആഹ ‘‘ഗധിതോ അജ്ഝോസന്നോ’’തി. പമജ്ജനഞ്ചേത്ഥ പമജ്ജനമേവാതി ആഹ ‘‘പമാദമാപജ്ജതീ’’തി. കേവലം ധുതങ്ഗസുദ്ധികോ ഹുത്വാ കമ്മട്ഠാനം അനനുയുഞ്ജന്തോ തായ ഏവ ധുതങ്ഗസുദ്ധികതായ അത്തുക്കംസനാദിവസേന പവത്തേയ്യാതി ദസ്സേതും ‘‘സാസനേ’’തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ധുതങ്ഗമേവ…പേ… പച്ചേതീ’’തി.

൫൯. തേയേവ പച്ചയാ. സുട്ഠു കത്വാ പടിസങ്ഖരിത്വാ ലദ്ധാതി ആദരഗാരവയോഗേന സക്കച്ചം അഭിസങ്ഖരിത്വാ ദാനവസേന ഉപനയവസേന ലദ്ധാ. വണ്ണഭണനന്തി ഗുണകിത്തനം. അസ്സാതി തപസ്സിനോ.

൬൦. വോദാസന്തി ബ്യാസനം, വിഭജ്ജനന്തി അത്ഥോ. തം പനേത്ഥ വിഭജ്ജനം ദ്വിധാ ഇച്ഛിതന്തി ആഹ ‘‘ദ്വേഭാഗം ആപജ്ജതീ’’തി. ദ്വേ ഭാഗേ കരോതി രുച്ചനാരുച്ചനവസേന. ഗേധജാതോതി സഞ്ജാതഗേധോ. മുച്ഛനം നാമ സതിവിപ്പവാസേനേവ ഹോതി, ന സതിയാ സതീതി ആഹ ‘‘സമുട്ഠസ്സതീ’’തി. ആദീനവമത്തമ്പീതി ഗധിതാദിഭാവേന പരിഭോഗേ ആദീനവമത്തമ്പി ന പസ്സതി. മത്തഞ്ഞുതാതി പരിഭോഗേ മത്തഞ്ഞുതാ. പച്ചവേക്ഖണപരിഭോഗമത്തമ്പീതി പച്ചവേക്ഖണമത്തേന പരിഭോഗമ്പി ഏകവാരം പച്ചവേക്ഖിത്വാപി പരിഭുഞ്ജനമ്പി ന കരോതി.

൬൧. വിചക്കസണ്ഠാനാതി വിപുലതമചക്കസണ്ഠാനാ. സബ്ബസ്സ ഭുഞ്ജനതോ അയോകൂടസദിസാ ദന്താ ഏവ ദന്തകൂടം.അപസാദേതീതി പസാദേതി. അചേലകാദിവസേനാതി അചേലകവതാദിവസേന. ലൂഖാജീവിന്തി സല്ലേഖപടിപത്തിയാ ലൂഖജീവികം.

൬൨. തപം കരോതീതി ഭാവനാമനസികാരലക്ഖണം തപം ചരതി ചരന്തോ വിയ ഹോതി. ചങ്കമം ഓതരതി ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ വിയ. വിഹാരങ്ഗണം സമ്മജ്ജതി വത്തപടിപത്തിം പൂരേന്തോ വിയ.

‘‘ആദസ്സയമാനോ’’തി വാ പാഠോ.

കിഞ്ചി വജ്ജന്തി കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ ദോസം. ദിട്ഠിഗതന്തി വിപരീതദസ്സനം. അരുച്ചമാനന്തി അത്തനോ സിദ്ധന്തേ പടിക്ഖിത്തഭാവേന അരുച്ചമാനം. രുച്ചതി മേതി ‘‘കപ്പതി മേ’’തി വദതി. അനുജാനിതബ്ബന്തി തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവേന ‘‘ഏവമേത’’ന്തി അനുജാനിതബ്ബം. സവനമനോഹാരിതായ ‘‘സാധു സുട്ഠൂ’’തി അനുമോദിതബ്ബം.

൬൩. കുജ്ഝനസീലതായ കോധനോ. വുത്തലക്ഖണോ ഉപനാഹോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉപനാഹീ. ഏവംഭൂതോ ച തംസമങ്ഗീ ഹോതീതി ‘‘സമന്നാഗതോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി.

അയം പന വിസേസോ – ഇസ്സതി ഉസൂയതീതി ഉസ്സുകീ. സഠനം അസന്തഗുണസമ്ഭാവനം സഠോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഠോ. സന്തദോസപടിച്ഛാദനസഭാവാ മായാ, മായാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മായാവീ. ഗരുട്ഠാനിയാനമ്പി പണിപാതാകരണലക്ഖണം ഥമ്ഭനം ഥദ്ധം, തമേത്ഥ അത്ഥീതി ഥദ്ധോ. ഗുണേഹി സമാനം, അധികഞ്ച അതിക്കമിത്വാ നിഹീനം കത്വാ മഞ്ഞനസീലതായ അതിമാനീ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനത്ഥികതാസങ്ഖാതാ പാപാ ലാമകാ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി പാപിച്ഛോ. മിച്ഛാ വിപരീതാ ദിട്ഠി ഏതസ്സാതി മിച്ഛാദിട്ഠികോ. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൧൮൭, ൨൦൨, ൪൨൭; ൩.൨൭, ൨൯; ഉദാ. ൫൫; മഹാനി. ൨൦; നേത്തി. ൫൮) ഏവം അത്തനാ അത്താഭിനിവിട്ഠതായ സതാ ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠി, തമേവ പരാമസതീതി സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സയം ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠീ’’തി വത്ഥുവസേന അത്ഥോ വുത്തോ. ആ ബാള്ഹം വിയ ധീയതീതി ആധാനന്തി ആഹ ‘‘ദള്ഹം സുട്ഠു ഠപിത’’ന്തി. യഥാഗഹിതം ഗാഹം പടിനിസ്സജ്ജനസീലോ പടിനിസ്സഗ്ഗീ, തപ്പടിക്ഖേപേന ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. പടിസേധത്ഥോ ഹി അയം ദു-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ, (മ. നി. ൧.൪൪൯) ദുസ്സീലോ’’തി (അ. നി. ൫.൨൧൩; ൧൦.൭൫; പാരാ. ൧൯൫; ധ. പ. ൩൦൮) ച.

പരിസുദ്ധപപടികപ്പത്തകഥാവണ്ണനാ

൬൪. ഇധ നിഗ്രോധ തപസ്സീതി യഥാനുക്കന്തം പുരിമപാളിം നിഗമനവസേന ഏകദേസേന ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം ഭഗവാ’’തിആദി. ഗഹിതലദ്ധിന്തി ‘‘അചേലകാദിഭാവോ സേയ്യോ, തേന ച സംസാരസുദ്ധി ഹോതീ’’തി ഏവം ഗഹിതലദ്ധിം. രക്ഖിതം തപന്തി തായ ലദ്ധിയാ സമാദിയിത്വാ രക്ഖിതം അചേലകവതാദിതപം. ‘‘സബ്ബമേവ സംകിലിട്ഠ’’ന്തി ഇമിനാ യം വക്ഖതി പരിസുദ്ധപാളിവണ്ണനായം ‘‘ലൂഖതപസ്സിനോ ചേവ ധുതങ്ഗധരസ്സ ച വസേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൬൪), തസ്സ പരികപ്പിതരൂപസ്സ ലൂഖസ്സ തപസ്സിനോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി ദസ്സേതി. ‘‘പരിസുദ്ധപാളിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ച ഇമിനാ തിത്ഥിയാനം വസേന പാളി യേവേത്ഥ ലബ്ഭതി, ന പന തദത്ഥോതി ദസ്സേതി. വുത്തവിപക്ഖവസേനാതി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പടിപക്ഖവസേന, പടിക്ഖേപവസേനാതി അത്ഥോ. തസ്മിം ഠാനേതി ഹേതുഅത്ഥേ ഭുമ്മന്തി തസ്സ ഹേതുഅത്ഥേന കരണവചനേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം സോ തേനാ’’തിആദിമാഹ. ഉത്തരി വായമമാനോതി യഥാസമാദിന്നേഹി ധുതധമ്മേഹി അപരിതുട്ഠോ, അപരിയോസിതസങ്കപ്പോ ച ഹുത്വാ ഉപരി ഭാവനാനുയോഗവസേന സമ്മാവായാമം കരോന്തോ.

൬൯. ഇതോ പരന്തി ഇതോ യഥാവുത്തനയതോ പരം. അഗ്ഗഭാവം വാ സാരഭാവം വാതി തപോജിഗുച്ഛായ അഗ്ഗഭാവം വാ സാരഭാവം വാ അജാനന്തോ. ‘‘അയമേവസ്സ അഗ്ഗഭാവോ സാരഭാവോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘അഗ്ഗപ്പത്താ, സാരപ്പത്താ ചാ’’തി ആഹ.

പരിസുദ്ധതചപ്പത്താദികഥാവണ്ണനാ

൭൦. യമനം സംയമനം യാമോ, ഹിംസാദീനം അകരണവസേന ചതുബ്ബിധോ യാമോവ ചാതുയാമോ, സോ ഏവ സംവരോ, തേന സംവുതോ ഗുത്തസബ്ബദ്വാരോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ. തേനാഹ ‘‘ചതുബ്ബിധേന സംവരേന പിഹിതോ’’തി. അതിപാതനം ഹിംസനന്തി ആഹ ‘‘പാണം ന ഹനതീ’’തി. ലോഭചിത്തേന ഭാവിതം സമ്ഭാവിതന്തി കത്വാ ഭാവിതം നാമ പഞ്ച കാമഗുണാ. അയഞ്ച തേസു തേസംയേവ സമുദാചാരോ മഗ്ഗോട്ഠാപകം വിയാതി ആഹ ‘‘തേസം സഞ്ഞായാ’’തി.

ഏതന്തി അഭിഹരണം, ഹീനായ അനാവത്തനഞ്ച. തേനാഹ ‘‘സോ അഭിഹരതീതി ആദിലക്ഖണ’’ന്തി. അഭിഹരതീതി അഭിബുദ്ധിം നേതി. തേനാഹ ‘‘ഉപരൂപരി വഡ്ഢേതീ’’തി. ചക്കവത്തിനാപി പബ്ബജിതസ്സ അഭിവാദനാദി കരീയതേവാതി പബ്ബജ്ജാ സേട്ഠാ ഗുണവിസേസയോഗതോ, ദോസവിരഹിതതോ ച, യതോ സാ പണ്ഡിതപഞ്ഞത്താ വുത്താ. ഗിഹിഭാവോ പന നിഹീനോ തദുഭയാഭാവതോതി ആഹ ‘‘ഹീനായ ഗിഹിഭാവത്ഥായാ’’തി.

൭൧. തചപ്പത്താതി തചം പത്താ, തചസദിസാ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൭൪. തിത്ഥിയാനം വസേനാതി തിത്ഥിയാനം സമയവസേന. നേസന്തി തിത്ഥിയാനം. തന്തി ദിബ്ബചക്ഖും. സീലസമ്പദാതി സബ്ബാകാരസമ്പന്നം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. തചസാരസമ്പത്തിതോതി തചതപോജിഗുച്ഛായാസാരസമ്പത്തിതോ. വിസേസഭാവന്തി വിസേസസഭാവം.

അചേലകപാളിമത്തമ്പീതി അചേലകപാളിആഗതത്ഥമത്തമ്പി നത്ഥി, തസ്മാ മയം അനസ്സാമ വിനട്ഠാതി അത്ഥോ. അ-കാരോ വാ നിപാതമത്തം, നസ്സാമാതി വിനസ്സാമ. കുതോ പരിസുദ്ധപാളീതി കുതോ ഏവ അമ്ഹേസു പരിസുദ്ധപാളിആഗതപടിപത്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സുതിവസേനാപീതി സോതപഥാഗമനമത്തേനാപി ന ജാനാമ.

നിഗ്രോധസ്സപജ്ഝായനവണ്ണനാ

൭൫. അസ്സാതി സന്ധാനസ്സ ഗഹപതിസ്സ. കക്ഖളന്തി ഫരുസം. ദുരാസദവചനന്തി അവത്തബ്ബവചനം. യസ്മാ ഫരുസവചനം യം ഉദ്ദിസ്സ പയുത്തം, തസ്മിം ഖമാപിതേ ഖമാപകസ്സ പടിപാകതികം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അയം മയീ’’തിആദി വുത്തം.

൭൬. ബോധത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി, ന അത്തനോ ബുദ്ധഭാവഘോസനത്ഥായ. വാദത്ഥായാതി പരവാദഭഞ്ജനവാദത്ഥായ. രാഗാദിസമനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി, ന അന്തേവാസികമ്യതായ. ഓഘനിത്ഥരണത്ഥായാതി ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി സബ്ബസോ ഓരപാരാതിണ്ണമാവഹത്താ ദേസനായ. സബ്ബകിലേസപരിനിബ്ബാനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി കിലേസാനം ലേസേനപി ദേസനായ അപരാമട്ഠഭാവതോ.

ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനാദിവണ്ണനാ

൭൭. ഇദം സബ്ബമ്പീതി സത്തവസ്സതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘സത്താഹ’’ന്തി പദം, ഇദം സബ്ബമ്പി വചനം. അസഠോ പന അമായാവീ ഉജുജാതികോ തിക്ഖപഞ്ഞോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി അധിപ്പായോ. സോ ഹി തംമുഹുത്തേനേവ അരഹത്തം പത്തും സക്ഖിസ്സതീതി. വങ്കവങ്കോതി കായവങ്കാദീഹിപി വങ്കേഹി വങ്കോ ജിമ്ഹോ കുടിലോ. ‘‘സഠം പനാഹം അനുസാസിതും ന സക്കോമീ’’തി ന ഇദം ഭഗവാ കിലാസുഭാവേനേവ വദതി, അഥ ഖോ തസ്സ അഭാജനഭാവേനേവ.

൭൮. പകതിയാ ആചരിയോതി യോ ഏവ തുമ്ഹാകം ഇതോ പുബ്ബേ പകതിയാ ആചരിയോ അഹോസി, സോ ഏവ ഇദാനിപി പുബ്ബാചിണ്ണവസേന ആചരിയോ ഹോതു, ന മയം തുമ്ഹേ അന്തേവാസികേ കാതുകാമാതി അധിപ്പായോ. ന മയം തുമ്ഹാകം ഉദ്ദേസേന അത്ഥികാ, ധമ്മതന്തി മേവ പന തുമ്ഹേ ഞാപേതുകാമമ്ഹാതി അധിപ്പായോ. ആജീവതോതി ജീവികായ വുത്തിതോ. അകുസലാതി കോട്ഠാസം പത്താതി അകുസലാതി തം തം കോട്ഠാസതംയേവ ഉപഗതാ. കിലേസദരഥസമ്പയുത്താതി കിലേസദരഥസഹിതാ തംസമ്ബന്ധനതോ. ജാതിജരാമരണാനം ഹിതാതി ജാതിജരാമരണിയാ. സംകിലേസോ ഏത്ഥ അത്ഥി, സംകിലേസേ വാ നിയുത്താതി സംകിലേസികാ. വോദാനം വുച്ചതി വിസുദ്ധി, തസ്സ പച്ചയഭൂതത്താ വോദാനിയാ. തഥാഭൂതാ ചേതേ വോദാപേന്തീതി ആഹ ‘‘സത്തേ വോദാപേന്തീ’’തി. സിഖാപ്പത്താ പഞ്ഞായ പാരിപൂരിവേപുല്ലതാ മഗ്ഗഫലവസേനേവ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞാ…പേ… വേപുല്ലത’’ന്തി. ഉഭോപി വാ ഏതാനി പാരിപൂരിവേപുല്ലാനി. യാ ഹി തസ്സ പാരിപൂരീ, സാ ഏവ വേപുല്ലതാതി. തതോതി സംകിലേസധമ്മപ്പഹാനവോദാനധമ്മാഭിബുദ്ധിഹേതു.

൭൯. ‘‘യഥാ മാരേനാ’’തി നയിദം നിദസ്സനവസേന വുത്തം, അഥ ഖോ തഥാഭാവകഥനമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘മാരോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അഥാതി മാരേന തേസം പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിതോ പച്ഛാ അഞ്ഞാസീതി യോജനാ. കസ്മാ പന ഭഗവാ പഗേവ ന അഞ്ഞാസീതി? അനാവജ്ജിതത്താ. മാരം പടിബാഹിത്വാതി മാരേന തേസു കതം പരിയുട്ഠാനം വിധമേത്വാ, ന തേസം സതി പയോജനേ ബുദ്ധാനം ദുക്കരം. സോതി മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിഹേതു. തേസം പരിബ്ബാജകാനം.

ഫുട്ഠാതി പരിയുട്ഠാനവസേന ഫുട്ഠാ. യത്രാതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘യേസൂ’’തി. അഞ്ഞാണത്ഥന്തി ആജാനനത്ഥം, ഉപസഗ്ഗമത്തഞ്ചേത്ഥ ആ-കാരോതി ആഹ ‘‘ജാനനത്ഥ’’ന്തി, വീമംസനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ചിത്തം നുപ്പന്നന്തി ‘‘ജാനാമ താവസ്സ ധമ്മ’’ന്തി ആജാനനത്ഥം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമാ’’തി ഏകസ്മിം ദിവസേ ഏകവാരമ്പി തേസം ചിത്തം നുപ്പന്നം. സത്താഹോ പന വുച്ചമാനോ ഏതേസം കിം കരിസ്സതീതി യോജനാ. സത്താഹം പൂരേതുന്തി സത്താഹം ബ്രഹ്മചരിയം പൂരേതും, ബ്രഹ്മചരിയവസേന വാ സത്താഹം പൂരേതുന്തി അത്ഥോ. പരവാദഭിന്ദനന്തി പരവാദമദ്ദനം. സകവാദസമുസ്സാപനന്തി സകവാദപഗ്ഗണ്ഹനം. വാസനായാതി സച്ചസമ്പടിവേധവാസനായ. നേസന്തി ച പകരണവസേന വുത്തം. തദഞ്ഞേസമ്പി ഹി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ, പരമ്പരായ ച ദേവമനുസ്സാനം സുണന്താനം വാസനായ പച്ചയോ ഏവാതി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉദുമ്ബരികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.