൩. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

അത്തദീപസരണതാവണ്ണനാ

൮൦. ഉത്താനം വുച്ചതി പാകടം, തപ്പടിക്ഖേപേന അനുത്താനം അപാകടം, പടിച്ഛന്നം, അപചുരം, ദുവിഞ്ഞേയ്യഞ്ച. അനുത്താനാനം പദാനം വണ്ണനാ അനുത്താനപദവണ്ണനാ. ഉത്താനപദവണ്ണനായ പയോജനാഭാവതോ അനുത്താനഗ്ഗഹണം. ‘‘മാതുലാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമോ ഏകോ രുക്ഖോ, തസ്സാ ആസന്നപ്പദേസേ മാപിതത്താ നഗരമ്പി ‘‘മാതുലാ’’ ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തേന വുത്തം ‘‘മാതുലായന്തി ഏവം നാമകേ നഗരേ’’തി. അവിദൂരേതി തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ.

കാമഞ്ചേത്ഥ സുത്തേ ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ദള്ഹനേമി നാമ അഹോസീ’’തിആദിനാ അതീതവംസദീപികാ കഥാ ആദിതോ പട്ഠായ ആഗതാ, ‘‘അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസതായുകാനം മനുസ്സാനം വസ്സസതായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തീ’’തിആദിനാ പന സവിസേസം അനാഗതത്ഥപടിസംയുത്താ കഥാ ആഗതാതി വുത്തം ‘‘അനാഗതവംസദീപികായ സുത്തന്തകഥായാ’’തി. അനാഗതത്ഥദീപനഞ്ഹി അച്ഛരിയം, തത്ഥാപി അനാഗതസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പടിപത്തികിത്തനം അച്ഛരിയതമം. സമാഗമേനാതി സന്നിപാതേന.

‘‘ഭത്തഗ്ഗം അമനാപ’’ന്തിആദി കേവലം തേസം പരിവിതക്കമത്തം. അമനാപന്തി അമനുഞ്ഞം. ബുദ്ധേസു കതോ അപ്പകോപി അപരാധോ അപ്പകോ കാരോ വിയ ഗരുതരവിപാകോതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം…പേ… സദിസം ഹോതീ’’തി. തത്രാതി തസ്മിം മാതുലനഗരസ്സ സമീപേ, തസ്സം വാ പരിസായം.

അത്തദീപാതി ഏത്ഥ കാമം യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താതി സസന്താനോ ‘‘അത്താ’’തി വുച്ചതി, ഹിതസുഖേസിഭാവേന പന അത്തനിബ്ബിസേസത്താ ധമ്മോ ഇധ ‘‘അത്താ’’തി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘അത്താ നാമ ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ’’തി. ദ്വിധാ ആപോ ഗതോ ഏത്ഥാതി ദീപോ, ഓഘേന അനജ്ഝോത്ഥതോ ഭൂമിഭാഗോ. ഇധ പന കാമോഘാദീഹി അനജ്ഝോത്ഥരണീയത്താ ദീപോ വിയാതി ദീപോ, അത്താ ദീപോ പതിട്ഠാ ഏതേസന്തി അത്തദീപാ. തേനാഹ ‘‘അത്താനം ദീപ’’ന്തിആദി. ദീപഭാവോ ചേത്ഥ പടിസരണതാതി ആഹ ‘‘ഇദം തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. അഞ്ഞസരണപടിക്ഖേപവചനന്തി അഞ്ഞസരണഭാവപടിക്ഖേപവചനം. ഇദഞ്ഹി ന അഞ്ഞം സരണം കത്വാ വിഹരണസ്സേവ പടിക്ഖേപവചനം, അഥ ഖോ അഞ്ഞസ്സ സരണസഭാവസ്സേവ പടിക്ഖേപവചനം തപ്പടിക്ഖേപേ ച തേന ഇതരസ്സാപി പടിക്ഖേപസിദ്ധിതോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഇദാനി തമേവത്ഥം സുത്തന്തരേന സാധേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി. യദി ഏത്ഥ പാകതികോ അത്താ ഇച്ഛിതോ, കഥം തസ്സ ദീപസരണഭാവോ, തസ്മാ അധിപ്പായികോ ഏത്ഥ അത്താ ഭവേയ്യാതി പുച്ഛതി ‘‘കോ പനേത്ഥ അത്താ നാമാ’’തി. ഇതരോ യഥാധിപ്പേതം അത്താനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ’’തി. ദുതിയവാരോപി പഠമവാരസ്സേവ പരിയായഭാവേന ദേസിതോതി ദസ്സേതും ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം.

ഗോചരേതി ഭിക്ഖൂനം ഗോചരട്ഠാനഭൂതേ. തേനാഹ ‘‘ചരിതും യുത്തട്ഠാനേ’’തി. സകേതി കഥം പനായം ഭിക്ഖൂനം സകോതി ആഹ ‘‘പേത്തികേ വിസയേ’’തി. പിതിതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ ആഗതത്താ ‘‘അയം തുമ്ഹാകം ഗോചരോ’’തി തേന ഉദ്ദിട്ഠത്താ പേത്തികേ വിസയേതി. ചരന്തന്തി സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അയമേവത്ഥോ’’തി, ചരന്താനന്തി ച അത്ഥോ, തേനായം വിഭത്തിവിപല്ലാസേനപി വചനവിപല്ലാസേനപീതി ദസ്സേതി. കിലേസമാരസ്സ ഓതാരാലാഭേനേവ ഇതരമാരാനമ്പി ഓതാരാലാഭോ വേദിതബ്ബോ. അയം പനത്ഥോതി ഗോചരേ ചരണം സന്ധായാഹ, വത്ഥു പന ബ്യതിരേകമുഖേന ആഗതം.

സകുണേ ഹന്തീതി സകുണഗ്ഘി, മഹാസേനസകുണോ. അജ്ഝപ്പത്താതി അഭിഭവനവസേന പത്താ ഉപഗതാ. ന മ്യായന്തി മേ അയം സകുണഗ്ഘി നാലം അഭവിസ്സ. നങ്ഗലകട്ഠകരണന്തി നങ്ഗലേന കസിതപ്പദേസോ. ലേഡ്ഡുട്ഠാനന്തി ലേഡ്ഡൂനം ഉട്ഠപിതട്ഠാനം. സകേ ബലേതി അത്തനോ ബലഹേതു. അപത്ഥദ്ധാതി അവഗാള്ഹത്ഥമ്ഭാ സഞ്ജാതത്ഥമ്ഭാ. അസ്സരമാനാതി അവ്ഹായന്തീ.

മഹന്തം ലേഡ്ഡുന്തി നങ്ഗലേന ഭിന്നട്ഠാനേ സുക്ഖതായ തിഖിണസിങ്ഗഅയോഘനസദിസം മഹന്തം ലേഡ്ഡും. അഭിരുഹിത്വാതി തസ്സ അധോഭാഗേന അത്തനാ പവിസിത്വാ നിലീനയോഗ്ഗപ്പദേസം സല്ലക്ഖേത്വാ തസ്സുപരി ചങ്കമന്തോ അസ്സരമാനോ അട്ഠാസി. ‘‘ഏഹി ഖോ’’തിആദി തസ്സ അസ്സരമാനാകാരദസ്സനം. സന്നയ്ഹാതി വാതഗ്ഗഹണവസേന ഉഭോ പക്ഖേ സമം ഠപേത്വാ. പച്ചുപാദീതി പാവിസി. തത്ഥേവാതി യത്ഥ പുബ്ബേ ലാപോ ഠിതോ, തത്ഥേവ ലേഡ്ഡുമ്ഹി. ഉരന്തി അത്തനോ ഉരപ്പദേസം. പച്ചതാളേസീതി പതി അതാളേസി സാരമ്ഭവസേന വേഗേന ഗന്ത്വാ പഹരണതോ വിധാരേന്തീ പതാളേസി. ആരമ്മണന്തി പച്ചയം. ‘‘അവസര’’ന്തി കേചി.

‘‘കുസലാന’’ന്തി ഏവം പവത്തായ ദേസനായ കോ അനുസന്ധി? യഥാഅനുസന്ധി ഏവ. ആദിതോ ഹി ‘‘അത്തദീപാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൮൦) യേവ അത്തധമ്മപരിയായേന ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാ ഗഹിതാ, തേ യേവേത്ഥ കുസലഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി. അനവജ്ജലക്ഖണാനന്തി അവജ്ജപടിപക്ഖസഭാവാനം. ‘‘അവജ്ജരഹിതസഭാവാന’’ന്തി കേചി. തത്ഥ പുരിമേ അത്ഥവികപ്പേ വിപാകധമ്മധമ്മാ ഏവ ഗഹിതാ, ദുതിയേ പന വിപാകധമ്മാപി. യദി ഏവം, കഥം തേസം സമാദായ വത്തനന്തി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘വിപാകധമ്മാ സീലാദി വിയ സമാദായ വത്തിതബ്ബാ’’തി. സമാദാനന്തി പന അത്തനോ സന്താനേ സമ്മാ ആദാനം പച്ചയവസേന പവത്തി യേവാതി ദട്ഠബ്ബം. വിപാകധമ്മാ ഹി പച്ചയവിസേസേഹി സത്തസന്താനേ സമ്മദേവ ആഹിതാ ആയുആദിസമ്പത്തിവിസേസഭൂതാ ഉപരൂപരികുസലവിസേസുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തീതി വദന്തി. പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞന്തി ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘പുഞ്ഞഫലം വഡ്ഢതീ’’തി. പുഞ്ഞഫലന്തി ച ഏകദേസസരൂപേകസേസേന വുത്തം ‘‘പുഞ്ഞഞ്ച പുഞ്ഞഫലഞ്ച പുഞ്ഞഫല’’ന്തി ആഹ ‘‘ഉപരൂപരി പുഞ്ഞമ്പി പുഞ്ഞവിപാകോപി വേദിതബ്ബോ’’തി.

‘‘മാതാപിതൂന’’ന്തിആദി നിദസ്സനമത്തം, തസ്മാ അഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം ഹേതൂപനിസ്സയം കുസലം ദട്ഠബ്ബം. സിനേഹവസേനാതി ഉപനിസ്സയഭൂതസ്സ സിനേഹസ്സ വസേന, ന സമ്പയുത്തസ്സ. ന ഹി സിനേഹസമ്പയുത്തം നാമ കുസലം അത്ഥി. മുദുമദ്ദവചിത്തന്തി മേത്താവസേന അതിവിയ മദ്ദവന്തം ചിത്തം. യഥാ മത്ഥകപ്പത്തം വട്ടഗാമികുസലം ദസ്സേതും ‘‘മാതാപിതൂനം …പേ… മുദുമദ്ദവചിത്ത’’ന്തി വുത്തം, ഏവം മത്ഥകപ്പത്തമേവ വിവട്ടഗാമികുസലം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ സതി…പേ… ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ’’തി വുത്തം. തദഞ്ഞേപി പന ദാനസീലാദിധമ്മാ വട്ടസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതാ വട്ടഗാമികുസലം വിവട്ടസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതാ വിവട്ടഗാമികുസലന്തി വേദിതബ്ബാ. പരിയോസാനന്തി ഫലവിസേസാവഹതായ ഫലദായ കോടി സിഖാപ്പത്തി, ദേവലോകേ ച പവത്തിസിരിവിഭവോതി പരിയോസാനം ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി വിസേസിതം, മനുസ്സലോകവസേനേവ ചായം ദേസനാ ആഗതാതി. മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസമ്പത്തി പരിയോസാനന്തി യോജനാ. വിവട്ടഗാമികുസലസ്സ വിപാകം സുത്തപരിയോസാനേ ദസ്സിസ്സതി ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖോ നാമ രാജാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൦൮).

ദള്ഹനേമിചക്കവത്തിരാജകഥാവണ്ണനാ

൮൧. ഇധാതി ഇമസ്മിം ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാന’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൧൦) സുത്തദേസനായ ആരദ്ധട്ഠാനേ വട്ടവിവട്ടഗാമിഭാവേന സാധാരണേ കുസലഗ്ഗഹണേ. തത്ഥ വട്ടഗാമികുസലാനുസന്ധിവസേന ‘‘ഭൂതപുബ്ബം ഭിക്ഖവേ’’തി ദേസനം ആരഭി, ആരഭന്തോ ച ദേസിയമാനമത്തം. ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം ഭിക്ഖൂനം സങ്ഖേപതോ ഏവം ദീപേത്വാ ആരഭീതി ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തിആദി വുത്തം, പഠമം തഥാ അദീപേന്തോപി ഭഗവാ അത്ഥതോ ദീപേതി വിയാതി അധിപ്പായോ.

൮൨. ഈസകമ്പീതി അപ്പമത്തകമ്പി. അവസക്കിതന്തി ഓഗതഭട്ഠം. നേമിഅഭിമുഖന്തി നേമിപ്പദേസസ്സ സമ്മുഖാ. ബന്ധിംസു ചക്കരതനസ്സ ഓസക്കിതാനോസക്കിതഭാവം ജാനിതും. തദേതന്തി യഥാവുത്തട്ഠാനാ ചവനം. അതിബലവദോസേതി രഞ്ഞോ ബലവതി അനത്ഥേ ഉപട്ഠിതേ സതി.

അപ്പമത്തോതി രഞ്ഞോ ആണായ പമാദം അകരോന്തോ.

ഏകസമുദ്ദപരിയന്തമേവാതി ജമ്ബുദീപമേവ സന്ധായ വദതി. സോ ഉത്തരതോ അസ്സകണ്ണപബ്ബതേന പരിച്ഛിന്നം ഹുത്വാ അത്താനം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതഏകസമുദ്ദപരിയന്തോ. പുഞ്ഞിദ്ധിവസേനാതി ചക്കവത്തിഭാവാവഹായ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ വസേന.

൮൩. ഏവം കത്വാതി കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ. സുകതം കമ്മന്തി ദസകുസലകമ്മപഥമേവ വദതി.

‘‘ദസവിധം, ദ്വാദസവിധ’’ന്തി ച വുത്തവിഭാഗോ പരതോ ആഗമിസ്സതി. പൂരേന്തേനേവാതി പൂരേത്വാ ഠിതേനേവ. നിദ്ദോസേതി ചക്കവത്തിവത്തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാനം ദോസാനം അപഗമനേ നിദ്ദോസേ. ചക്കവത്തീനം വത്തേതി ചക്കവത്തിരാജൂഹി വത്തിതബ്ബവത്തേ. ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഹി ഉപചാരോ യഥാ ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി (സു. നി. ൪൧൦). അധിഗതചക്കവത്തിഭാവാപി ഹി തേ തത്ഥ വത്തന്തേവാതി തഥാ വുത്തം.

ചക്കവത്തിഅരിയവത്തവണ്ണനാ

൮൪. അഞ്ഞഥാ വത്തിതും അദേന്തോ സോ ധമ്മോ അധിട്ഠാനം ഏതസ്സാതി തദധിട്ഠാനം, തേന തദധിട്ഠാനേന ചേതസാ. സക്കരോന്തോതി ആദരകിരിയാവസേന കരോന്തോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഗരും കരോന്തോതി പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകരണവസേന ഗരും കരോന്തോ. തേനേവാഹ ‘‘തസ്മിം ഗാരവുപ്പത്തിയാ’’തി. മാനേന്തോതി സമ്ഭാവനാവസേന മനേന പിയായന്തോ. തേനാഹ ‘‘തമേവാ’’തിആദി. ഏവം പൂജയതോ അപചായതോ ഏവഞ്ച യഥാവുത്തസക്കാരാദിസമ്ഭവോതി തം ദസ്സേതും ‘‘തം അപദിസിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ധമ്മാധിപതിഭൂതോ ആഗതഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ യഥാവുത്തധമ്മസ്സ ജേട്ഠകഭാവേന പുരിമപുരിമതരഅത്തഭാവേസു സക്കച്ച സമുപചിതഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ധമ്മവസേനേവ സബ്ബകിരിയാനം കരണേനാ’’തി ഏതേന ഠാനനിസജ്ജാദീസു യഥാവുത്തധമ്മനിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവം ദസ്സേതി. അസ്സാതി രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ. പരം രക്ഖന്തോ അഞ്ഞം ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥതോ രക്ഖന്തോ തേനേവ പരത്ഥസാധനേന ഖന്തിആദിഗുണേന അത്താനം തതോ ഏവ രക്ഖതി. മേത്തചിത്തതാതി മേത്തചിത്തതായ. നിവാസനപാരുപനഗേഹാദീനം സീതുണ്ഹാദിപടിബാഹനേന ആവരണം. അന്തോ ജനസ്മിന്തി അബ്ഭന്തരഭൂതേ പുത്തദാരാദിജനേ.

‘‘സീലസംവരേ പതിട്ഠാപേഹീ’’തി ഇമിനാ രക്ഖം ദസ്സേതി, ‘‘വത്ഥഗന്ധമാലാദീനി ദേഹീ’’തി ഇമിനാ ആവരണം, ഇതരേന ഗുത്തിം. ഭത്തവേതനസമ്പദാനേനപീതി പി-സദ്ദേന സീലസംവരേ പതിട്ഠാപനാദീനി സമ്പിണ്ഡേതി. ഏസേവ നയോ ഇതോ പരേസുപി പി-സദ്ദഗ്ഗഹണേസു. നിഗമോ നിവാസോ ഏതേസന്തി നേഗമാ, ഏവം ജാനപദാതി ആഹ ‘‘നിഗമവാസിനോ’’തിആദി.

നവവിധാ മാനമദാതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദി (സം. നി. ൪.൧൦൮; ധ. സ. ൧൧൨൧; വിഭ. ൮൬൬; മഹാനി. ൨൧, ൧൭൮) നയപ്പവത്തിയാ നവവിധാ മാനസങ്ഖാതാ മദാ. മാനോ ഏവ ഹേത്ഥ പമജ്ജനാകാരേന പവത്തിയാ മാനമദോ. സോഭനേ കായികവാചസികകമ്മേ രതോതി സൂരതോ ഉ-കാരസ്സ ദീഘം കത്വാ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, സബ്ബം വാ കായവചീസുചരിതം. സുട്ഠു ഓരതോതി സോരതോ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം, യഥാവുത്തമേവ സുചരിതം. രാഗാദീനന്തി രാഗദോസമോഹമാനാദീനം. ദമനാദീഹീതി ദമനസമനപരിനിബ്ബാപനേഹി. ഏകമത്താനന്തി ഏകം ചിത്തം, ഏകച്ചം അത്തനോ ചിത്തന്തി അത്ഥോ. രാഗാദീനഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗിയം ദമനാദിപച്ചേകം ഇച്ഛിതബ്ബം, ന മഗ്ഗക്ഖണേ വിയ ഏകജ്ഝം പടിസങ്ഖാനമുഖേന പജഹനതോ. ഏകമത്താനന്തി വാ വിവേകവസേന ഏകം ഏകാകിനം അത്താനം. കാലേ കാലേതി തേസം സന്തികം ഉപസങ്കമിതബ്ബേ കാലേ കാലേ.

ഇധ ഠത്വാതി ‘‘ഇദം ഖോ, താത, ത’’ന്തി ഏവം നിഗമനവസേന വുത്തട്ഠാനേ ഠത്വാ. വത്തന്തി അരിയചക്കവത്തിവത്തം. സമാനേതബ്ബന്തി ‘‘ദസവിധം, ദ്വാദസവിധ’’ന്തി ച ഹേട്ഠാ വുത്തഗണനായ ച സമാനം കാതബ്ബം അനൂനം അനധികം കത്വാ ദസ്സേതബ്ബം. അധമ്മരാഗസ്സാതി അയുത്തട്ഠാനേ രാഗസ്സ. വിസമലോഭസ്സാതി യുത്തട്ഠാനേപി അതിവിയ ബലവഭാവേന പവത്തലോഭസ്സ.

ചക്കരതനപാതുഭാവവണ്ണനാ

൮൫. വത്തമാനസ്സാതി പരിപുണ്ണേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്തമാനസ്സ, നോ അപരിപുണ്ണേതി ആഹ ‘‘പൂരേത്വാ വത്തമാനസ്സാ’’തി. കിത്താവതാ പനസ്സ പാരിപൂരീ ഹോതീതി? തത്ഥ ‘‘കതാധികാരസ്സ താവ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദ്വാദസഹിപി സംവച്ഛരേഹി പൂരതി, പഞ്ചവീസതിയാ, പഞ്ഞാസായ വാ സംവച്ഛരേഹി. അയഞ്ച ഭേദോ ധമ്മച്ഛന്ദസ്സപി തിക്ഖമജ്ഝമുദുതാവസേന, ഇതരസ്സ തതോ ഭിയ്യോപീ’’തി വദന്തി.

ദുതിയാദിചക്കവത്തികഥാവണ്ണനാ

൯൦. അത്തനോ മതിയാതി പരമ്പരാഗതം പുരാണം തന്തിം പവേണിം ലങ്ഘിത്വാ അത്തനോ ഇച്ഛിതാകാരേന. തേനാഹ ‘‘പോരാണക’’ന്തിആദി.

ന പബ്ബന്തീതി സമിദ്ധിയാ ന പൂരേന്തി, ഫീതാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന വഡ്ഢന്തീ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘കത്ഥചി സുഞ്ഞാ ഹോന്തീ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ രാജകിച്ചേ രഞ്ഞാ അമാ സഹ വത്തന്തീതി അമച്ചാ, യേഹി വിനാ രാജകിച്ചം നപ്പവത്തതി. പരമ്പരാഗതാ ഹുത്വാ രഞ്ഞോ പരിസായ ഭവാതി പാരിസജ്ജാ. തേനാഹ ‘‘പരിസാവചരാ’’തി. തസ്മിം ഠാനന്തരേ ഠപിതാ ഹുത്വാ രഞ്ഞോ ആയം, വയഞ്ച യാഥാവതോ ഗണേന്തീതി ഗണകാ. ജാതികുലസുതാചാരാദിവസേന പുഥുത്തം ഗതത്താ മഹതീ മത്താ ഏതേസന്തി മഹാമത്താ, തേ പന മഹാനുഭാവാ അമച്ചാ ഏവാതി ആഹ ‘‘മഹാഅമച്ചാ’’തി. യേ രഞ്ഞോ ഹത്ഥാനീകാദീസു അവട്ഠിതാ, തേ അനീകട്ഠാതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥിആചരിയാദയോ’’തി. മന്തം പഞ്ഞം അസിതാ ഹുത്വാ ജീവന്തീതി മന്തസ്സാജീവിനോ, മതിസജീവാതി അത്ഥോ, യേ തത്ഥ തത്ഥ രാജകിച്ചേ ഉപദേസദായിനോ. തേനാഹ ‘‘മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ’’തിആദി.

ആയുവണ്ണാദിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൯൧. ബലവലോഭത്താതി ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ഇദാനി ദലിദ്ദമനുസ്സാ നാമ ബഹൂ, തേസം സബ്ബേസം ധനേ അനുപ്പദിയമാനേ മയ്ഹം കോസസ്സ പരിക്ഖയോ ഹോതീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നബലവലോഭത്താ. ഉപരൂപരിഭൂമീസൂതി ഛകാമസഗ്ഗസങ്ഖാതാസു ഉപരൂപരികാമഭൂമീസു. കമ്മസ്സ ഫലം അഗ്ഗം നാമ, തം പനേത്ഥ ഉദ്ധഗാമീതി ആഹ ‘‘ഉദ്ധം അഗ്ഗം അസ്സാ’’തി. സഗ്ഗേ നിയുത്താ, സഗ്ഗപ്പയോജനാതി വാ സോവഗ്ഗികാ. ദസന്നം വിസേസാനന്തി ദിബ്ബആയുവണ്ണയസസുഖആധിപതേയ്യാനഞ്ചേവ ദിബ്ബരൂപാദീനഞ്ച ഫലവിസേസാനം. വണ്ണഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ സകോ അത്തഭാവവണ്ണോ ഗഹിതോ, രൂപഗ്ഗഹണേന ബഹിദ്ധാ രൂപാരമ്മണം.

൯൨. സുട്ഠു നിസിദ്ധന്തി യഥായം ഇമിനാ അത്തഭാവേന അദിന്നം ആദാതും ന സക്കോതി, ഏവം സമ്മദേവ തതോ നിസേധിതം കത്വാ. മൂലഹതന്തി ജീവിതാ വോരോപനേന മൂലേ ഏവ ഹതം.

൯൬. രാഗവസേന ചരണം ചരിത്തം, ചരിത്തമേവ ചാരിത്തം, മേഥുനന്തി അധിപ്പായോ, തം പന ‘‘പരേസം ദാരേസൂ’’തി വുത്തത്താ ‘‘മിച്ഛാചാര’’ന്തി ആഹ.

൧൦൦. പച്ചനീകദിട്ഠീതി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികായ (മ. നി. ൧.൪൪൧; ൨.൯൪; വിഭ. ൭൯൩) സമ്മാദിട്ഠിയാ പടിപക്ഖഭൂതാ ദിട്ഠി.

൧൦൧. മാതുച്ഛാദികാ ഉപരി സയമേവ വക്ഖതി. അതിബലവലോഭോതി അതിവിയ ബലവാ ബഹലകിലേസോ, യേന അകാലേ, അദേസേ ച പവത്തതി. മിച്ഛാധമ്മോതി മിച്ഛാ വിപരീതോ അവിസഭാഗവത്ഥുകോ ലോഭധമ്മോ. തേനാഹ ‘‘പുരിസാന’’ന്തിആദി.

തസ്സ ഭാവോതി യേന മേത്താകരുണാപുബ്ബങ്ഗമേന ചിത്തേന പുഗ്ഗലോ ‘‘മത്തേയ്യോ’’തി വുച്ചതി, സോ തസ്സ യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദോ, തംസമുട്ഠാനാ ച കിരിയാ മത്തേയ്യതാ. തേനാഹ ‘‘മാതരി സമ്മാ പടിപത്തിയാ ഏതം നാമ’’ന്തി. യാ സമ്മാ പജ്ജിതബ്ബേ സമ്മാ അപ്പടിപത്തി, സോപി ദോസോ അഗാരവകിരിയാദിഭാവതോ. വിപ്പടിപത്തിയം പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘തസ്സാ അഭാവോ ചേവ തപ്പടിപക്ഖതാ ച അമത്തേയ്യതാ’’തി. കുലേ ജേട്ഠാനന്തി അത്തനോ കുലേ വുദ്ധാനം മഹാപിതുചൂളപിതുജേട്ഠകഭാതികാദീനം.

ദസവസ്സായുകസമയവണ്ണനാ

൧൦൩. ‘‘യ’’ന്തി ഇമിനാ സമയോ ആമട്ഠോ, ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി. അലം പതിനോതി അലംപതേയ്യാ. തസ്സാ പരിയത്തതാ ഭരിയാഭാവേനാതി ആഹ ‘‘ദാതും യുത്താ’’തി. അഗ്ഗരസാനീതി മധുരഭാവേന, ഭേസജ്ജഭാവേന ച അഗ്ഗഭൂതരസാനി.

ദിപ്പിസ്സന്തീതി പടിപക്ഖഭാവേന സമുജ്ജലിസ്സന്തി. തേനാഹ ‘‘കുസലന്തിപി ന ഭവിസ്സതീ’’തി. അഹോ പുരിസോതി മാതാദീസുപി ഈദിസോ, അഞ്ഞേസം കേസം കിം വിസ്സജ്ജേസ്സതി, അഹോ തേജവപുരിസോതി.

ഗേഹേ മാതുഗാമം വിയാതി അത്തനോ ഗേഹേ ദാസിഭരിയാഭൂതമാതുഗാമം വിയ. മിസ്സീഭാവന്തി മാതാദീസു ഭരിയായ വിയ ചാരിത്തസങ്കരം.

ബലവകോപോതി ഹന്തുകാമതാവസേന ഉപ്പത്തിയാ ബലവകോപോ. ആഘാതേതീതി ആഹനതി, അത്തനോ കക്ഖളഫരുസഭാവേന ചിത്തം വിബാധതീതി അത്ഥോ. നിസ്സയദഹനരസോ ഹി ദോസോ. ബ്യാപാദേതീതി വിനാസേതി, മനോപദൂസനതോ മനസ്സ പകോപനതോ. തിബ്ബന്തി തിക്ഖം, സാ പനസ്സ തിക്ഖതാ സരീരേ അവഹന്തേപി സിനേഹവത്ഥും ലങ്ഘിത്വാപി പവത്തിയാ വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘പിയമാനസ്സപീ’’തിആദി.

൧൦൪. കപ്പവിനാസോ കപ്പോ ഉത്തരപദലോപേന, അന്തരാവ കപ്പോ അന്തരകപ്പോ. തണ്ഹാദിഭേദോ കപ്പോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കപ്പോ, സത്തലോകോതി ആഹ ‘‘അന്തരാവ ലോകവിനാസോ’’തി. സ്വായം അന്തരകപ്പോ കതിവിധോ, കഥഞ്ചസ്സ സമ്ഭവോ, കിം ഗതികോതി അന്തോഗധം ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അന്തരകപ്പോ ച നാമാ’’തിആദി. ലോഭുസ്സദായാതി ലോഭാധികായ പജായ വത്തമാനായ.

ഏവം ചിന്തയിംസൂതി പുബ്ബേ യഥാനുസ്സവാനുസ്സരണേന, അത്തനോ ച ആയുവിസേസസ്സ ലഭനതോ. ഗുമ്ബലതാദീഹി ഗഹനം ഠാനന്തി ഗുമ്ബലതാദീഹി സഞ്ഛന്നതായ ഗഹനഭൂതം ഠാനം. രുക്ഖേഹി ഗഹനന്തി രുക്ഖേഹി നിരന്തരനിചിതേഹി ഗഹനഭൂതം. നദീവിദുഗ്ഗന്തി ഛിന്നതടാഹി നദീഹി ഓരതോ, പാരതോ ച വിദുഗ്ഗം. തേനാഹ ‘‘നദീന’’ന്തിആദി. പബ്ബതേഹി വിസമം പബ്ബതന്തരം. പബ്ബതേസു വാ ഛിന്നതടേസു ദുരാരോഹം വിസമട്ഠാനം. സഭാഗേതി ജീവനവസേന സമാനഭാഗേ സദിസേ കരിസ്സന്തി.

ആയുവണ്ണാദിവഡ്ഢനകഥാവണ്ണനാ

൧൦൫. ആയതന്തി വാ ദീഘം ചിരകാലികം. മരണവസേന ഹി ഞാതിക്ഖയോ ആയതോ അപുനരാവത്തനതോ, ന രാജഭയാദിനാ ഉക്കമനവസേന പുനരാവത്തിയാപി തസ്സ ലബ്ഭനതോ. ഓസക്കേയ്യാമാതി ഓരമേയ്യാമ. വിരമണമ്പി അത്ഥതോ പജഹനമേവ പരിച്ചജനഭാവതോതി ആഹ ‘‘പജഹേയ്യാമാതി അത്ഥോ’’തി. സീലഗബ്ഭേ വഡ്ഢിതത്താതി മാതു, പിതു ച സീലവന്തതായ തദവയവഭൂതേ ഗബ്ഭേ വഡ്ഢി ‘‘സീലഗബ്ഭേ വഡ്ഢിതാ’’തി വുത്താ, ഏതേന ഉതുആഹാരസ്സ വിയ തദഞ്ഞസ്സാപി ബാഹിരസ്സ പച്ചയസ്സ വസേന സത്തസന്താനസ്സ വിസേസാധാനം ഹോതീതി ദസ്സേതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൭) വുത്തമേവ. ഖേത്തവിസുദ്ധിയാതി അധിട്ഠാനഭൂതവത്ഥുവിസുദ്ധിയാ. നനു ച തം വിസേസാധാനം ജായമാനം രൂപസന്തതിയാ ഏവ ഭവേയ്യാതി? സച്ചമേതം, രൂപസന്തതിയാ പന തഥാ ആഹിതവിസേസായ അരൂപസന്തതിപി ലദ്ധൂപകാരാ ഏവ ഹോതി തപ്പടിബദ്ധവുത്തിഭാവതോ. യഥാ കബളീകാരാഹാരേന ഉപത്ഥമ്ഭിതേ രൂപകായേ സബ്ബോപി അത്തഭാവോ അനുഗ്ഗഹിതോ ഏവ നാമ ഹോതി, യഥാ പന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിനോ പുഞ്ഞവിസേസം ഉപനിസ്സായ തസ്സ ഇത്ഥിരതനാദീനം അനഞ്ഞസാധാരണാ തേ തേ വിസേസാ സമ്ഭവന്തി തബ്ഭാവേ ഭാവതോ, തദഭാവേ ച അഭാവതോ, ഏവമേവ തസ്മിം കാലേ മാതാപിതൂനം യഥാവുത്തപുഞ്ഞവിസേസം ഉപനിസ്സായ തേസം പുത്താനം ജായമാനാനം ദീഘായുകതാ ഖേത്തവിസുദ്ധിയാവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ സംവേഗധമ്മഛന്ദാദിസമുപബ്രൂഹിതായ തദാ തേസം കുസലചേതനായ തഥാ ഉളാരഭാവേന സമുപ്പജ്ജനതോ. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ, തത്ഥാതി യഥാവുത്തം കുസലധമ്മം സമാദായ വത്തമാനേ സത്തനികായേ. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ സത്തനികായേ. ‘‘അത്തനോവ സീലസമ്പത്തിയാ’’തി വുത്തം സസന്തതിപരിയാപന്നസ്സ ധമ്മസ്സ തത്ഥ വിസേസപ്പച്ചയഭാവതോ. ഖേത്തവിസുദ്ധിപി പന ഇധാപി പടിക്ഖിപിതും ന സക്കാ.

കോട്ഠാസാതി ചത്താരീസവസ്സായുകാതിആദയോ അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകപരിയോസാനാ ഏകാദസ കോട്ഠാസാ. അദിന്നാദാനാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന കുലേ ജേട്ഠാപചായികാപരിയോസാനാനം ദസന്നം പാപകോട്ഠാസാനം ഗഹണം.

സങ്ഖരാജഉപ്പത്തിവണ്ണനാ

൧൦൬. ഏവം ഉപ്പജ്ജനകതണ്ഹാതി ഏവം വചീഭേദം പാപനവസേന പവത്താ ഭുഞ്ജിതുകാമതാ. അനസനന്തി കായികകിരിയാഅസമത്ഥതാഹേതുഭൂതോ സരീരസങ്കോചോ. തേനാഹ ‘‘അവിപ്ഫാരികഭാവോ’’തിആദി. ഘനനിവാസതന്തി ഗാമനിഗമരാജധാനീനം ഘനനിവിട്ഠതം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ നാതിദൂരവത്തിതം. നിരന്തരപൂരിതോതി നിരന്തരം വിയ പുണ്ണോ തത്രുപഗാനം സത്താനം ബഹുഭാവതോ.

മേത്തേയ്യബുദ്ധുപ്പാദവണ്ണനാ

൧൦൭. കിഞ്ചാപി പുബ്ബേ വഡ്ഢമാനകവസേന ദേസനാ ആഗതം, ഇദം പന ന വഡ്ഢമാനകവസേന വുത്തം. കസ്മാതി ചേ ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. സത്താനം വഡ്ഢമാനായുകകാലേ ബുദ്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി സംസാരേ സംവേഗസ്സ ദുബ്ബിഭാവനീയത്താ. തതോ വസ്സസതസഹസ്സതോ ഓരമേവ ബുദ്ധുപ്പാദകാലോ.

൧൦൮. സമുസ്സിതട്ഠേന യൂപോ വിയാതി യൂപോ, യൂപന്തി ഏത്ഥ സത്താ അനേകഭൂമികൂടാഗാരോവരകാദിവന്തതായാതി യൂപോ, പാസാദോ. രഞ്ഞോ ഹേതുഭൂതേനാതി ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനന്തിദസ്സേതിഉസ്സാഹസമ്പത്തിആദിനാ. മഹതാ രാജാനുഭാവേന, മഹതാ ച കിത്തിസദ്ദേന സമന്നാഗതത്താ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി മഹാജനസ്സ രഞ്ജനതോ മഹാപനാദോ നാമ രാജാ ജാതോ. ജാതകേതി മഹാപനാദജാതകേ (ജാ. ൧.൩.൪൦ മഹാപനാദജാതകേ).

പനാദോ നാമ സോ രാജാതി ‘‘അതീതേ പനാദോ നാമ സോ രാജാ അസ്സോസീ’’തി അത്തഭാവന്തരതായ അത്താനം പരം വിയ നിദ്ദിസതി. ആയസ്മാ ഹി ഭദ്ദജിത്ഥേരോ അത്തനാ അജ്ഝാവുത്ഥപുബ്ബം സുവണ്ണപാസാദം ദസ്സേത്വാ ഏവമാഹ. യസ്സ യൂപോ സുവണ്ണയോതി യസ്സ രഞ്ഞോ അയം യൂപോ പാസാദോ സുവണ്ണയോ സുവണ്ണമയോ. തിരിയം സോളസുബ്ബേധോതി വിത്ഥാരതോ സോളസസരപാതപ്പമാണോ, സോ പന അഡ്ഢയോജനപ്പമാണോ ഹോതി. ഉബ്ഭമാഹു സഹസ്സധാതി ഉബ്ഭം ഉച്ചഭാവം അസ്സ പാസാദസ്സ സഹസ്സധാ സഹസ്സകണ്ഡപ്പമാണം ആഹു, സോ പന യോജനതോ പഞ്ചവീസതിയോജനപ്പമാണോ ഹോതി. കേചി പനേത്ഥ ഗാഥാസുഖത്ഥം ‘‘ആഹൂ’’തി ദീഘം കതം, അഹു അഹോസീതി അത്ഥം വദന്തി.

സഹസ്സകണ്ഡോതി സഹസ്സഭൂമികോ, ‘‘സഹസ്സഖണ്ഡോ’’ തിപി പാഠോ, സോ ഏവ അത്ഥോ. സതഗേണ്ഡൂതി അനേകസതനിയൂഹകോ. ധജാലൂതി തത്ഥ തത്ഥ നിയൂഹസിഖരാദീസു പതിട്ഠപിതേഹി സത്തിധജവീരങ്ഗധജാദീഹി ധജേഹി സമ്പന്നോ. ഹരിതാമയോതി ചാമീകരസുവണ്ണമയോ. കേചി പന ഹരിതാമയോതി ‘‘ഹരിതമണിപരിക്ഖടോ’’തി വദന്തി. ഗന്ധബ്ബാതി നടാ. ഛസഹസ്സാനി സത്തധാതി ഛമത്താനി ഗന്ധബ്ബസഹസ്സാനി സത്തധാ തസ്സ പാസാദസ്സ സത്തസു ഠാനേസു രഞ്ഞോ അഭിരമാപനത്ഥം നച്ചിംസൂതി അത്ഥോ. തേ ഏവം നച്ചന്താപി കിര രാജാനം ഹാസേതും നാസക്ഖിംസു. അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ദേവനടം പേസേത്വാ സമജ്ജം കാരേസി, തദാ രാജാ ഹസീതി.

കോടിഗാമോ നാമ മാപിതോ. വത്ഥൂതി ഭദ്ദജിത്ഥേരസ്സ വത്ഥു. തം ഥേരഗാഥാവണ്ണനായം (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ഭദ്ദജിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനായ) വിത്ഥാരതോ ആഗതമേവ. ഇതരസ്സാതി നളകാരദേവപുത്തസ്സ. ആനുഭാവാതി പുഞ്ഞാനുഭാവനിമിത്തം.

ദാനവസേന ദത്വാതി തം പാസാദം അത്തനോ പരിഗ്ഗഹഭാവവിയോജനേന ദാനമുഖേ നിയോജേത്വാ. വിസ്സജ്ജേത്വാതി ചിത്തേനേവ പരിച്ചജനവസേന ദത്വാ പുന ദക്ഖിണേയ്യാനം സന്തകഭാവകരണേന നിരപേക്ഖപരിച്ചാഗവസേന വിസ്സജ്ജേത്വാ. ഏത്തകേനാതി ‘‘ഭൂതപുബ്ബം ഭിക്ഖവേ’’തി ആദിം കത്വാ യാവ ‘‘പബ്ബജിസ്സതീ’’തി പദം ഏത്തകേന ദേസനാമഗ്ഗേന.

ഭിക്ഖുനോ ആയുവണ്ണാദിവഡ്ഢനകഥാവണ്ണനാ

൧൧൦. ഇദം ഭിക്ഖുനോ ആയുസ്മിന്തി ആയുസ്മിം സാധേതബ്ബേ ഇദം ഭിക്ഖുനോ ഇച്ഛിതബ്ബം ചിരജീവിതായ ഹേതുഭാവതോതി. തേനാഹ ‘‘ഇദം ആയുകാരണ’’ന്തി.

സമ്പന്നസീലസ്സ അവിപ്പടിസാരപാമോജ്ജപീതിപസ്സദ്ധിസുഖസമാധിയഥാഭൂതഞാണാദിസമ്ഭവതോ തംസമുട്ഠാനപണീതരൂപേഹി കായസ്സ ഫുടത്താ സരീരേ വണ്ണധാതു വിപ്പസന്നാ ഹോതി, കല്യാണോ ച കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സീലവതോ ഹീ’’തിആദി.

വിവേകജം പീതിസുഖാദീതി ആദി-സദ്ദേന സമാധിജം പീതിസുഖം, അപീതിജം കായസുഖം, സതിപാരിസുദ്ധിജം ഉപേക്ഖാസുഖഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

അപ്പടിക്കൂലതാവഹോതി അപ്പമാണാനം സത്താനം, അത്തനോ ച തേസു അപ്പടിക്കൂലഭാവതോ. ഹിതൂപസംഹാരാദിവസേന പവത്തിയാ സബ്ബദിസാസു ഫരണഅപ്പമാണവസേന സബ്ബദിസാസു വിപ്ഫാരികതാ.

‘‘അരഹത്തഫലസങ്ഖാതം ബല’’ന്തി വുത്തം തസ്സ അകുപ്പധമ്മതായ കേനചി അനഭിഭവനീയഭാവതോ.

‘‘ലോകേ’’തി ഇദം യഥാ ‘‘ഏകബലമ്പീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധീയതി, ഏവം ‘‘ദുപ്പസഹം ദുരഭിസമ്ഭവ’’ന്തി ഇമേഹിപി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ലോകപരിയാപന്നേഹേവ ഹി ധമ്മേഹി തേസം ബലസ്സ ദുപ്പസഹതാ, ദുരഭിസമ്ഭവതാ, ന ലോകുത്തരേഹീതി. ഏത്ഥേവാതി ഏതസ്മിം അരഹത്തഫലേ ഏവ, തദത്ഥന്തി അത്ഥോ.

ലോകുത്തരപുഞ്ഞമ്പീതി ലോകുത്തരപുഞ്ഞമ്പി പുഞ്ഞഫലമ്പി. യാവ ആസവക്ഖയാ പവഡ്ഢതി വിവട്ടഗാമികുസലധമ്മാനം സമാദാനഹേതൂതി യോജനാ. അമതപാനം പിവിംസു ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലസമധിഗമവസേനാതി അധിപ്പായോ.

ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.