൧. പാഥികസുത്തവണ്ണനാ

സുനക്ഖത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧. അപുബ്ബപദവണ്ണനാതി അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന ഹേട്ഠാ അഗ്ഗഹിതതായ അപുബ്ബസ്സ അഭിനവസ്സ പദസ്സ വണ്ണനാ അത്ഥവിഭാവനാ. ‘‘ഹിത്വാ പുനപ്പുനാഗതമത്ഥ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) ഹി വുത്തം. മല്ലേസൂതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഛായൂദകസമ്പന്നേ വനസണ്ഡേ വിഹരതീതി അനുപിയസാമന്താ കതസ്സ വിഹാരസ്സ അഭാവതോ. യദി ന താവ പവിട്ഠോ, കസ്മാ ‘‘പാവിസീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പവിസിസ്സാമീ’’തിആദി, തേന അവസ്സം ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഉപചാരാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘യഥാ കി’’ന്തിആദിമാഹ. ഏതന്തി ഏതം ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ’’തിആദികം ചിന്തനം അഹോസി. അതിവിയ പഗോ ഖോതി അതിവിയ പാതോവ. ഛന്നകോപീനതായ, പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജുപഗമേന ച ഛന്നപരിബ്ബാജകം, ന നഗ്ഗപരിബ്ബാജകം.

൨. യസ്മാ ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപ്പസുതതം, മഹാഭിനിക്ഖമനനിക്ഖന്തതം, അനഞ്ഞസാധാരണദുക്കരചരണം, വിവേകവാസം, ലോകസമ്ഭാവിതതം, ഓവാദാനുസാസനീഹി ലോകസ്സ ബഹുപകാരതം, പരപ്പവാദമദ്ദനം, മഹിദ്ധികതം, മഹാനുഭാവതന്തി ഏവമാദികം തംതംഅത്തപച്ചക്ഖഗുണവിസേസം നിസ്സായ യേഭുയ്യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാപി ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ആദരഗാരവബഹുമാനം ദസ്സേന്തിയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭഗവന്തം ദിസ്വാ മാനഥദ്ധതം അകത്വാ’’തിആദി. ലോകസമുദാചാരവസേനാതി ലോകോപചാരവസേന. ചിരസ്സന്തി ചിരകാലേന. ആദീനി വദന്തി ഉപചാരവസേന. തസ്സാതി ഭഗ്ഗവഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ. ഗിഹിസഹായോതി ഗിഹികാലതോ പട്ഠായ സഹായോ. പച്ചക്ഖാതോതി യേനാകാരേന പച്ചക്ഖാനാ, തം ദസ്സേതും ‘‘പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദി വുത്തം.

൩. ഉദ്ദിസ്സാതി സത്ഥുകാരഭാവേന ഉദ്ദിസ്സാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവാ മേ’’തിആദിമാഹ. യദാ സുനക്ഖത്തസ്സ ‘‘ഭഗവന്തം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പന്നം, വാചാ ഭിന്നാ, തദാ ഏവസ്സ ഭഗവതാ സദ്ധിം കോചി സമ്ബന്ധോ നത്ഥി അസക്യപുത്തിയഭാവതോ സാസനതോ പരിബാഹിരത്താ. അയം താവേത്ഥ സാസനയുത്തി, സാ പനായം ഠപേത്വാ സാസനയുത്തികോവിദേ അഞ്ഞേസം ന സമ്മദേവ വിസയോതി ഭഗവാ സബ്ബസാധാരണവസേനസ്സ അത്തനാ സമ്ബന്ധാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അപി നൂ’’തി ആദിം വത്വാ സുനക്ഖത്തം ‘‘കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീ’’തി ആഹ. യസ്മാ മുഖാഗതോയം സമ്ബന്ധോ, ന പൂജാഗതാദികോ, യോ ച യാചകയാചിതബ്ബതാവസേന ഹോതി, തദുഭയഞ്ചേത്ഥ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ സുനക്ഖത്തം ‘‘കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീ’’തി അവോച, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യാചകോ വാ’’തിആദി വുത്തം. യാചിതകോ വാ യാചകം പച്ചാചിക്ഖേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ത്വം പന നേവ യാചകോ ‘‘അഹം ഭന്തേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’’തി ഏവം മമ സന്തികം അനുപഗതത്താ. ന യാചിതകോ ‘‘ഏഹി ത്വം സുനക്ഖത്ത മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹീ’’തി ഏവം മയാ അപത്ഥിതത്താ.

കോ സമാനോതി യാചകയാചിതകേസു കോ നാമ ഹോന്തോ. കന്തി യാചകയാചിതകേസു ഏവ കം നാമ ഹോന്തം മം പച്ചാചിക്ഖസി. തുച്ഛപുരിസാതി ഝാനമഗ്ഗാദിഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേസു കസ്സചിപി അഭാവാ രിത്തപുരിസാ. നനു ചായം സുനക്ഖത്തോ ലോകിയജ്ഝാനാനി, ഏകച്ചാഭിഞ്ഞഞ്ച ഉപ്പാദേസീതി? കിഞ്ചാപി ഉപ്പാദേസി, തതോ പന ഭഗവതി ആഘാതുപ്പാദനേന സഹേവ പരിഹീനോ അഹോസി. അപരാധോ നാമ സുപ്പടിപത്തിയാ വിരജ്ഝനഹേതുഭൂതോ കിലേസുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘യത്തകോ തേ അപരാധോ, തത്തകോ ദോസോ’’തി. യാവഞ്ചാതി അവധിപരിച്ഛേദഭാവദസ്സനം ‘‘യാവഞ്ച തേന ഭഗവതാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩) വിയ. തേതി തയാ. ഇദന്തി നിപാതമത്തം. അപരദ്ധന്തി അപരജ്ഝിതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘പച്ചാചിക്ഖാമിദാനാഹം ഭന്തേ ഭഗവന്ത’’ന്തിആദീനി വദന്തേന തുച്ഛപുരിസ തയാ യാവഞ്ചിദം അപരദ്ധം, ന തസ്സ അപരാധസ്സ പമാണം അത്ഥീതി.

൪. മനുസ്സധമ്മാതി ഭാവനാനുയോഗേന വിനാ മനുസ്സേഹി അനുട്ഠാതബ്ബധമ്മാ. സോ ഹി മനുസ്സാനം ചിത്താധിട്ഠാനമത്തേന ഇജ്ഝനതോ തേസം സമ്ഭാവിതധമ്മോ വിയ ഠിതോ തഥാ വുത്തോ, മനുസ്സഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ തേസു ബഹുലം പവത്തനതോ. ഇദ്ധിഭൂതം പാടിഹാരിയം, ന ആദേസനാനുസാസനീപാടിഹാരിയന്തി അധിപ്പായോ. കതേതി പവത്തിതേ. നിയ്യാതീതി നിഗ്ഗച്ഛതി, വട്ടദുക്ഖതോ നിഗ്ഗമനവസേന പവത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേ ഹി നിഗ്ഗച്ഛന്തേ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ ‘‘നിഗ്ഗച്ഛതീ’’തി വുച്ചതി, അട്ഠകഥായം പന നി-സദ്ദോ ഉപസഗ്ഗമത്തം, യാതി ഇച്ചേവ അത്ഥോതി ദസ്സേതും ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ വുത്തോ. തത്രാതി പധാനഭാവേന വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഭുമ്മവസേന പടിനിദ്ദേസോതി തസ്മിം ധമ്മേ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ നിയ്യന്തേതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മിം…പേ… സംവത്തമാനേ’’തി.

൫. അഗ്ഗന്തി ഞായതീതി അഗ്ഗഞ്ഞം. ലോകപഞ്ഞത്തിന്തി ലോകസ്സ പഞ്ഞാപനം. ലോകസ്സ അഗ്ഗന്തി ലോകുപ്പത്തിസമയേ ‘‘ഇദം നാമ ലോകസ്സ അഗ്ഗ’’ന്തി ഏവം ജാനിതബ്ബം ബുജ്ഝിതബ്ബം. അഗ്ഗമരിയാദന്തി ആദിമരിയാദം.

൬. ഏത്തകം വിപ്പലപിത്വാതി ‘‘ന ദാനാഹം ഭന്തേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’’തി, ‘‘ന ഹി പന മേ ഭന്തേ ഭഗവാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോതീ’’തി, ‘‘ന ഹി പന മേ ഭന്തേ ഭഗവാ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേതീ’’തി ച ഏത്തകം വിപ്പലപിത്വാ. ഇദം കിര സോ ഭഗവാ സത്ഥുകിച്ചം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, അഗ്ഗഞ്ഞപഞ്ഞാപനഞ്ച കാതും ന സക്കോതീതി പകാസേന്തോ കഥേസി. തേനാഹ ‘‘സുനക്ഖത്തോ കിരാ’’തിആദി. ഉത്തരവചനവസേന പതിട്ഠാഭാവതോ അപ്പതിട്ഠോ. തതോ ഏവ നിരവോ നിസ്സദ്ദോ.

ആദീനവദസ്സനത്ഥന്തി ദിട്ഠധമ്മികസ്സ ആദീനവസ്സ ദസ്സനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘സയമേവ ഗരഹം പാപുണിസ്സസീ’’തി. സമ്പരായികാ പന ആദീനവാ അനേകവിധാ, തേ ദസ്സേന്തോ സുനക്ഖത്തോ ന സദ്ദഹേയ്യാതി ദിട്ഠധമ്മികസ്സേവ ഗഹണം. അനേകകാരണേനാതി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൫൭, ൨൫൫) അനേകവിധേന വണ്ണകാരണേന. ഏവം മേ അവണ്ണോ ന ഭവിസ്സതീതി അജ്ഝാസയേന അത്തനോ ബാലതായ വണ്ണാരഹാനം അവണ്ണം കഥേത്വാ. ഏവം ഭഗവാ മക്ഖിഭാവേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പുന തസ്സ കഥനേ കാരണം വിഭാവേതും ‘‘ഇതി ഖോ തേ’’തിആദിമാഹാതി തം ദസ്സേതും ‘‘തതോ’’തിആദി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി സുനക്ഖത്തസ്സ അപ്പകോപി വചനോകാസോ ന ഭവിസ്സതീതി. അപക്കമീതി അത്തനാ യഥാഠിതാ വുട്ഠായ അപസക്കി. അപക്കന്തോ സാസനതോ ഭട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ചുതോ’’തി. ഏവമേവാതി അപക്കമന്തോ ച ന യഥാ തഥാ അപക്കമി, യഥാ പന കായസ്സ ഭേദാ അപായേ നിബ്ബത്തേയ്യ, ഏവമേവ അപക്കമി.

കോരഖത്തിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൭. ദ്വീഹി പദേഹീതി ദ്വീഹി വാക്യേഹി ആരദ്ധം ബ്യതിരേകവസേന തദുഭയത്ഥനിദ്ദേസവസേന ഉപരിദേസനായ പവത്തത്താ. അനുസന്ധിദസ്സനവസേനാതി യഥാനുസന്ധിസങ്ഖാതഅനുസന്ധിദസ്സനവസേന.

ഏകം സമയന്തി ച ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം സമയേ’’തി ച. ഥൂലൂ നാമ ജനപദോതി ജനപദീനം രാജകുമാരാനം വസേന തഥാലദ്ധനാമോ. കുക്കുരവതം സമാദാനവസേന ഏതസ്മിം അത്ഥീതി കുക്കുരവതികോതി ആഹ ‘‘സമാദിന്നകുക്കുരവതോ’’തി. അഞ്ഞമ്പീതി ‘‘ചതുക്കോണ്ഡികസ്സേവ വിചരണം, തഥാ കത്വാവ ഖാദനം, ഭുഞ്ജനം, വാമപാദം ഉദ്ധരിത്വാ മുത്തസ്സ വിസ്സജ്ജന’’ന്തി ഏവമാദികം അഞ്ഞമ്പി സുനഖേഹി കാതബ്ബകിരിയം. ചതൂഹി സരീരാവയവേഹി കുണ്ഡനം ഗമനം ചതുക്കോണ്ഡോ, സോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചതുക്കോണ്ഡികോ. സോ പന യസ്മാ ചതൂഹി സരീരാവയവേഹി സങ്ഘട്ടിതഗമനോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചതുസങ്ഘട്ടിതോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വേ ജണ്ണൂനീ’’തിആദി. ഭക്ഖസന്തി വാ ഭക്ഖിതബ്ബം, അസിതബ്ബഞ്ച. തേനേവാഹ ‘‘യം കിഞ്ചി ഖാദനീയം ഭോജനീയ’’ന്തി. കാമം ഖാദനഞ്ച നാമ മുഖേന കാതബ്ബം, ഹത്ഥേന പന തത്ഥ ഉപനാമനം നിവാരേതും അവധാരണം കതന്തി ആഹ ‘‘ഹത്ഥേന അപരാമസിത്വാ’’തി, അഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. സുന്ദരരൂപോതി സുന്ദരഭാവോ. വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ ‘‘അഹോ വതാഹം ലാഭീ അസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ. ‘‘സമണേന നാമ ഏവരൂപേന ഭവിതബ്ബം അഹോ വതാഹം ഏദിസോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവം തസ്സ പത്ഥനാ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘ഏവം കിരാ’’തിആദി.

ഗരഹത്ഥേ അപി-കാരോ ‘‘അപി സിഞ്ചേ പലണ്ഡക’’ന്തിആദീസു വിയ. അരഹന്തേ ച ബുദ്ധേ, ബുദ്ധസാവകേ ‘‘അരഹന്തോ ഖീണാസവാ ന ഹോന്തീ’’തി ഏവം തസ്സ ദിട്ഠി ഉപ്പന്നാ. യഥാഹ മഹാസീഹനാദസുത്തേ ‘‘നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൬). സത്തമം ദിവസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. അലസകേനാതി അജീരണേന ആമരോഗേന.

അട്ഠിതചമത്തതായ പുരാണപണ്ണസദിസോ.ബീരണത്ഥമ്ബകന്തി ബീരണഗച്ഛാ.

മത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മത്തം, ഭോജനമത്തവന്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പമാണയുത്ത’’ന്തി. മന്താ മന്താതി മന്തായ മന്തായ.

൮. ഏകദ്വീഹികായ ഗണനായ. നിരാഹാരോവ അഹോസി ഭഗവതോ വചനം അഞ്ഞഥാ കാതുകാമോ, തഥാഭൂതോപി സത്തമേ ദിവസേ ഉപട്ഠാകേന ഉപനീതം ഭക്ഖസം ദിസ്വാ ‘‘ധീ’’തി ഉപട്ഠാപേതും അസക്കോന്തോ ഭോജനതണ്ഹായ ആകഡ്ഢിയമാനഹദയോ തം കുച്ഛിപൂരം ഭുഞ്ജിത്വാ ഭഗവതാ വുത്തനിയാമേനേവ കാലമകാസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥസ്സാ’’തിആദി. സചേപി…പേ… ചിന്തേയ്യാതി യദി ഏസോ അചേലോ ‘‘ധീ’’തി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ‘‘അജ്ജപി അഹം ന ഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേയ്യ, തഥാചിന്തനേ സതിപി ദേവതാവിഗ്ഗഹേന തം ദിവസം…പേ… കരേയ്യ. കസ്മാ? അദ്വേജ്ഝവചനാ ഹി തഥാഗതാ, ന തേസം വചനം വിതഥം ഹോതി.

ഗതഗതട്ഠാനം അങ്ഗണമേവ ഹോതീതി തേഹി തം കഡ്ഢിത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി ഗതഗതപ്പദേസോ ഉത്തരകസാമന്താ വിവടങ്ഗണമേവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. തേതി തിത്ഥിയാ. സുസാനംയേവ ഗന്ത്വാതി ‘‘ബീരണത്ഥമ്ബകം അതിക്കമിസ്സാമാ’’തി ഗച്ഛന്താപി അനേകവാരം തം അനുസംയായിത്വാ പുനപി തംയേവ സുസാനം ഉപഗന്ത്വാ.

൯. ഇദന്തി ഇദം മതസരീരം. ‘‘തമേവ വാ സരീരം കഥാപേസീതി തം സരീരം അധിട്ഠഹിത്വാ ഠിതപേതേന കഥാപേസീ’’തി കേചി. കോരഖത്തിയം വാ അസുരയോനിതോ ആനേത്വാ കഥാപേതു അഞ്ഞം വാ പേതം, കോ ഏത്ഥ വിസേസോ. ‘‘അചിന്തേയ്യോ ഹി ബുദ്ധവിസയോ’’തി പന വചനതോ തദേവ സരീരം സുനക്ഖത്തേന പഹതമത്തം ബുദ്ധാനുഭാവേന ഉട്ഠായ തമത്ഥം ഞാപേസീതി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമോയേവ പന അത്ഥോ അട്ഠകഥാസു വിനിച്ഛിതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിബ്ബത്തട്ഠാനതോ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൦).

൧൦. വിപാകന്തി ഫലം, അത്ഥനിബ്ബത്തീതി അത്ഥോ.

സമാനേതബ്ബാനീതി സമ്മാ ആനേതബ്ബാനി, സരൂപതോ ആനേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. പാടിഹാരിയാനം പഠമാദിതാ ഭഗവതാ വുത്താനുപുബ്ബിയാ വേദിതബ്ബാ. കേചി പനേത്ഥ ‘‘പരചിത്തവിഭാവനം, ആയുപരിച്ഛേദവിഭാവനം, ബ്യാധിവിഭാവനം, ഗതിവിഭാവനം, സരീരനിക്ഖേപവിഭാവനം, സുനക്ഖത്തേന സദ്ധിം കഥാവിഭാവനഞ്ചാതി ഛ പാടിഹാരിയാനീ’’തി വദന്തി, തം യദി സുനക്ഖത്തസ്സ ചിത്തവിഭാവനം സന്ധായ വുത്തം, ഏവം സതി ‘‘സത്താ’’തി വത്തബ്ബം തസ്സ ഭാവിഅവണ്ണവിഭാവനായ സദ്ധിം. അഥ അചേലസ്സ മരണചിത്തവിഭാവനം, തം ‘‘സത്തമം ദിവസം കാലം കരിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ സങ്ഗഹിതന്തി വിസും ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

അചേലകളാരമട്ടകവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൧. നിക്ഖന്തദന്തമട്ടകോതി നിക്ഖന്തദന്തോ മട്ടകോ. സോ കിര അചേലകഭാവതോ പുബ്ബേ മട്ടകിതോ ഹുത്വാ വിചരി വിവരദന്തോ ച, തേന നം ‘‘കോരമട്ടകോ’’തി സഞ്ജാനന്തി. യം കിഞ്ചി തസ്സ ദേന്തോ ‘‘സാധുരൂപോ അയം സമണോ’’തി സമ്ഭാവേന്തോ അഗ്ഗം സേട്ഠംയേവ ദേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ലാഭഗ്ഗം പത്തോ, അഗ്ഗലാഭം പത്തോ’’തി. ബഹൂ അചേലകാ തം പരിവാരേത്വാ വിചരന്തി, ഗഹട്ഠാ ച തം ബഹൂ അഡ്ഢാ വിഭവസമ്പന്നാ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസന്തി. തേന വുത്തം ‘‘യസഗ്ഗം അഗ്ഗപരിവാരം പത്തോ’’തി. വതാനിയേവ പജ്ജിതബ്ബതോ പദാനി. അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ വതകോട്ഠാസാ വാ.സമത്താനീതി സമം അത്തനി ഗഹിതാനി. പുരത്ഥിമേനാതി ഏന-സദ്ദസമ്ബന്ധേന ‘‘വേസാലി’’ന്തി ഉപയോഗവചനം, അവിദൂരത്ഥേ ച ഏന-സദ്ദോ പഞ്ചമ്യന്തോതി ആഹ ‘‘വേസാലിതോ അവിദൂരേ’’തി.

൧൨. സാസനേ പരിചയവസേന തിലക്ഖണാഹതം പഞ്ഹം പുച്ഛി.ന സമ്പായാസീതി നാവബുജ്ഝി ന സമ്പാദേസി. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ ഞാണഗതിയാ’’തിആദി. സമ്പായനം വാ സമ്പാദനം. പഞ്ഹം പുട്ഠസ്സ ച സമ്പാദനം നാമ സമ്മദേവ കഥനന്തി തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. കോപവസേന തസ്സ അക്ഖീനി കമ്പനഭാവം ആപജ്ജിംസൂതി ആഹ ‘‘കമ്പനക്ഖീനിപി പരിവത്തേത്വാ’’തി. കോപന്തി കോധം, സോ പന ചിത്തസ്സ പകുപ്പനവസേന പവത്തതീതി ആഹ ‘‘കുപ്പനാകാര’’ന്തി. ദോസന്തി ആഘാതം, സോ പന ആരമ്മണേ ദുസ്സനവസേന പവത്തീതി ആഹ ‘‘ദുസ്സനാകാര’’ന്തി. അതുട്ഠാകാരന്തി തുട്ഠിയാ പീതിയാ പടിപക്ഖഭൂതപ്പവത്തിആകാരം. കായവചീവികാരേഹി പാകടമകാസി. മാ വത നോതി ഏത്ഥ മാതി പടിക്ഖേപോ, നോതി മയ്ഹന്തി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഹോ വത മേ ന ഭവേയ്യാ’’തി. മം വത നോതി ഏത്ഥ പന നോതി സംസയേതി ആഹ ‘‘അഹോസി വത നു മമാ’’തി.

൧൪. പരിപുബ്ബോ ദഹിത-സദ്ദോ വത്ഥനിവാസനം വദതീതി ആഹ ‘‘പരിദഹിതോ നിവത്ഥവത്ഥോ’’തി. യസനിമിത്തകതായ ലാഭസ്സ യസപരിഹാനിയാവ ലാഭപരിഹാനി വുത്താ ഹോതീതി പാളിയം ‘‘യസാ നിഹീനോ’’തി വുത്തം.

അചേലപാഥികപുത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൫. ‘‘അഹം സബ്ബം ജാനാമീ’’തി ഏവം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വദതി പടിജാനാതീതി ഞാണവാദോ, തേന മയാ ഞാണവാദേന സദ്ധിം.അതിക്കമ്മ ഗച്ഛതോതി ഉപഡ്ഢഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം പദേസം അതിക്കമിത്വാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കാതും ഗച്ഛതോ. കിം പനായം അചേലോ പാഥികപുത്തോ അത്തനോ പമാണം ന ജാനാതീതി? നോ ന ജാനാതി. യദി ഏവം, കസ്മാ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജീതി? ‘‘ഏവാഹം ലോകേ പാസംസോ ഭവിസ്സാമീ’’തി കോഹഞ്ഞേ കത്വാ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജി. തേന വുത്തം ‘‘നഗരവാസിനോ’’തിആദി. പട്ഠപേത്വാതി യുഗഗ്ഗാഹം ആരഭിത്വാ.

൧൬. ഹീനജ്ഝാസയത്താ…പേ… ഉദപാദി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഹീനാധിമുത്തികാ സത്താ ഹീനാധിമുത്തികേ ഏവ സത്തേ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൯൮).

യസ്മാ തഥാവുത്താ വാചാ തഥാരൂപചിത്തഹേതുകാ, തഞ്ച ചിത്തം തഥാരൂപദിട്ഠിചിത്തഹേതുകം, തസ്മാ ‘‘തം വാചം അപ്പഹായാ’’തി വത്വാ യഥാ തസ്സാ അപ്പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തം ചിത്തം അപ്പഹായാ’’തി ആഹ, തസ്സ ച യഥാ അപ്പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ’’തി അവോച. യസ്മാ വാ തഥാരൂപാ വാചാ മഹാസാവജ്ജാ, ചിത്തം തതോ മഹാസാവജ്ജതരം തംസമുട്ഠാപകഭാവതോ, ദിട്ഠി പന തതോ മഹാസാവജ്ജതമാ തദുഭയസ്സ മൂലഭാവതോ, തസ്മാ തേസം മഹാസാവജ്ജതായ ഇമം വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ അയം അനുക്കമോ ഠപിതോതി വേദിതബ്ബോ. തേസം പന യഥാ പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഹ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘നാഹം ബുദ്ധോ’’തി വദന്തോതി സാഠേയ്യേന വിനാ ഉജുകമേവ ‘‘അഹം ബുദ്ധോ ന ഹോമീ’’തി വദന്തോ. ചിത്തദിട്ഠിപ്പഹാനേപി ഏസേവ നയോ. വിപതേയ്യാതി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ പഠമേ വികപ്പേ ഉപസഗ്ഗമത്തം, ദുതിയേ പന വിസരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘സത്തധാ വാ പന ഫലേയ്യാ’’തി.

൧൭. ഏകംസേനാതി ഏകന്തേന, ഏകന്തികം പന വചനപരിയായവിനിമുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിപ്പരിയായേനാ’’തി. ഓധാരിതാതി അവധാരിതാ നിയമേത്വാ ഭാസിതാ. വിഗതരൂപേനാതി അപഗതസഭാവേന. തേനാഹ ‘‘വിഗച്ഛിതസഭാവേനാ’’തി, ഇദ്ധാനുഭാവേന അപനീതസകഭാവേന. തേന വുത്തം ‘‘അത്തനോ’’തിആദി.

൧൮. ദ്വയം ഗച്ഛതീതി ദ്വയഗാമിനീ. കീദിസം ദ്വയന്തി ആഹ ‘‘സരൂപേനാ’’തിആദി. അയഞ്ഹി സോ ഗണ്ഡസ്സുപരിഫോട്ഠബ്ബാദോസം.

൧൯. അജിതസ്സ ലിച്ഛവിസേനാപതിസ്സ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ആഗന്ത്വാ അചേലസ്സ പാഥികപുത്തസ്സ സന്തികേ പരോദനം. അഭാവാതി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരസ്സ പാടിഹാരിയകരണസ്സ അഭാവാ. ഭഗവാ പന സന്നിപതിതപരിസായം പസാദജനനത്ഥം തദനുരൂപം പാടിഹാരിയമകാസിയേവ. യഥാഹ ‘‘തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ’’തിആദി.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൦. നിചയനം ധനധഞ്ഞാനം സഞ്ചയനം നിചയോ, തത്ഥ നിയുത്താതി നേചയികാ, ഗഹപതി ഏവ നേചയികാ ഗഹപതിനേചയികാ. ഏത്തകാനി ജങ്ഘസഹസ്സാനീതി പരിമാണാഭാവതോ സഹസ്സേഹിപി അപരിമാണഗണനാ. തേനേവാതി ഇമസ്സ വസേന സന്നിപതിതായ ഏവം മഹതിയാ പരിസായ ബന്ധനമോക്ഖം കാതും ലബ്ഭതി, ഏതേനേവ കാരണേന.

൨൧. ചിത്തുത്രാസഭയന്തി ചിത്തസ്സ ഉത്രാസനാകാരേന പവത്തഭയം, ന ഞാണഭയം, നാപി ‘‘ഭായതി ഏതസ്മാ’’തി ഏവം വുത്തം ആരമ്മണഭയം. ഛമ്ഭിതത്തന്തി തേനേവ ചിത്തുത്രാസഭയേന സകലസരീരസ്സ ഛമ്ഭിതഭാവോ. ലോമഹംസോതി തേനേവ ഭയേന, തേന ച ഛമ്ഭിതത്തേന സകലസരീരേ ലോമാനം ഹട്ഠഭാവോ, സോ പന തേസം ഭിത്തിയം നാഗദന്താനം വിയ ഉദ്ധംമുഖതാതി ആഹ ‘‘ലോമാനം ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ’’തി. അന്തന്തേന ആവിജ്ഝിത്വാതി അത്തനോ നിസീദനത്ഥം നിഗൂള്ഹട്ഠാനം ഉപപരിക്ഖന്തോ പരിബ്ബാജകാരാമം പരിയന്തേന അനുസംയായിത്വാ, കസ്സചിദേവ സുനക്ഖത്തസ്സ വാ സുനക്ഖത്തസദിസസ്സ വാ സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞം അപ്പഹായ സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവേ സത്തധാ തസ്സ മുദ്ധാഫലനം ധമ്മതാ. തേന വുത്തം ‘‘മാ നസ്സതു ബാലോ’’തിആദി.

൨൨. സംസപ്പതീതി തത്ഥേവ പാസാണഫലകേ ബാലദാരകോ വിയ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തോ അവസീദനവസേന ഇതോ ചിതോ ച സംസപ്പതി. തേനാഹ ‘‘ഓസീദതീ’’തി. തത്ഥേവ സഞ്ചരതീതി തസ്മിംയേവ പാസാണേ ആനിസദുപട്ഠിനോ സഞ്ചലനം നിസജ്ജവസേനേവ സഞ്ചരതി, ന ഉട്ഠായ പദസാ.

൨൩. വിനട്ഠരൂപോതി സമ്ഭാവനായ വിനാസേന, ലാഭസ്സ വിനാസേന ച വിനട്ഠസഭാവോ.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൫. ഗോയുത്തേഹീതി ബലവന്തബലീബദ്ദയോജിതേഹി.

൨൬. തസ്സാതി ജാലിയസ്സ. അയഞ്ഹി മണ്ഡിസേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണി, തതോ പുരേതരം ഭഗവതോ ഗുണാനം അജാനനകാലേ അയം പവത്തി. തേനേവാഹ ‘‘തിട്ഠതു താവ പാടിഹാരിയം…പേ… പരാജയോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

൨൭. തിണസീഹോതി തിണസദിസഹരിതവണ്ണോ സീഹോ. കാളസീഹോതി കാളവണ്ണോ സീഹോ. പണ്ഡുസീഹോതി പണ്ഡുവണ്ണോ സീഹോ. കേസരസീഹോതി കേസരവന്തോ സേതവണ്ണോ, ലോഹിതവണ്ണോ വാ സീഹോ. മിഗരഞ്ഞോതി ഏത്ഥ മിഗ-സദ്ദോ കിഞ്ചാപി പസദകുരുങ്ഗാദീസു കേസുചിദേവ ചതുപ്പദേസു നിരുള്ഹോ, ഇധ പന സബ്ബസാധാരണവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മിഗരഞ്ഞോതി സബ്ബചതുപ്പദാനം രഞ്ഞോ’’തി വുത്തം. ആഗന്ത്വാ സേതി ഏത്ഥാതി ആസയോ, നിവാസനട്ഠാനം. സീഹനാദന്തി പരിസ്സയാനം സഹനതോ, പടിപക്ഖസ്സ ച ഹനനതോ ‘‘സീഹോ’’തി ലദ്ധനാമസ്സ മിഗാധിപസ്സ ഘോസം, സോ പന തേന യസ്മാ കുതോചിപി അഭീതഭാവേന പവത്തീയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഭീതനാദ’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥ താസു താസു ദിസാസു ഗന്ത്വാ ചരിതബ്ബതായ ഭക്ഖിതബ്ബതായ ഗോചരോ ഘാസോതി ആഹ ‘‘ഗോചരായാതി ആഹാരത്ഥായാ’’തി. വരം വരന്തി മിഗസങ്ഘേ മിഗസമൂഹേ മുദുമംസതായ വരം വരം മഹിംസവനവരാഹാദിം വധിത്വാതി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘ഥൂലം ഥൂല’’ന്തി. വരവരഭാവേന ഹി തസ്സ വരഭാവോ ഇച്ഛിതോ. സൂരഭാവം സന്നിസ്സിതം സൂരഭാവസന്നിസ്സിതം, തേന. സൂരഭാവേനാപി ഹി ‘‘കിം ഇമേ പാണകേ ദുബ്ബലേ ഹന്ത്വാ’’തി അപ്പഥാമേസു പാണേസു കാരുഞ്ഞം ഉപതിട്ഠതി.

൨൮. വിഘാസോതി പരസ്സ ഭക്ഖിതസേസതായ വിരൂപോ ഘാസോ വിഘാസോ, ഉച്ഛിട്ഠം. തേനാഹ ‘‘ഭക്ഖിതാതിരിത്തമംസ’’ന്തി, തസ്മിം വിഘാസേ, വിഘാസനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. അസ്മിമാനദോസേനാതി അസ്മിമാനദോസഹേതു, അഹംകാരനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. സോ പനസ്സ അസ്മിമാനോ യഥാ ഉപ്പജ്ജി, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്രായ’’ന്തിആദി വുത്തം.

‘‘സേഗാലകംയേവാ’’തിപി പാഠോ, യഥാവുത്തോവ അത്ഥോ. ഭേരണ്ഡകംയേവാതി ഭേരണ്ഡസകുണരവസദിസംയേവ, ഭേരണ്ഡോ നാമ ഏകോ പക്ഖീ ദ്വിമുഖോ, തസ്സ കിര സദ്ദോ അതിവിയ വിരൂപോ അമനാപോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പിയഅമനാപസദ്ദമേവാ’’തി. സമ്മാപടിപത്തിയാ വിസേസതോ സുട്ഠു ഗതാതി സുഗതാ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ. തേ അപദായന്തി സോധേന്തി സത്തസന്താനം ഏതേഹീതി സുഗതാപദാനാനി, തിസ്സോ സിക്ഖാ. യസ്മാ താഹി തേ ‘‘സുഗതാ’’തി ലക്ഖീയന്തി, താ ച തേസം ഓവാദഭൂതാ, തസ്മാ ‘‘സുഗതലക്ഖണേസൂ’’തിആദി വുത്തം. യദി താ സുഗതസ്സ ലക്ഖണഭൂതാ, സാസനഭൂതാ ച, കഥം പനേസ പാഥികപുത്തോ തത്ഥ താസു സിക്ഖാസു ജീവതി, കോ തസ്സ താഹി സമ്ബന്ധോതി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ ഹീ’’തിആദി. സമ്ബുദ്ധാനം ദേമാതി ദേന്തീതി ബുദ്ധസഞ്ഞായ ദേന്തീതി അധിപ്പായോ. തേന ഏസ…പേ… ജീവതി നാമ ന സുഗതന്വയഅജ്ഝുപഗമനതോ. ‘‘തഥാഗതേ’’തിആദി ഏകത്തേ പുഥുവചനന്തി ആഹ ‘‘തഥാഗത’’ന്തിആദി. ബഹുവചനം ഏവ ഗരുസ്മിം ഏകസ്മിമ്പി ബഹുവചനപ്പയോഗതോ ഏകവചനം വിയ വുത്തം വചനവിപല്ലാസേന.

൨൯. സമേക്ഖിത്വാതി സമം കത്വാ മിച്ഛാദസ്സനേന അപേക്ഖിത്വാ, തം പന അപേക്ഖനം തഥാ മഞ്ഞനമേവാതി ആഹ ‘‘മഞ്ഞിത്വാ’’തി. പുബ്ബേ വുത്തം സമേക്ഖനമ്പി മഞ്ഞനം ഏവാതി വുത്തം ‘‘അമഞ്ഞീതി പുന അമഞ്ഞിത്ഥാ’’തി, തേന അപരാപരം തസ്സ മഞ്ഞനപ്പവത്തിം ദസ്സേതി. ഭേരണ്ഡകരവം കോസതി വിക്കോസതീതി കോത്ഥു.

൩൦. തേ തേ പാണേ ബ്യാപാദേന്തോ ഘസതീതി ബ്യഗ്ഘോതി ഇമിനാ നിബ്ബചനേന ‘‘ബ്യഗ്ഘോ’’തി മിഗരാജസ്സപി സിയാ നാമന്തി ആഹ ‘‘ബ്യഗ്ഘോതി മഞ്ഞതീതി സീഹോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതീ’’തി. യദിപി യഥാവുത്തനിബ്ബചനവസേന സീഹോപി ‘‘ബ്യഗ്ഘോ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ബ്യഗ്ഘ-സദ്ദോ പന മിഗരാജേ ഏവ നിരുള്ഹോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സീഹേന വാ’’തിആദിമാഹ.

൩൧. സീഹേന വിചരിതവനേ സംവഡ്ഢത്താ വുത്തം ‘‘മഹാവനേ സുഞ്ഞവനേ വിവഡ്ഢോ’’തി.

൩൪. കിലേസബന്ധനാതി തണ്ഹാബന്ധനതോ. തണ്ഹാബന്ധനഞ്ഹി ഥിരം ദള്ഹബന്ധനം ദുമ്മോചനീയം. യഥാഹ –

‘‘സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു,

പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ;

ഏതം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ,

ഓഹാരിനം സിഥിലം ദുപ്പമുഞ്ച’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൪൬; ജാ. ൧.൨.൧൦൨);

കിലേസബന്ധനാതി വാ ദസവിധസംയോജനതോ. മഹാവിദുഗ്ഗം നാമ ചത്താരോ ഓഘാ മഹന്തം ജലവിദുഗ്ഗം വിയ അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരേഹി ദുഗ്ഗമട്ഠേന.

അഗ്ഗഞ്ഞപഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാ

൩൬. ഇമസ്സ പദസ്സ. ഇദം നാമ ലോകസ്സ അഗ്ഗന്തി ജാനിതബ്ബം, തം അഗ്ഗഞ്ഞം, സോ പന ലോകസ്സ ഉപ്പത്തിക്കമോ പവത്തി പവേണീ ചാതി ആഹ ‘‘ലോകുപ്പത്തിചരിയവംസ’’ന്തി. സമ്മാസമ്ബോധിതോ ഉത്തരിതരം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി പജാനിതബ്ബേസു, തം പന കോടിം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യാവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാ പജാനാമീ’’തി ആഹ. ‘‘മമ പജാനനാ’’തി അസ്സാദേന്തോ തണ്ഹാവസേന, ‘‘അഹം പജാനാമീ’’തി അഭിനിവിസന്തോ ദിട്ഠിവസേന, ‘‘സുട്ഠു പജാനാമി സമ്മാ പജാനാമീ’’തി പഗ്ഗണ്ഹന്തോ മാനവസേന ന പരാമസാമീതി യോജനാ. ‘‘പച്ചത്തഞ്ഞേവാ’’തി പദം ‘‘നിബ്ബുതി വിദിതാ’’തി പദദ്വയേനാപി യോജേതബ്ബം ‘‘പച്ചത്തംയേവ ഉപ്പാദിതാ നിബ്ബുതി ച പച്ചത്തംയേവ വിദിതാ’’തി, സയമ്ഭുഞാണേന നിബ്ബത്തിതാ നിബ്ബുതി സയമേവ വിദിതാതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘പച്ചത്ത’’ന്തി പദം വിവിധവിഭത്തികം ഹുത്വാ ആവുത്തിനയേന ആവത്തതീതി ദസ്സേതും ‘‘അത്തനായേവ അത്തനീ’’തി വുത്തം. അവിദിതനിബ്ബാനാതി അപ്പടിലദ്ധനിബ്ബാനാ മിച്ഛാപടിപന്നത്താ. പജാനനമ്പി ഹി തദധിഗമവസേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏതി ഇട്ഠഭാവേന പവത്തതീതി അയോ, സുഖം. തപ്പടിക്ഖേപേന അനയോ, ദുക്ഖം. തദേവ ഹിതസുഖസ്സ ബ്യസനതോ ബ്യസനം.

൩൭. തം ദസ്സേന്തോതി ഭഗവാപി ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയോ തത്ഥ സാരസഞ്ഞീ’’തി തം ദസ്സേന്തോ. ആധിപച്ചഭാവേനാതി ആധിപച്ചസഭാവേന. യസ്സ ആചരിയവാദസ്സ വസേന പുരിസോ ‘‘ആചരിയോ’’തി വുച്ചതി, സോ ആചരിയവാദോ ആചരിയഭാവോതി ആഹ ‘‘ആചരിയഭാവം ആചരിയവാദ’’ന്തി. ഏത്ഥാതി ആചരിയവാദേ. ഇതി കത്വാതി ഇമിനാ കാരണേന. സോതി ആചരിയവാദോ. ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞം’’ ത്വേവ വുത്തോ അഗ്ഗഞ്ഞവിസയത്താ. കേന വിഹിതന്തി കേന പകാരേന വിഹിതം. തേനാഹ ‘‘കേന വിഹിതം കിന്തി വിഹിത’’ന്തി. ബ്രഹ്മജാലേതി ബ്രഹ്മജാലസംവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮). തത്ഥ ഹി വിത്ഥാരതോ വുത്തവിധിം ഇധ അതിദിസതി, പാളി പന തത്ഥ ചേവ ഇധ ച ഏകസദിസാ വാതി.

൪൧. ഖിഡ്ഡാ പദോസികാ മൂലഭൂതാ ഏത്ഥ സന്തീതി ഖിഡ്ഡാപദോസികം, ആചരിയകം. തേനേവാഹ ‘‘ഖിഡ്ഡാപദോസികമൂലക’’ന്തി. മനോപദോസികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

൪൭. യേന വചനേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, തസ്സ അവിജ്ജമാനതാ നാമ അത്ഥവസേനേവാതി ആഹ ‘‘അസംവിജ്ജമാനട്ഠേനാ’’തി. തുച്ഛാ, മുസാതി ച കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘തുച്ഛേന, മുസാവാദേനാ’’തി. വചനസ്സ അന്തോസാരം നാമ അവിപരീതോ അത്ഥോതി തദഭാവേനാഹ ‘‘അന്തോസാരവിരഹിതേനാ’’തി. അഭിആചിക്ഖന്തീതി അഭിഭവിത്വാ ഘട്ടേന്താ കഥേന്തി, അക്കോസന്തീതി അത്ഥോ. വിപരീതസഞ്ഞോതി അയാഥാവസഞ്ഞോ. സുഭം വിമോക്ഖന്തി ‘‘സുഭ’’ന്തി വുത്തവിമോക്ഖം. വണ്ണകസിണന്തി സുനീലകസുപീതകാദിവണ്ണകസിണം. സബ്ബന്തി യം സുഭം, അസുഭഞ്ച വണ്ണകസിണം, തഞ്ച സബ്ബം. ന അസുഭന്തി അസുഭമ്പി ‘‘അസുഭ’’ന്തി തസ്മിം സമയേ ന സഞ്ജാനാതി, അഥ ഖോ ‘‘സുഭം’’ ത്വേവ സഞ്ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിപരീതാ അയാഥാവഗാഹിതായ, അയാഥാവവാദിതായ ച.

൪൮. യസ്മാ സോ പരിബ്ബാജകോ അവിസ്സട്ഠമിച്ഛാഗാഹിതായ സമ്മാ അപ്പടിപജ്ജിതുകാമോ സമ്മാപടിപന്നം വിയ മം സമണോ ഗോതമോ, ഭിക്ഖവോ ച സഞ്ജാനന്തൂതി അധിപ്പായേന ‘‘തഥാ ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തിആദിമാഹ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മയാ ഏതസ്സ…പേ… വട്ടതീ’’തി. മമ്മന്തി മമ്മപ്പദേസം പീളാജനനട്ഠാനം. സുട്ഠൂതി സക്കച്ചം. യഥാ ന വിനസ്സതി, ഏവം അനുരക്ഖ.

വാസനായാതി കിലേസക്ഖയാവഹായ പടിപത്തിയാ വാസനായ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പാഥികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.