൪. മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൫. അഞ്ഞമഗ്ഗപടിക്ഖേപനത്ഥന്തി തിത്ഥിയേഹി കപ്പിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാഭാവം പടിക്ഖേപേതുന്തി അത്ഥോ, അഞ്ഞസ്സ വാ മഗ്ഗഭാവപടിക്ഖേപോ അഞ്ഞമഗ്ഗപടിക്ഖേപോ. പുഗ്ഗലസ്സ അരിയഭാവകരത്താ അരിയം കരോതീതി അരിയോ, അരിയഫലപടിലാഭകരത്താ അരിയം ലഭാപേതി ജനേതീതി അരിയോ. അത്തനോ കിച്ചവസേന ഫലവസേന ച അരിയനാമലാഭോ ഏവ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠ അങ്ഗാനി അസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസം അകത്വാ ‘‘അട്ഠങ്ഗാനി അസ്സ സന്തീതി അട്ഠങ്ഗികോ’’തി പദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ.

ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ വാചാ ജനം സങ്ഗണ്ഹാതീതി തബ്ബിപക്ഖവിരതിസഭാവാ സമ്മാവാചാ ഭേദകരമിച്ഛാവാചാപഹാനേന ജനേ സമ്പയുത്തേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചവതീ ഹോതീതി ‘‘പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ’’തി വുത്താ. യഥാ ചീവരകമ്മാദികോ കമ്മന്തോ ഏകം കാതബ്ബം സമുട്ഠാപേതി നിപ്ഫാദേതി, തംതംകിരിയാനിപ്ഫാദകോ വാ ചേതനാസങ്ഖാതോ കമ്മന്തോ ഹത്ഥപാദചലനാദികം കിരിയം സമുട്ഠാപേതി, ഏവം സാവജ്ജകത്തബ്ബകിരിയാസമുട്ഠാപകമിച്ഛാകമ്മന്തപ്പഹാനേന സമ്മാകമ്മന്തോ നിരവജ്ജസമുട്ഠാപനകിച്ചവാ ഹോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമുട്ഠാപേന്തോ ഏവ പവത്തതീതി ‘‘സമുട്ഠാപനലക്ഖണോ’’തി വുത്തോ. കായവാചാനം ഖന്ധസന്താനസ്സ ച സംകിലേസഭൂതമിച്ഛാആജീവപ്പഹാനേന സമ്മാആജീവോ ‘‘വോദാപനലക്ഖണോ’’തി വുത്തോ.

അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസാ ദിട്ഠേകട്ഠാ അവിജ്ജാദയോ. പസ്സതീതി പകാസേതീതി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി അങ്ഗേന തത്ഥ പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തതീതി. തഥേവാതി അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ.

കിച്ചതോതി പുബ്ബഭാഗേഹി ദുക്ഖാദിഞാണേഹി കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ ഇധ നിപ്ഫത്തിതോ, ഇമസ്സേവ വാ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിപ്പകാസനകിച്ചതോ. തീണി നാമാനി ലഭതി കാമസങ്കപ്പാദിപ്പഹാനകിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൭൦൩ ആദയോ) ‘‘വിരതിചേതനാ സബ്ബേ സമ്പയുത്തധമ്മാ ച സിക്ഖാപദാനീ’’തി വുത്താതി തത്ഥ പധാനാനം വിരതിചേതനാനം വസേന ‘‘വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപീ’’തി ആഹ. മുസാവാദാദീഹി വിരമണകാലേ വാ വിരതിയോ സുഭാസിതാദിവാചാഭാസനാദികാലേ ച ചേതനായോ യോജേതബ്ബാ, മഗ്ഗക്ഖണേ വിരതിയോവ ചേതനാനം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ ഏകസ്സ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിഞാണതാ വിയ ഏകായ വിരതിയാ മുസാവാദാദിവിരതിഭാവോ വിയ ച ഏകായ ചേതനായ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയസാധനസഭാവാഭാവാ സമ്മാവാചാദിഭാവാസിദ്ധിതോ, തംസിദ്ധിയഞ്ച അങ്ഗത്തയത്താസിദ്ധിതോ ച.

പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധി ഏവാതി യദിപി സമാധിഉപകാരകാനം അഭിനിരോപനാനുമജ്ജനസമ്പിയായനബ്രൂഹനസന്തസുഖാനം വിതക്കാദീനം വസേന ചതൂഹി ഝാനേഹി സമ്മാസമാധി വിഭത്തോ, തഥാപി വായാമോ വിയ അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദിചതുവായാമകിച്ചം, സതി വിയ ച അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തേസു കായാദീസു സുഭാദിസഞ്ഞാപഹാനചതുസതികിച്ചം, ഏകോ സമാധി ചതുക്കജ്ഝാനസമാധികിച്ചം ന സാധേതീതി പുബ്ബഭാഗേപി പഠമജ്ഝാനസമാധിചിത്തേ ഝാനസമാധി പഠമജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേപി, തഥാ പുബ്ബഭാഗേപി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിചിത്തേ ഝാനസമാധി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേപീതി അത്ഥോ.

വചീഭേദസ്സ ഉപകാരകോ വിതക്കോ സാവജ്ജാനവജ്ജവചീഭേദനിവത്തനപവത്തനകരായ സമ്മാവാചായപി ഉപകാരകോ ഏവാതി ‘‘സ്വായ’’ന്തിആദിമാഹ. വചീഭേദനിയാമികാ വാചാ കായികകിരിയാനിയാമകസ്സ സമ്മാകമ്മന്തസ്സ ഉപകാരികാ. ഇദം വീരിയന്തി ചതുസമ്മപ്പധാനവീരിയം. ഗതിയോതി നിപ്ഫത്തിയോ, കിച്ചാദിസഭാവേ വാ. സമന്വേസിത്വാതി ഉപധാരേത്വാ.

പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇട്ഠം കന്തന്തി നിരോധമഗ്ഗേസു നിന്നഭാവം ദസ്സേതി, ന അഭിനന്ദനം, തന്നിന്നഭാവോയേവ ച തത്ഥ കമ്മകരണം ദട്ഠബ്ബം.

കിച്ചതോതി പരിഞ്ഞാദിതോ. ആരമ്മണപടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധമാഹ. സബ്ബമ്പി പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധോ ച പടിവേധോവ, ന ച സോ ലോകുത്തരോതി? ന, കേവലേന പടിവേധ-സദ്ദേന ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധാനം അവചനീയത്താ, പടിവേധനിമിത്തത്താ വാ ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പവത്തം ദുക്ഖാദീസു പുബ്ബഭാഗേ ഞാണം ‘‘പടിവേധോ’’തി വുത്തം, ന പടിവേധത്താ, പടിവേധഭൂതമേവ പന ഞാണം സന്ധായാഹ ‘‘സബ്ബമ്പി പടിവേധഞാണം ലോകുത്തര’’ന്തി. ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാഞാണാനിപി സവനഞാണേ ഏവ അവരോധം ഗച്ഛന്തീതി ‘‘സവനധാരണസമ്മസനഞാണം ലോകിയ’’ന്തി തിവിധമേവ ഞാണമാഹ. ഉഗ്ഗഹാദീഹി സച്ചപരിഗ്ഗണ്ഹനം പരിഗ്ഗഹോ.

പയോഗോതി കിരിയാ, വായാമോ വാ. തസ്സ മഹന്തതരസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബതം ദുക്കരതരതഞ്ച ഉപമാഹി ദസ്സേതി ‘‘ഭവഗ്ഗഗഹണത്ഥ’’ന്തിആദിനാ.

പദഘാതന്തി ഏത്ഥ ഗതമഗ്ഗോ ‘‘പദ’’ന്തി വുച്ചതി. യേന ചുപായേന കാരണേന കാമവിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തസ്സ ഗതമഗ്ഗോതി തസ്സ ഘാതോ പദഘാതോ. ഉസ്സുക്കാപേത്വാതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം സന്തിവിസേസയുത്തം കത്വാ, വഡ്ഢേത്വാതി അത്ഥോ.

പാളിയം വിഭത്തേസൂതി കതരപാളിയം? ധമ്മസങ്ഗഹേ താവ അട്ഠ കസിണാനി ദസ അസുഭാ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ചത്താരി ആരുപ്പാനി വിഭത്താനി, ആഗമേസു ദസ അനുസ്സതിയോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി ഇമാനി ചാതി തത്ഥ തത്ഥ വിഭത്തം. ഇമേസു തീസൂതി കാമാദീസു തീസു ഠാനേസു.

മിച്ഛാവാചാസങ്ഖാതായാതി ഏതേന ഏകായ ചേതനായ പഹാതബ്ബഏകത്തം ദസ്സേതി. ഇധ അരിയസാവകോ സകല്യാണപുഥുജ്ജനകോ സേക്ഖോ. കായദ്വാരവീതിക്കമാതി ആജീവഹേതുകതോ പാണാതിപാതാദിതോ വിസും വിസും വിരമണം യോജേതബ്ബം.

അയം പനസ്സാതി മഗ്ഗഭാവേന ചതുബ്ബിധമ്പി ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ അസ്സ മഗ്ഗസ്സ അയം ഝാനവസേന സബ്ബസദിസസബ്ബാസദിസഏകച്ചസദിസതാ വിസേസോ. പാദകജ്ഝാനനിയാമേന ഹോതീതി ഇധ പാദകജ്ഝാനനിയാമം ധുരം കത്വാ ആഹ, അട്ഠസാലിനിയം പന വിപസ്സനാനിയാമം തത്ഥ സബ്ബവാദാവിരോധതോ, ഇധ പന സമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവാദനിവത്തനതോ പാദകജ്ഝാനനിയാമം. വിപസ്സനാനിയാമോ പന സാധാരണത്താ ഇധാപി ന പടിക്ഖിത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞേ ചാചരിയവാദാ വക്ഖമാനാ വിഭജിതബ്ബാതി യഥാവുത്തമേവ താവ പാദകജ്ഝാനനിയാമം വിഭജന്തോ ആഹ ‘‘പാദകജ്ഝാനനിയാമേന താവാ’’തി.

ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചക…പേ… വുത്തം അട്ഠസാലിനിയന്തി അധിപ്പായോ. നനു തത്ഥ ‘‘ആരുപ്പേ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, ന ‘‘ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാന’’ന്തി? സച്ചം, യേസു പന സംസയോ അത്ഥി, തേസം ഉപ്പത്തിദസ്സനേന, തേനത്ഥതോ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തമേവ ഹോതീതി ഏവമാഹാതി വേദിതബ്ബം. സമുദായഞ്ച അപേക്ഖിത്വാ ‘‘തഞ്ച ലോകുത്തരം, ന ലോകിയ’’ന്തി ആഹ. ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ഹി ലോകിയം തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, ന ചതുക്കം പഞ്ചകഞ്ചാതി. ഏത്ഥ കഥന്തി പാദകജ്ഝാനസ്സ അഭാവാ കഥം ദട്ഠബ്ബന്തി അത്ഥോ. തംഝാനികാവ തസ്സ തത്ഥ തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി തജ്ഝാനികം പഠമഫലാദിം പാദകം കത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഭാവനായാതി അധിപ്പായോ, തികചതുക്കജ്ഝാനികം പന മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ തത്ഥുപ്പന്നസ്സ അരൂപജ്ഝാനം തജ്ഝാനികം ഫലഞ്ച പാദകം കത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഭാവനായ അഞ്ഞഝാനികാപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഝാനങ്ഗാദിനിയാമികാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസമാപത്തി പാദകം, ന സമ്മസിതബ്ബാതി ഫലസ്സപി പാദകതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ദുക്ഖഞാണാദീനം രൂപാദിഛളാരമ്മണത്താ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീനം കസിണാദിതംതംകുസലാരമ്മണാരമ്മണത്താ സമ്മാവാചാദീനം അങ്ഗാനം തംതംവിരമിതബ്ബാദിആരമ്മണത്താ ‘‘യഥാനുരൂപ’’ന്തി ആഹ. തദനുരൂപോതി അവിപ്പടിസാരകരസീലം വായാമസ്സ വിസേസപച്ചയോതി സീലാനുരൂപതാ വായാമസ്സ വുത്താ സമ്പയുത്തസ്സപി, സമ്പയുത്തസ്സേവ ച വചനതോ ‘‘സീലഭൂമിയം പതിട്ഠിതസ്സാ’’തി അവത്വാ ‘‘പതിട്ഠമാനസ്സാ’’തി വുത്തം. ചേതസോ അസമ്മോസോതി ‘‘ഏകാരക്ഖോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തേന സതാരക്ഖേന ചേതസോ രക്ഖിതതാ. തേനാഹ ‘‘ഇതി…പേ… സുവിഹിതചിത്താരക്ഖസ്സാ’’തി.

ആസവക്ഖയഞാണസ്സ വിജ്ജാഭാവോ വുത്തോതി ആസവക്ഖയസങ്ഖാതേ മഗ്ഗേ തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതേ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വിജ്ജാ, സീലസ്സ ചതുന്നഞ്ച ഝാനാനം ചരണഭാവോ വുത്തോതി ഇതരേ ദ്വേ ഖന്ധാ ചരണം. യന്തി ഏതേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി യാനം, വിപസ്സനാവ യാനം വിപസ്സനായാനം. സീലം സമാധിസ്സ വിസേസപച്ചയോ, സമാധി വിപസ്സനായാതി സമഥസ്സ ഉപകാരത്താ സീലക്ഖന്ധോ ച സമഥയാനേന സങ്ഗഹിതോ. വിപസ്സനായാനേന കാമേസു ആദീനവം വിഭാവേന്തോ സമഥയാനേന നിരാമിസം ഝാനസുഖം അപരിച്ചജന്തോ അന്തദ്വയകുമ്മഗ്ഗം വിവജ്ജേതി. പഞ്ഞാ വിയ മോഹസ്സ, സീലസമാധയോ ച ദോസലോഭാനം ഉജുവിപച്ചനീകാ അദോസാലോഭേഹി സാധേതബ്ബത്താ. സീലസമാധിപഞ്ഞായോഗതോ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണം. സീലാദീനി ഹി സാസനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനന്തി. യസ്മിം ഠിതോ മഗ്ഗട്ഠോ ഫലട്ഠോ ച അരിയോ ഹോതി, തം മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതം ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹിതം സാസനം അരിയഭൂമി.

മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.