൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൯. സാസനക്കമോതി അരിയസച്ചാനി വുച്ചന്തി അരിയസച്ചദേസനാ വാ. സകലഞ്ഹി സാസനം ഭഗവതോ വചനം സച്ചവിനിമുത്തം നത്ഥീതി സച്ചേസു കമതി, സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതം വാ സാസനം ഏതേസു കമതി, തസ്മാ കമതി ഏത്ഥാതി കമോ, കിം കമതി? സാസനം, സാസനസ്സ കമോ സാസനക്കമോതി സച്ചാനി സാസനപവത്തിട്ഠാനാനി വുച്ചന്തി, തംദേസനാ ച തബ്ബോഹാരേനാതി.

തഥാതി തംസഭാവാവ. അവിതഥാതി അമുസാസഭാവാ. അനഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞാകാരരഹിതാ. ദുക്ഖദുക്ഖതാതംനിമിത്തതാഹി അനിട്ഠതാ പീളനട്ഠോ, ദ്വിധാപി പരിദഹനം, കിലേസദാഹസമായോഗോ വാ സന്താപട്ഠോതി അയമേതേസം വിസേസോ. പുഗ്ഗലഹിംസനം വാ പീളനം, അത്തനോ ഏവ തിഖിണഭാവോ സന്താപനം സന്താപോതി. ഏത്ഥ ച പീളനട്ഠോ ദുക്ഖസ്സ സരസേനേവ ആവിഭവനാകാരോ, ഇതരേ യഥാക്കമം സമുദയമഗ്ഗനിരോധദസ്സനേഹി ആവിഭവനാകാരാതി അയം ചതുന്നമ്പി വിസേസോ. തത്രതത്രാഭിനന്ദനവസേന ബ്യാപേത്വാ ഊഹനം രാസികരണം ദുക്ഖനിബ്ബത്തനം ആയൂഹനം, സമുദയതോ ആഗച്ഛതീതി വാ ആയം, ദുക്ഖം. തസ്സ ഊഹനം പവത്തനം ആയൂഹനം, സരസാവിഭാവനാകാരോ ഏസോ. നിദദാതി ദുക്ഖന്തി നിദാനം, ‘‘ഇദം തം ദുക്ഖ’’ന്തി സമ്പടിച്ഛാപേന്തം വിയ സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖദസ്സനേന ചായം നിദാനട്ഠോ ആവി ഭവതി. സംയോഗപലിബോധട്ഠാ നിരോധമഗ്ഗദസ്സനേഹി, തേ ച സംസാരസംയോജനമഗ്ഗനിവാരണാകാരാ ദട്ഠബ്ബാ.

നിസ്സരന്തി ഏത്ഥ സത്താ, സയമേവ വാ നിസ്സടം വിസംയുത്തം സബ്ബസങ്ഖതേഹി സബ്ബുപധിപടിനിസ്സഗ്ഗഭാവതോതി നിസ്സരണം. അയമസ്സ സഭാവേന ആവിഭവനാകാരോ. വിവേകാസങ്ഖതാമതട്ഠാ സമുദയമഗ്ഗദുക്ഖദസ്സനാവിഭവനാകാരാ, സമുദയക്ഖയഅപ്പച്ചയഅവിനാസിതാ വാ. സംസാരതോ നിഗ്ഗമനം നിയ്യാനം. അയമസ്സ സരസേന പകാസനാകാരോ, ഇതരേ സമുദയനിരോധദുക്ഖദസ്സനേഹി. തത്ഥ പലിബോധുപച്ഛേദവസേന നിബ്ബാനാധിഗമോവ നിബ്ബാനനിമിത്തതാ ഹേത്വട്ഠോ. പഞ്ഞാപധാനത്താ മഗ്ഗസ്സ നിബ്ബാനദസ്സനം, ചതുസച്ചദസ്സനം വാ ദസ്സനട്ഠോ. ചതുസച്ചദസ്സനേ കിലേസദുക്ഖസന്താപവൂപസമനേ ച ആധിപച്ചം കരോന്തി മഗ്ഗങ്ഗധമ്മാ സമ്പയുത്തധമ്മേസൂതി സോ മഗ്ഗസ്സ അധിപതേയ്യട്ഠോതി. വിസേസതോ വാ ആരമ്മണാധിപതിഭൂതാ മഗ്ഗങ്ഗധമ്മാ ഹോന്തി ‘‘മഗ്ഗാധിപതിനോ ധമ്മാ’’തി വചനതോതി സോ തേസം ആകാരോ അധിപതേയ്യട്ഠോ. ഏവമാദി ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അഭിസമയട്ഠോതി അഭിസമേതബ്ബട്ഠോ, അഭിസമയസ്സ വാ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോ, അഭിസമയസ്സേവ വാ പവത്തിആകാരോ അഭിസമയട്ഠോ, സോ ചേത്ഥ അഭിസമേതബ്ബേന പീളനാദിനാ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

കുച്ഛിതം ഖം ദുക്ഖം. ‘‘സമാഗമോ സമേത’’ന്തിആദീസു കേവലസ്സ ആഗമ-സദ്ദസ്സ ഏത-സദ്ദസ്സ ച പയോഗേ സംയോഗത്ഥസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ സം-സദ്ദസ്സ ച പയോഗേ ഉപലബ്ഭനതോ ‘‘സംയോഗം ദീപേതീ’’തി ആഹ, ഏവം ‘‘ഉപ്പന്നം ഉദിത’’ന്തി ഏത്ഥാപി. അയ-സദ്ദോ ഗതിഅത്ഥസിദ്ധോ ഹേതു-സദ്ദോ വിയ കാരണം ദീപേതി അത്തനോ ഫലനിപ്ഫാദനേന അയതി പവത്തതി, ഏതി വാ ഏതസ്മാ ഫലന്തി അയോതി, സംയോഗേ ഉപ്പത്തികാരണം സമുദയോതി ഏത്ഥ വിസും പയുജ്ജമാനാപി ഉപസഗ്ഗ-സദ്ദാ സധാതുകം സംയോഗത്ഥം ഉപ്പാദത്ഥഞ്ച ദീപേന്തി കിരിയാവിസേസകത്താതി വേദിതബ്ബാ.

അഭാവോ ഏത്ഥ രോധസ്സാതി നിരോധോതി ഏതേന നിബ്ബാനസ്സ ദുക്ഖവിവേകഭാവം ദസ്സേതി. സമധിഗതേ തസ്മിം തദധിഗമവതോ പുഗ്ഗലസ്സ രോധാഭാവോ പവത്തിസങ്ഖാതസ്സ രോധസ്സ പടിപക്ഖഭൂതായ നിവത്തിയാ അധിഗതത്താതി ഏതസ്മിഞ്ചത്ഥേ അഭാവോ ഏതസ്മിം രോധസ്സാതി നിരോധോഇച്ചേവ പദസമാസോ. ദുക്ഖാഭാവോ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലസ്സ, ന നിബ്ബാനസ്സേവ. അനുപ്പാദോ ഏവ നിരോധോ അനുപ്പാദനിരോധോ. ആയതിഭവാദീസു അപ്പവത്തി, ന പന ഭങ്ഗോതി ഭങ്ഗവാചകം നിരോധ-സദ്ദം നിവത്തേത്വാ അനുപ്പാദവാചകം ഗണ്ഹാതി. ഏതസ്മിം അത്ഥേ കാരണേ ഫലോപചാരം കത്വാ നിരോധപച്ചയോ നിരോധോതി വുത്തോ. പടിപദാ ച ഹോതി പുഗ്ഗലസ്സ ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ. നനു സാ ഏവ ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തീതി തസ്സാ ഏവ സാ പടിപദാതി ന യുജ്ജതീതി? ന, പുഗ്ഗലാധിഗമസ്സ യേഹി സോ അധിഗച്ഛതി, തേസം കാരണഭൂതധമ്മാനഞ്ച പത്തിഭാവേന പടിപദാഭാവേന ച വുത്തത്താ. സച്ഛികിരിയാസച്ഛികരണധമ്മാനം അഞ്ഞത്താഭാവേപി ഹി പുഗ്ഗലസച്ഛികിരിയധമ്മഭാവേഹി നാനത്തം കത്വാ നിദ്ദേസോ കതോ. അഥ വാ ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ നിട്ഠാനം ഫലന്തി തസ്സാ ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ പടിപദതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ബുദ്ധാദയോ അരിയാ പടിവിജ്ഝന്തീതി ഏത്ഥ പടിവിദ്ധകാലേ പവത്തം ബുദ്ധാദിവോഹാരം ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൪൧൦) വിയ പുരിമകാലേപി ആരോപേത്വാ ‘‘ബുദ്ധാദയോ’’തി വുത്തം. തേ ഹി ബുദ്ധാദയോ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പടിവിജ്ഝന്തീതി. അരിയപടിവിജ്ഝിതബ്ബാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീതി ചേത്ഥ പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. അരിയാ ഇമന്തി പടിവിജ്ഝിതബ്ബട്ഠേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ‘‘ഇമ’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാതി തഥാഗതസ്സ അരിയത്താ തസ്സ സച്ചാനീതി അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീതി അത്ഥോ. തഥാഗതേന ഹി സയം അധിഗതത്താ, തേനേവ പകാസിതത്താ, തതോ ഏവ ച അഞ്ഞേഹി അധിഗമനീയത്താ താനി തസ്സ ഹോന്തീതി. അരിയഭാവസിദ്ധിതോപീതി ഏത്ഥ അരിയസാധകാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീതി പുബ്ബേ വിയ ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. അരിയാനി സച്ചാനീതിപീതി ഏത്ഥ അവിതഥഭാവേന അരണീയത്താ അധിഗന്തബ്ബത്താ അരിയാനി, അരിയവോഹാരോ വാ അയം അവിസംവാദകോ അവിതഥരൂപോ ദട്ഠബ്ബോ.

ബാധനലക്ഖണന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖദുക്ഖതന്നിമിത്തഭാവോ ബാധനാ, ഉദയബ്ബയപീളിതതാ വാ. ഭവാദീസു ജാതിആദിവസേന ചക്ഖുരോഗാദിവസേന ച അനേകധാ ദുക്ഖസ്സ പവത്തനമേവ പുഗ്ഗലസ്സ സന്താപനം, തദസ്സ കിച്ചം രസോ. പവത്തിനിവത്തീസു സംസാരമോക്ഖേസു പവത്തി ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി പവത്തിപച്ചുപട്ഠാനം. പഭവതി ഏതസ്മാ ദുക്ഖം പടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തതി പുരിമഭവേന പച്ഛിമഭവോ ഘടിതോ സംയുത്തോ ഹുത്വാ പവത്തതീതി പഭവോ. ‘‘ഏവമ്പി തണ്ഹാനുസയേ അനൂഹതേ നിബ്ബത്തതീ ദുക്ഖമിദം പുനപ്പുന’’ന്തി (ധ. പ. ൩൩൮) ഏവം പുനപ്പുനം ഉപ്പാദനം അനുപച്ഛേദകരണം. ഭവനിസ്സരണനിവാരണം പലിബോധോ. രാഗക്ഖയാദിഭാവേന സബ്ബദുക്ഖസന്തതാ സന്തി. അച്ചുതിരസന്തി അച്ചുതിസമ്പത്തികം. ചവനം വാ കിച്ചന്തി തദഭാവം കിച്ചമിവ വോഹരിത്വാ അച്ചുതികിച്ചന്തി അത്ഥോ. അചവനഞ്ച സഭാവസ്സാപരിച്ചജനം അവികാരതാ ദട്ഠബ്ബാ. പഞ്ചക്ഖന്ധനിമിത്തസുഞ്ഞതായ അവിഗ്ഗഹം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി അനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനം. അനുസയുപച്ഛേദനവസേന സംസാരചാരകതോ നിഗ്ഗമനൂപായഭാവോ നിയ്യാനം. നിമിത്തതോ പവത്തതോ ച ചിത്തസ്സ വുട്ഠാനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി വുട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനം.

അസുവണ്ണാദി സുവണ്ണാദി വിയ ദിസ്സമാനം മായാതി വത്ഥുസബ്ഭാവാ തസ്സാ വിപരീതതാ വുത്താ. ഉദകം വിയ ദിസ്സമാനാ പന മരീചി ഉപഗതാനം തുച്ഛാ ഹോതി, വത്ഥുമത്തമ്പി തസ്സാ ന ദിസ്സതീതി വിസംവാദികാ വുത്താ. മരീചിമായാഅത്താനം വിപക്ഖോ ഭാവോ തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവോ. അരിയഞാണസ്സാതി അവിതഥഗാഹകസ്സ ഞാണസ്സ, തേന പടിവേധപച്ചവേക്ഖണാനി ഗയ്ഹന്തി, തേസഞ്ച ഗോചരഭാവോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബതാആരമ്മണഭാവോ ച ദട്ഠബ്ബോ. അഗ്ഗിലക്ഖണം ഉണ്ഹത്തം. തഞ്ഹി കത്ഥചി കട്ഠാദിഉപാദാനഭേദേപി വിസംവാദകം വിപരീതം അഭൂതം വാ കദാചി ന ഹോതി. ‘‘ബ്യാധിധമ്മാ ജരാധമ്മാ, അഥോ മരണധമ്മിനോ’’തി (അ. നി. ൩.൩൯; ൫.൫൭) ഏത്ഥ വുത്താ ജാതിആദികാ ലോകപകതി. മനുസ്സാനം ഉദ്ധം ദീഘതാ, ഏകച്ചാനം തിരച്ഛാനാനം തിരിയം ദീഘതാ, വുദ്ധിനിട്ഠം പത്താനം പുന അവഡ്ഢനം ഏവമാദികാ ചാതി വദന്തി. തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവേസു പച്ഛിമോ തഥതാ, പഠമോ അവിതഥതാ, മജ്ഝിമോ അനഞ്ഞഥതാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ദുക്ഖാ അഞ്ഞം ന ബാധകന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു തണ്ഹാപി ജാതി വിയ ദുക്ഖനിമിത്തതായ ബാധികാതി? ന, ബാധകപഭവഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ. ജാതിആദീനം വിയ വാ ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവോ ദുക്ഖദുക്ഖതാ ച ബാധകതാ, ന ദുക്ഖസ്സ പഭവകതാതി നത്ഥി തണ്ഹായ പഭവകഭാവേന ഗഹിതായ ബാധകത്തപ്പസങ്ഗോ. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖാ അഞ്ഞം ന ബാധക’’ന്തി. ബാധകത്തനിയാമേനാതി ദുക്ഖം ബാധകമേവ, ദുക്ഖമേവ ബാധകന്തി ഏവം ദ്വിധാപി ബാധകത്താവധാരണേനാതി അത്ഥോ. തം വിനാ നാഞ്ഞതോതി സതിപി അവസേസകിലേസഅവസേസാകുസലസാസവകുസലമൂലാവസേസസാസവകുസലധമ്മാനം ദുക്ഖഹേതുഭാവേ ന തണ്ഹായ വിനാ തേസം ദുക്ഖഹേതുഭാവോ അത്ഥി, തേഹി പന വിനാപി തണ്ഹായ ദുക്ഖഹേതുഭാവോ അത്ഥി കുസലേഹി വിനാ അകുസലേഹി, രൂപാവചരാദീഹി വിനാ കാമാവചരാദീഹി ച തണ്ഹായ ദുക്ഖനിബ്ബത്തകത്താ. തച്ഛനിയ്യാനഭാവത്താതി ദ്വിധാപി നിയമേന തച്ഛോ നിയ്യാനഭാവോ ഏതസ്സ, ന മിച്ഛാമഗ്ഗസ്സ വിയ വിപരീതതായ, ലോകിയമഗ്ഗസ്സ വിയ വാ അനേകന്തികതായ അതച്ഛോതി തച്ഛനിയ്യാനഭാവോ, മഗ്ഗോ. തസ്സ ഭാവോ തച്ഛനിയ്യാനഭാവത്തം, തസ്മാ തച്ഛനിയ്യാനഭാവത്താ. സബ്ബത്ഥ ദ്വിധാപി നിയമേന തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഇതി തച്ഛാവിപല്ലാസാ’’തിആദി.

സച്ച-സദ്ദസ്സ സമ്ഭവന്താനം അത്ഥാനം ഉദ്ധരണം, സമ്ഭവന്തേ വാ അത്ഥേ വത്വാ അധിപ്പേതത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണം അത്ഥുദ്ധാരോ. വിരതിസച്ചേതി മുസാവാദവിരതിയം. ന ഹി അഞ്ഞവിരതീസു സച്ച-സദ്ദോ നിരുള്ഹോതി. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഗഹിതാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിസച്ചം. ‘‘അമോസധമ്മം നിബ്ബാനം, തദരിയാ സച്ചതോ വിദൂ’’തി (സു. നി. ൭൬൩) അമോസധമ്മത്താ നിബ്ബാനം പരമത്ഥസച്ചം വുത്തം. തസ്സ പന തംസമ്പാപകസ്സ ച മഗ്ഗസ്സ പജാനനാ പടിവേധോ അവിവാദകാരണന്തി ദ്വയമ്പി ‘‘ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതിയമത്ഥി, യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാന’’ന്തി (സു. നി. ൮൯൦; മഹാനി. ൧൧൯) മിസ്സാ ഗാഥായ സച്ചന്തി വുത്തം.

നേതം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി ആഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി ഏതേന ജാതിആദീനം ദുക്ഖഅരിയസച്ചഭാവേ അവിപരീതതം ദസ്സേതി, അഞ്ഞം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി ആഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി ഇമിനാ ദുക്ഖഅരിയസച്ചഭാവസ്സ ജാതിആദീസു നിയതതം. സചേപി കഥഞ്ചി കോചി ഏവംചിത്തോ ആഗച്ഛേയ്യ, പഞ്ഞാപനേ പന സഹധമ്മേന പഞ്ഞാപനേ അത്തനോ വാദസ്സ ച പഞ്ഞാപനേ സമത്ഥോ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘അഹമേതം…പേ… പഞ്ഞാപേസ്സാമീതി ആഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ജാതിആദീനം അനഞ്ഞഥതാ അഞ്ഞസ്സ ച തഥാഭൂതസ്സ അഭാവോയേവേത്ഥ ഠാനാഭാവോ. സചേപി കോചി ആഗച്ഛേയ്യ, ആഗച്ഛതു, ഠാനം പന നത്ഥീതി അയമേത്ഥ സുത്തത്ഥോ. ഏസ നയോ ദുതിയസുത്തേപി. തത്ഥ പന സമ്പത്തതാ പച്ചക്ഖതാ ച പഠമതാ, തംനിമിത്തതാ ദുതിയതാ, തദുപസമതാ തതിയതാ, തംസമ്പാപകതാ ചതുത്ഥതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

നിബ്ബുതികാമേന പരിജാനനാദീഹി അഞ്ഞം കിഞ്ചി കിച്ചം കാതബ്ബം നത്ഥി, ധമ്മഞാണകിച്ചം വാ ഇതോ അഞ്ഞം നത്ഥി, പരിഞ്ഞേയ്യാദീനി ച ഏതപ്പരമാനേവാതി ചത്താരേവ വുത്താനി. തണ്ഹായ ആദീനവദസ്സാവീനം വസേന ‘‘തണ്ഹാവത്ഥുആദീനം ഏതംപരമതായാ’’തി വുത്തം. തഥാ ആലയേ പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതേ, സകലവത്ഥുകാമസങ്ഖാതേ, ഭവത്തയസങ്ഖാതേ വാ ദുക്ഖേ ദോസദസ്സാവീനം വസേന ‘‘ആലയാദീനം ഏതംപരമതായാ’’തി വുത്തം.

സഹേതുകേന ദുക്ഖേനാതി ഏതേന ദുക്ഖസ്സ അബ്ബോച്ഛിന്നതാദസ്സനേന അതിസംവേഗവത്ഥുതം ദസ്സേതി.

ന പടിവേധഞാണം വിയ സകിദേവ ബുജ്ഝതി, അഥ ഖോ അനു അനു ബുജ്ഝനതോ അനുബോധോ, അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിഅനുഗതോ വാ ബോധോ അനുബോധോ. ന ഹി സോ പച്ചക്ഖതോ ബുജ്ഝതി, അനുസ്സവാദിവസേന പന കപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാതീതി. കിച്ചതോതി പരിജാനനാദിതോ. തംകിച്ചകരണേനേവ ഹി താനി തസ്സ പാകടാനി. വിവട്ടാനുപസ്സനായ ഹി സങ്ഖാരേഹി പതിലീയമാനമാനസസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനം മഗ്ഗഞാണം വിസങ്ഖാരം ദുക്ഖനിസ്സരണം ആരമ്മണം കത്വാ ദുക്ഖം പരിച്ഛിന്ദതി, ദുക്ഖഗതഞ്ച തണ്ഹം പജഹതി, നിരോധഞ്ച ഫുസതി ആദിച്ചോ വിയ പഭായ, സമ്മാസങ്കപ്പാദീഹി സഹ ഉപ്പന്നം തം മഗ്ഗം ഭാവേതി, ന ച സങ്ഖാരേ അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തമാനേന ഞാണേന ഏതം സബ്ബം സക്കാ കാതും നിമിത്തപവത്തേഹി അവുട്ഠിതത്താ, തസ്മാ ഏതാനി കിച്ചാനി കരോന്തം തം ഞാണം ദുക്ഖാദീനി വിഭാവേതി തത്ഥ സമ്മോഹനിവത്തനേനാതി ‘‘ചത്താരിപി സച്ചാനി പസ്സതീ’’തി വുത്തം.

ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീതി കാലന്തരദസ്സനം സന്ധായ വുത്തന്തി ചേ? ന, ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ഏകദസ്സിനോ അഞ്ഞത്തയദസ്സിതാവിചാരണായ തസ്സാ സാധനത്ഥം ഗവംപതിത്ഥേരേന ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ആഹരിതത്താ പച്ചേകഞ്ച സച്ചേസു ദിസ്സമാനേസു അഞ്ഞത്തയദസ്സനസ്സ യോജിതത്താ. അഞ്ഞഥാ അനുപുബ്ബാഭിസമയേ പുരിമദിട്ഠസ്സ പച്ഛാ അദസ്സനതോ സമുദയാദിദസ്സിനോ ദുക്ഖാദിദസ്സനതാ ന യോജേതബ്ബാ സിയാതി. സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജമത്തദസ്സനതോ സക്കായദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനം നിവാരേതി. ‘‘ലോകസമുദയം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ നത്ഥിതാ, സാ ന ഹോതീ’’തി വചനതോ സമുദയദസ്സനം ഹേതുഫലപ്പബന്ധാവിച്ഛേദദസ്സനവസേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനം നിവത്തേതി. ‘‘ലോകനിരോധം ഖോ…പേ… പസ്സതോ യാ ലോകേ അത്ഥിതാ, സാ ന ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫) വചനതോ നിരോധദസ്സനം ഹേതുനിരോധാ ഫലനിരോധദസ്സനവസേന സസ്സതദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനം നിവാരേതി. അത്തകാരസ്സ പച്ചക്ഖദസ്സനതോ മഗ്ഗദസ്സനേന ‘‘നത്ഥി അത്തകാരേ, നത്ഥി പരകാരേ, നത്ഥി പുരിസകാരേ’’തിആദികം (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) അകിരിയദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനം പജഹതി. ‘‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. നത്ഥി ഹേതു…പേ… വിസുദ്ധിയാ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തിആദികാ അഹേതുകദിട്ഠി ച ഇധ അകിരിയദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. സാപി ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗദസ്സനേന പഹീയതീതി.

ദുക്ഖഞാണം സമുദയഫലസ്സ ദുക്ഖസ്സ അധുവാദിഭാവം പസ്സതീതി ഫലേ വിപ്പടിപത്തിം നിവത്തേതി. ‘‘ഇസ്സരോ ലോകം പവത്തേതി നിവത്തേതി ചാ’’തി ഇസ്സരകാരണിനോ വദന്തി, പധാനതോ ആവി ഭവതി, തത്ഥേവ ച പതിലീയതീതി പധാനകാരണിനോ. ‘‘കാലവസേനേവ പവത്തതി നിവത്തതി ചാ’’തി കാലവാദിനോ. ‘‘സഭാവേനേവ സമ്ഭോതി വിഭോതി ചാ’’തി സഭാവവാദിനോ. ആദി-സദ്ദേന അണൂഹി ലോകോ പവത്തതി, സബ്ബം പുബ്ബേകതഹേതൂതി ഏവമാദി അകാരണപരിഗ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. രാമുദകാളാരാദീനം വിയ അരൂപലോകേ, നിഗണ്ഠാദീനം വിയ ലോകഥുപികായ അപവഗ്ഗോ മോക്ഖോതി ഗഹണം. ആദി-സദ്ദേന പധാനസ്സ അപ്പവത്തി, ഗുണവിയുത്തസ്സ അത്തനോ സകത്തനി അവട്ഠാനം, ബ്രഹ്മുനാ സലോകതാ, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഏവമാദിഗ്ഗഹണഞ്ച ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ഗുണവിയുത്തസ്സാതി ബുദ്ധിസുഖദുക്ഖഇച്ഛാദോസപയത്തധമ്മാധമ്മസങ്ഖാരേഹി നവഹി അത്തഗുണേഹി വിപ്പയുത്തസ്സാതി കണാദഭക്ഖവാദോ. ഇന്ദ്രിയതപ്പനപുത്തമുഖദസ്സനാദീഹി വിനാ അപവഗ്ഗോ നത്ഥീതി ഗഹേത്വാ തഥാപവത്തനം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ.

അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ദ്വാദസസു ആയതനേസു കാമഭവവിഭവതണ്ഹാവസേന ദ്വാദസ തികാ ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ വാ ആഗതനയേന കാലവിഭാഗം അനാമസിത്വാ വുത്താനി. വീമംസിദ്ധിപാദാദയോ ബോധിപക്ഖിയാ കിച്ചനാനത്തേന വുത്താ, അത്ഥതോ ഏകത്താ സമ്മാദിട്ഠിമുഖേന തത്ഥ അന്തോഗധാ. തയോ നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോതി ലോകിയക്ഖണേ അലോഭമേത്താകരുണാസമ്പയോഗവസേന ഭിന്നാ മഗ്ഗക്ഖണേ ലോഭബ്യാപാദവിഹിംസാസമുച്ഛേദവസേന തയോതി ഏകോപി വുത്തോ. ഏസ നയോ സമ്മാവാചാദീസു. അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിതാനം പന ഭാവേ സമ്മാആജീവസമ്ഭവതോ തേന തേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭവന്തരേപി ജീവിതഹേതുപി അരിയേഹി അവീതിക്കമനീയത്താ അരിയകന്താനം സമ്മാവാചാദിസീലാനം ഗഹണേന യേന സദ്ധാഹത്ഥേന താനി പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാനി, സോ സദ്ധാഹത്ഥോ ഗഹിതോയേവ ഹോതീതി തതോ അനഞ്ഞാനി സദ്ധിന്ദ്രിയസദ്ധാബലാനി തത്ഥ അന്തോഗധാനി ഹോന്തി. തേസം അത്ഥിതായാതി സദ്ധിന്ദ്രിയസദ്ധാബലഛന്ദിദ്ധിപാദാനം അത്ഥിതായ സീലസ്സ അത്ഥിഭാവതോ തിവിധേനപി സീലേന തേ തയോപി ഗഹിതാതി തത്ഥ അന്തോഗധാ. ചിത്തസമാധീതി ചിത്തിദ്ധിപാദം വദതി. ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨) ഹി ചിത്തമുഖേന സമാധി വുത്തോതി സമാധിമുഖേന ചിത്തമ്പി വത്തബ്ബതം അരഹതി. ചിത്തിദ്ധിപാദഭാവനായ പന സമാധിപി അധിമത്തോ ഹോതീതി വീമംസിദ്ധിപാദാദിവചനം വിയ ചിത്തിദ്ധിപാദവചനം അവത്വാ ഇധ ‘‘ചിത്തസമാധീ’’തി വുത്തം. ‘‘പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൯; സം. നി. ൫.൩൭൬; അ. നി. ൩.൯൬; ൧൧.൧൨) വചനതോ സമാധിഉപകാരാ പീതിപസ്സദ്ധിയോ, തസ്മാ സമാധിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ, ഉപേക്ഖാ പന സമാധിഉപകാരകതോ തംസദിസകിച്ചതോ ച, തസ്മാ സമ്മാസമാധിവസേന ഏതേസം അന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ഭാരോ വിയ വിഘാതകത്താ. ദുബ്ഭിക്ഖമിവ ബാധകത്താ. ‘‘നിബ്ബാനപരമം സുഖ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൧൫, ൨൧൭; ധ. പ. ൨൦൩, ൨൦൪) സുഖഭാവതോ സുഭിക്ഖമിവ. അനിട്ഠഭാവതോ സാസങ്കസപ്പടിഭയതോ ച ദുക്ഖം വേരീവിസരുക്ഖഭയഓരിമതീരൂപമം.

തഥത്ഥേനാതി തഥസഭാവേന, പരിഞ്ഞേയ്യഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഏതേന അരിയസച്ചദ്വയം സിയാ ദുക്ഖം, ന അരിയസച്ചം, സിയാ അരിയസച്ചം, ന ദുക്ഖന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. അരിയസച്ച-സദ്ദപരാ ഹി ദുക്ഖാദിസദ്ദാ പരിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവം വദന്തി. തേനേവ അരിയസച്ച-സദ്ദാനപേക്ഖം ദുക്ഖ-സദ്ദം സന്ധായ മഗ്ഗസമ്പയുത്തസാമഞ്ഞഫലധമ്മാനം ആദിപദസങ്ഗഹോ വുത്തോ, തദപേക്ഖം സന്ധായ ചതുത്ഥപദസങ്ഗഹോ. സമുദയാദീസു അവസേസകിലേസാദയോ സമുദയോ, ന അരിയസച്ചം, സങ്ഖാരനിരോധോ നിരോധസമാപത്തി ച നിരോധോ, ന അരിയസച്ചം, അരിയമഗ്ഗതോ അഞ്ഞാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗോ, ന അരിയസച്ചന്തി ഇമിനാ നയേന യോജനാ കാതബ്ബാ. ദുക്ഖം വേദനീയമ്പി സന്തം വേദകരഹിതം, കേവലം പന തസ്മിം അത്തനോ പച്ചയേഹി പവത്തമാനേ ദുക്ഖം വേദേതീതി വോഹാരമത്തം ഹോതി. ഏവം ഇതരേസുപി.

കിരിയാവ വിജ്ജതീതി സമുദയമേവ വദതി, തസ്സ വാ ദുക്ഖപച്ചയഭാവം. മഗ്ഗോ അത്ഥീതി വത്തബ്ബേ ‘‘മഗ്ഗമത്ഥീ’’തി ഓകാരസ്സ അഭാവോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഗമകോതി ഗന്താ. സാസവതാ അസുഭതാതി കത്വാ നിരോധമഗ്ഗാ സുഭാ ഏവ. ദുക്ഖാദീനം പരിയായേന സമുദയാദിഭാവോ ച അത്ഥി, ന പന നിരോധഭാവോ, നിരോധസ്സ വാ ദുക്ഖാദിഭാവോതി ന അഞ്ഞമഞ്ഞസമങ്ഗിതാതി ആഹ ‘‘നിരോധസുഞ്ഞാനി വാ’’തിആദി. സമുദയേ ദുക്ഖസ്സാഭാവതോതി പോനോബ്ഭവികായ തണ്ഹായ പുനബ്ഭവസ്സ അഭാവതോ. യഥാ വാ പകതിവാദീനം വികാരാവിഭാവതോ പുബ്ബേ പടിപ്പലീനാ ച പകതിഭാവേനേവ തിട്ഠന്തി, ന ഏവം സമുദയസമ്പയുത്തമ്പി ദുക്ഖം സമുദയഭാവേന തിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘സമുദയേ ദുക്ഖസ്സാഭാവതോ’’തി. യഥാ അവിഭത്തേഹി വികാരേഹി മഹന്താ വിസേസിന്ദ്രിയഭൂതവിസേസേഹി പകതിഭാവേനേവ ഠിതേഹി പകതി സഗബ്ഭാ പകതിവാദീനം, ഏവം ന ഫലേന സഗബ്ഭോ ഹേതൂതി അത്ഥോ. ദുക്ഖസമുദയാനം നിരോധമഗ്ഗാനഞ്ച അസമവായാതി ഏതം വിവരന്തോ ആഹ ‘‘ന ഹേതുസമവേതം ഹേതുഫല’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഇധ തന്തൂസു പടോ, കപാലേസു ഘടോ, ബിരണേസു കടോ, ദ്വീസു അണൂസു ദ്വിഅണുകന്തിആദിനാ ഇധ ബുദ്ധിവോഹാരജനകോ അവിസും സിദ്ധാനം സമ്ബന്ധോ സമവായോ, തേന സമവായേന കാരണേസു ദ്വീസു അണൂസു ദ്വിഅണുകം ഫലം സമവേതം ഏകീഭൂതമിവ സമ്ബന്ധം, തീസു അണൂസു തിഅണുകന്തി ഏവം മഹാപഥവിമഹാഉദകമഹാഅഗ്ഗിമഹാവാതക്ഖന്ധപരിയന്തം ഫലം അത്തനോ കാരണേസു സമവേതന്തി സമവായവാദിനോ വദന്തി. ഏവം പന വദന്തേഹി അപരിമാണേസു കാരണേസു മഹാപരിമാണം ഏകം ഫലം സമവേതം അത്തനോ അന്തോഗധേഹി കാരണേഹി സഗബ്ഭം അസുഞ്ഞന്തി വുത്തം ഹോതി, ഏവമിധ സമവായാഭാവാ ഫലേ ഹേതു നത്ഥീതി ഹേതുസുഞ്ഞം ഫലന്തി അത്ഥോ.

പവത്തിഭാവതോതി സംസാരസ്സ പവത്തിഭാവതോ. ചതുആഹാരഭേദതോതി ഇമിനാ ചത്താരോ ആഹാരഭേദേ തേഹി ഭിന്നേ തപ്പച്ചയധമ്മഭേദേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി. രൂപാഭിനന്ദനാദിഭേദോ രൂപാദിഖന്ധവസേന, ആരമ്മണവസേന വാ. ഉപാദാനേഹി ഉപാദീയതീതി ഉപാദി, ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം. നിബ്ബാനഞ്ച തംനിസ്സരണഭൂതം തസ്സ വൂപസമോ തംസന്തീതി കത്വാ തസ്സ യാവ പച്ഛിമം ചിത്തം, താവ സേസതം, തതോ പരഞ്ച അനവസേസതം ഉപാദായ ‘‘സഉപാദിസേസനിബ്ബാനധാതു അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതൂ’’തി ദ്വിധാ വോഹരീയതീതി. ‘‘സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ വിപസ്സനാ, ഇതരേ സമഥോ’’തി വദന്തി. സീലമ്പി ഹി സമഥസ്സ ഉപകാരകത്താ സമഥഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹതീതി തേസം അധിപ്പായോ. അഥ വാ യാനദ്വയവസേന ലദ്ധോ മഗ്ഗോ സമഥോ വിപസ്സനാതി ആഗമനവസേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. സപ്പദേസത്താതി സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏകദേസത്താതി അത്ഥോ. സീലക്ഖന്ധാദയോ ഹി സബ്ബലോകിയലോകുത്തരസീലാദിസങ്ഗാഹകാ, അരിയമഗ്ഗോ ലോകുത്തരോയേവാതി തദേകദേസോ ഹോതി.

ഓനതസഹായോ വിയ വായാമോ പഗ്ഗഹകിച്ചസാമഞ്ഞതോ. അംസകൂടം ദത്വാ ഠിതസഹായോ വിയ സതി അപിലാപനവസേന നിച്ചലഭാവകരണസാമഞ്ഞതോ. സജാതിതോതി സവിതക്കസവിചാരാദിഭേദേസു സമാനായ സമാധിജാതിയാതി അത്ഥോ. കിരിയതോതി സമാധിഅനുരൂപകിരിയതോ. തതോ ഏവ ഹി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ സമാധിനിമിത്താ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ സമാധിപരിക്ഖാരാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) സതിവായാമാനം സമാധിസ്സ നിമിത്തപരിക്ഖാരഭാവോ വുത്തോതി.

ആകോടേന്തേന വിയാതി ‘‘അനിച്ചം അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ പഞ്ഞാസദിസേന കിച്ചേന സമന്തതോ ആകോടേന്തേന വിയ ‘‘അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേനാ’’തിആദിനാ പരിവത്തന്തേന വിയ ച ആദായ ഊഹിത്വാ ദിന്നമേവ പഞ്ഞാ പടിവിജ്ഝതി. ദ്വിന്നം സമാനകാലത്തേപി പച്ചയഭാവേന സങ്കപ്പസ്സ പുരിമകാലസ്സ വിയ നിദ്ദേസോ കതോ. സജാതിതോതി ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു സമാനായ പഞ്ഞാജാതിയാ. കിരിയതോതി ഏത്ഥ പഞ്ഞാസദിസകിച്ചം കിരിയാതി വുത്തം, പുബ്ബേ പന സമാധിഉപകാരകം തദനുരൂപം കിച്ചന്തി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൬) വചനതോ ചത്താരിപി അഭിമുഖം പച്ചക്ഖതോ ഞാതബ്ബാനി, അഭിവിസിട്ഠേന വാ ഞാണേന ഞാതബ്ബാനീതി അഭിഞ്ഞേയ്യാനി.

ദുരഭിസമ്ഭവതരന്തി അഭിസമ്ഭവിതും സാധേതും അസക്കുണേയ്യതരം, സത്തിവിഘാതേന ദുരധിഗമന്തി അത്ഥോ. ബാധകപഭവസന്തിനിയ്യാനലക്ഖണേഹി വവത്ഥാനം സലക്ഖണവവത്ഥാനം. ദുരവഗാഹത്ഥേന ഗമ്ഭീരത്താതി ഓളാരികാ ദുക്ഖസമുദയാ. തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി ഹി ദുക്ഖം ആഹാരാദീസു ച അഭിലാസോ പാകടോ, പീളനാദിആയൂഹനാദിവസേന പന ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഇദമസ്സ കാരണ’’ന്തി യാഥാവതോ ഓഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യത്താ ഗമ്ഭീരാ, സണ്ഹസുഖുമധമ്മത്താ നിരോധമഗ്ഗാ സഭാവതോ ഏവ ഗമ്ഭീരത്താ ദുരവഗാഹാ, തേനേവ ഉപ്പന്നേ മഗ്ഗേ നത്ഥി നിരോധമഗ്ഗാനം യാഥാവതോ അനവഗാഹോതി. നിബ്ബാനമ്പി മഗ്ഗേന അധിഗന്തബ്ബത്താ തസ്സ ഫലന്തി അപദിസ്സതീതി ആഹ ‘‘ഫലാപദേസതോ’’തി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൯). മഗ്ഗോപി നിരോധസ്സ സമ്പാപകഭാവതോ ഹേതൂതി അപദിസ്സതീതി ആഹ ‘‘ഹേതുഅപദേസതോ’’തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൯). ഇതി വിജഞ്ഞാതി ഇതി-സദ്ദേന വിജാനനക്കമം ദസ്സേതി. ഏവം പകാരേഹീതി ഏവം-സദ്ദേന വിജാനനകാരണഭൂതേ നയേ.

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസോ

ജാതിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൦. തത്ഥ …പേ… അയം മാതികാതി നിദ്ദേസവാരആദിമ്ഹി വുത്തേ ജാതിആദിനിദ്ദേസേ തേസം ജാതിആദീനം നിദ്ദേസവസേന ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ കഥനത്ഥായ, തേസു വാ ജാതിആദീസു തേസഞ്ച ദുക്ഖട്ഠേ വേദിതബ്ബേ ജാതിആദീനം നിദ്ദേസവസേന ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ കഥനത്ഥായ ദുക്ഖദുക്ഖന്തിആദികാ ദുക്ഖമാതികാ വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ. അഥ വാ തത്ഥാതി തസ്മിം നിദ്ദേസവാരേ. ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ…പേ… സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി അയം ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ കഥനത്ഥായ മാതികാതി യഥാദസ്സിതസ്സ ജാതിആദിനിദ്ദേസസ്സ മാതികാഭാവം ദീപേതി. തം ദീപേത്വാ പുന യസ്മിം പദദ്വയേ ഠത്വാ ദുക്ഖം അരിയസച്ചം കഥേതബ്ബം, തസ്സ നിദ്ധാരണത്ഥം സബ്ബം ദുക്ഖം സങ്കഡ്ഢേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദഞ്ഹി ദുക്ഖം നാമാ’’തിആദി.

സഭാവതോതി ദുക്ഖവേദയിതസഭാവതോ. നാമതോതി തേനേവ സഭാവേന ലദ്ധനാമതോ. തേന ന അഞ്ഞേന പരിയായേന ഇദം ദുക്ഖം നാമ, അഥ ഖോ ദുക്ഖത്തായേവാതി സഭാവേന നാമം വിസേസേതി. അഥ വാ നാമതോതി ഉദയബ്ബയവന്തതായ ലദ്ധനാമതോ. യഥാ അഞ്ഞേ ഉദയബ്ബയവന്തോ ധമ്മാ ന സഭാവതോ ദുക്ഖാ, ന ഏവം ഇദം, അഥ ഖോ സഭാവതോ ദുക്ഖാ, ഭൂതമേവേദം ദുക്ഖന്തി പുരിമേന ദുക്ഖ-സദ്ദേന പച്ഛിമം വിസേസേതി. വിപരിണാമവന്തതായ സുഖം അനിട്ഠമേവ ഹോതീതി ദുക്ഖം നാമ ജാതം. തേനേവാഹ ‘‘ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ’’തി. കണ്ണസൂലാദീഹി അഭിഭൂതസ്സ നിത്ഥുനനാദീഹി ദുക്ഖാഭിഭൂതതായ വിഞ്ഞായമാനായപി കിം തവ രുജ്ജതീതി പുച്ഛിത്വാവ കണ്ണസൂലാദിദുക്ഖം ജാനിതബ്ബം ഹോതീതി പടിച്ഛന്നദുക്ഖതാ തസ്സ വുത്താ. ഉപക്കമസ്സ ച പാകടഭാവതോതി കാരണാവസേന ദുക്ഖവിസേസസ്സ പാകടഭാവം ദസ്സേതി.

സഭാവം മുഞ്ചിത്വാ പകാരന്തരേന ദുക്ഖന്തി വുച്ചമാനം പരിയായദുക്ഖം. കഥേതബ്ബത്താ പടിഞ്ഞാതം യഥാ കഥേതബ്ബം, തംപകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘അരിയസച്ചഞ്ച നാമേത’’ന്തിആദിമാഹ. സങ്ഖേപോ സാമഞ്ഞം, സാമഞ്ഞഞ്ച വിസേസേ അന്തോകരിത്വാ പവത്തതീതി തത്ഥ ഉഭയഥാപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരോ പന വിസേസോ ജാതിആദികോ, വിസേസോ ച വിസേസന്തരനിവത്തകോതി ജാതിആദീസു ജരാദീനം സങ്ഖിപനം ന സക്കാ കാതുന്തി തത്ഥ വിത്ഥാരേനേവ കഥേതബ്ബം.

൧൯൧. ‘‘അപരസ്സ അപരസ്സാ’’തി ദീപനം അപരത്ഥദീപനം. സാമിഅത്ഥേപി ഹി അപരത്ഥ-സദ്ദോ സിജ്ഝതീതി. തേസം തേസന്തി വാ സാമിവസേന വുത്തം അത്ഥം ഭുമ്മവസേന വത്തുകാമതായ ആഹ ‘‘അപരത്ഥദീപന’’ന്തി, അപരസ്മിം അപരസ്മിം ദീപനന്തി അത്ഥോ. അപരസ്സ അപരസ്സ വാ ജാതിസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനം അപരത്ഥദീപനം. പഞ്ചഗതിവസേന ഏകേകായപി ഗതിയാ ഖത്തിയാദിഭുമ്മദേവാദിഹത്ഥിആദിജാതിവസേന ചാതി ഗതിജാതിവസേന.

തിണാകാരോ തിണജാതി, സോ ച ഉപാദാപഞ്ഞത്തീതി ‘‘പഞ്ഞത്തിയ’’ന്തി ആഹ. തദുപാദായാതി തം പഠമം വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ അയം ജാതി, നാസ്സ കുതോചി നിഗ്ഗമനം ഉപാദായ. യസ്മാ ച ഏവം, തസ്മാ സാവസ്സ ജാതി പഠമവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതാതി അത്ഥോ. അഥ വാ തദുപാദായ സജാതോതി വുച്ചതീതി സാവസ്സ ജാതി പഠമവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞാണമുഖേന ച പഞ്ചപി ഖന്ധാ വുത്താ ഹോന്തീതി ‘‘പടിസന്ധിയ’’ന്തി ആഹ. അരിയഭാവകരണത്താ അരിയസീലന്തി പാതിമോക്ഖസംവരോ വുച്ചതി. ജാതിആദീനിപി ലക്ഖണാനി ധമ്മാനം ആകാരവികാരാതി കത്വാ സഹുപ്പാദകാ സഹവികാരകാതി വുത്താ. ജായനട്ഠേനാതിആദി ആയതനവസേന യോനിവസേന ച ദ്വീഹി ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ ജാതിം ദസ്സേതും വുത്തം. പുരിമനയേ പന ഏകേകേനേവ പദേന സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ ജാതി ദസ്സിതാതി അയം വിസേസോ. കേചി പന ‘‘പുരിമനയേ കത്തുനിദ്ദേസോ, പച്ഛിമനയേ ഭാവനിദ്ദേസോ കതോ’’തി വദന്തി, ‘‘തേസം തേസം സത്താനം ജാതീ’’തി പന കത്തരി സാമിനിദ്ദേസസ്സ കതത്താ ഉഭയത്ഥാപി ഭാവനിദ്ദേസോവ യുത്തോ. സമ്പുണ്ണാ ജാതി സഞ്ജാതി. പാകടാ നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി. ‘‘തേസം തേസം സത്താനം…പേ… അഭിനിബ്ബത്തീ’’തി സത്തവസേന പവത്തത്താ സമ്മുതികഥാ.

തത്ര തത്രാതി ഏകചതുവോകാരഭവേസു ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം, സേസേ രൂപധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പഞ്ചന്നം, കാമധാതുയം വികലാവികലിന്ദ്രിയാനം വസേന സത്തന്നം നവന്നം ദസന്നം പുന ദസന്നം ഏകാദസന്നഞ്ച ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഏകഭവപരിയാപന്നസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ പഠമാഭിനിബ്ബത്തിഭൂതാ പടിസന്ധിക്ഖന്ധാതി ആഹ ‘‘പഠമാഭിനിബ്ബത്തിലക്ഖണാ’’തി. തമേവ സന്താനം നിയ്യാതേന്തം വിയ ‘‘ഹന്ദ ഗണ്ഹഥാ’’തി പടിച്ഛാപേന്തം വിയ പവത്തതീതി നിയ്യാതനരസാ. സന്തതിയാ ഏവ ഉമ്മുജ്ജനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി ഉമ്മുജ്ജനപച്ചുപട്ഠാനാ. ദുക്ഖരാസിസ്സ വിചിത്തതാ ദുക്ഖവിചിത്തതാ, ദുക്ഖവിസേസാ വാ തദവയവാ, തം പച്ചുപട്ഠാപേതി ഫലതീതി ദുക്ഖവിചിത്തതാപച്ചുപട്ഠാനാ.

പരിയായനിപ്പരിയായദുക്ഖേസു യം ദുക്ഖം ജാതി ഹോതി, തം ദുക്ഖഭാവോയേവ തസ്സാ ദുക്ഖട്ഠോ. യദി അക്ഖാനേന പാപുണിതബ്ബം സിയാ, ഭഗവാ ആചിക്ഖേയ്യ. ഭഗവതാപി –

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമോ നു ഖോ മഹന്തതരോ? യോ ചായം മയാ പരിത്തോ പാണിമത്തോ പാസാണോ ഗഹിതോ, യോ ച ഹിമവാ പബ്ബതരാജാതി. അപ്പമ…പേ… ഗഹിതോ, ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജാനം ഉപനിധായ സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം സോ പുരിസോ തീഹി സത്തിസതേഹി ഹഞ്ഞമാനോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, തം നേരയികസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഉപനിധായ സങ്ഖമ്പി…പേ… ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൦) –

ഉപമാവസേന പകാസിതം ആപായികദുക്ഖം. സുഖുപ്പത്തികാരണാനി സുചീനി ഉപ്പലാദീനീതി കത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തിനിവാരണേന ജാതിയാ ദുക്ഖവത്ഥുഭാവം ദസ്സേതി ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദിനാ. ദുക്ഖുപ്പത്തികാരണേ നിബ്ബത്തനേന ഗബ്ഭപരിഹരണൂപക്കമേന വിനാ മാതുകുച്ഛിസമ്ഭവമേവ ദുക്ഖം ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം അഞ്ഞാനപേക്ഖത്താ, ഉപക്കമനിബ്ബത്തം പന പരിഹരണമൂലകം ഓക്കന്തിമത്താനപേക്ഖത്താ. അയമേതേസം വിസേസോ.

അത്തനോ അഭിമുഖം കഡ്ഢനം ആകഡ്ഢനം, പരിതോ സബ്ബതോഭാഗേന കഡ്ഢനം പരികഡ്ഢനം. അധോ ധുനനം ഓധുനനം, തിരിയം, സബ്ബതോ വാ ധുനനം നിധുനനം. തച്ഛേത്വാ ഖാരപക്ഖിപനം ഖാരാപടിച്ഛകം.

സകലസരീരന്ഹാപനം ന്ഹാപനം, ഏകദേസധോവനം ധോവനം, സൂരിയാഭിമുഖപവത്തനേന ആതാപനം, പഞ്ചഗ്ഗിതാപേന പരിതാപനം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബോയേവ വാ താപോ ദ്വിധാപി വുത്തോ.

കുഹിം നു പതിട്ഠം ലഭേഥ, ജാതിയാ വിനാ ന തസ്സ ദുക്ഖസ്സ പതിട്ഠാനം അത്ഥീതി അത്ഥോ, ജാതിയാ വാ വിനാ സോ സത്തോ കുഹിം നു പതിട്ഠം, കത്ഥ നു പതിട്ഠന്തോ തം ദുക്ഖം ലഭേഥാതി അത്ഥോ. തത്ഥ തിരച്ഛാനേസു കഥം ദുക്ഖം ഭവേയ്യ തഹിം തിരച്ഛാനേസു ജാതിം വിനാ. ന ചസ്സാതി ന ചേ അസ്സ. നനു നേവത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ, നനു ആഹാതി വാ. യദതോതി യസ്മാ നേവത്ഥി, തസ്മാ ആഹാതി അത്ഥോ.

ജരാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൨. ജീരണമേവ ജീരണതാ, ജീരണസ്സ വാ ആകാരോ താ-സദ്ദേന വുത്തോ.

യഥാപുരേ അസല്ലക്ഖേന്തേതി ഗാരവകരണഉപട്ഠാനാദീനി അസല്ലക്ഖേന്തേ തംനിമിത്തം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

സതാദീനന്തി സതിസുതവീരിയപഞ്ഞാദീനം വിപ്പവാസനിമിത്തം അത്തനാ അപസാദേതബ്ബേഹിപി അത്തനോ പുത്തദാരേഹി അപസാദനീയതോ. അവസവത്തങ്ഗപച്ചങ്ഗതായ സുചിഅസുചിആദിവിചാരണവിരഹേന ച ബാലകുമാരകകാലോ വിയ ജിണ്ണകാലോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഭിയ്യോ ബാലത്തപ്പത്തിയാ’’തി.

മരണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൩. ‘‘കാലസ്സ അന്തകസ്സ കിരിയാ’’തി യാ ലോകേ വുച്ചതി, സാ ചുതി, മരണന്തി അത്ഥോ. ചവനകാലോയേവ വാ അനതിക്കമനീയത്താ വിസേസേന കാലോതി വുത്തോ, തസ്സ കിരിയാ ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭേദപ്പത്തിയേവ. മച്ചു മരണന്തി ഏത്ഥാപി സമാസം അകത്വാ യോ മച്ചു വുച്ചതി ഭേദോ, യഞ്ച മരണം പാണചാഗോ, ഇദം വുച്ചതി മരണന്തി വിസും സമ്ബന്ധോ ന ന യുജ്ജതി.

യസ്സ ഖന്ധഭേദസ്സ പവത്തത്താ ‘‘തിസ്സോ മതോ, ഫുസ്സോ മതോ’’തി വോഹാരോ ഹോതി, സോ ഖന്ധപ്പബന്ധസ്സ അനുപച്ഛിന്നതായ ‘‘സമ്മുതിമരണ’’ന്തി വുത്തോ, പബന്ധസമുച്ഛേദോ ച ‘‘സമുച്ഛേദമരണ’’ന്തി. മരണമ്പി ദുക്ഖന്തി ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ദുക്ഖസച്ചകഥാ വട്ടകഥാതി കത്വാ ‘‘സമ്മുതിമരണം അധിപ്പേത’’ന്തി ആഹ. തസ്സേവ നാമന്തി തബ്ഭാവതോ തദേകദേസഭാവതോ ച മരണ-സദ്ദബഹുത്തേ അസമ്മോഹത്ഥം വുത്തം. ചുതിലക്ഖണന്തി ‘‘ചവനതാ’’തി നിദസ്സിതചവനലക്ഖണമേവ വദതി. സമ്പത്തിഭവഖന്ധേഹി വിയോജേതീതി വിയോഗരസം, വിയോഗകിരിയാഭൂതതായ വാ ‘‘വിയോഗരസ’’ന്തി വുത്തം. സത്തസ്സ പുരിമഭവതോ വിപ്പവാസോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി വിപ്പവാസപച്ചുപട്ഠാനം.

മരണന്തികാതി മരണസ്സ ആസന്നാ. യദി മരണം ന ഭവിസ്സതി, യഥാവുത്തം കായികം ചേതസികഞ്ച ദുക്ഖം ന ഭവിസ്സതീതി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേനാ’’തി.

പാപകമ്മാദിനിമിത്തന്തി പാപകമ്മനിമിത്തം പാപഗതിനിമിത്തഞ്ചാതി അത്ഥോ, കമ്മമ്പി വാ ഏത്ഥ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുത്തം ഉപപത്തിനിമിത്തഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ. തദുപട്ഠാനേപി ഹി ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിനാ അനപ്പകം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി. ഭദ്ദസ്സാതി കല്യാണകമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. അവിസേസതോതി ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി ഏതേന യോജേതബ്ബം. സബ്ബേസന്തി ച യേസം കായികം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തേയേവ സബ്ബേ ഗഹിതാ ‘‘വിതുജ്ജമാനമമ്മാന’’ന്തി വിസേസിതത്താ. സന്ധീനം ബന്ധനാനി സന്ധിബന്ധനാനി, തേസം ഛേദനേന നിബ്ബത്തം ദുക്ഖം ‘‘സന്ധിബന്ധനച്ഛേദന’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദോ വാ കാരണത്ഥോ, സന്ധിബന്ധനച്ഛേദനമൂലകന്തി അത്ഥോ.

അനയബ്യസനാപാദനം വിയാതി അനയബ്യസനാപത്തി വിയാതി അത്ഥോ. വാളാദീഹി കതേ ഹി അനയബ്യസനാപാദനേ അന്തോഗധാ അനയബ്യസനാപത്തി ഏത്ഥ നിദസ്സനന്തി.

സോകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൪. സുഖകാരണം ഹിതം, തസ്സ ഫലം സുഖം. ഞാതിക്ഖയോതി ഭോഗാദീഹി ഞാതീനം പരിഹാനി മരണഞ്ച. അയം പന വിസേസോതി ഭോഗബ്യസനാദിപദത്ഥവിസേസം രോഗബ്യസനാദീസു സമാസവിസേസഞ്ച സന്ധായാഹ. ഞാതിഭോഗാ പഞ്ഞത്തിമത്താ തബ്ബിനാസാവാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അപരിനിപ്ഫന്നതം സന്ധായ ‘‘അനിപ്ഫന്നാനീ’’തി ആഹ. അപരിനിപ്ഫന്നതംയേവ ഹി സന്ധായ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൭ ആദയോ) ച ‘‘ദസ രൂപാനി അനിപ്ഫന്നാനീ’’തി വുത്തം. രൂപകണ്ഡവണ്ണനായഞ്ഹി (ധ. സ. അട്ഠ. ൯൭൫ പകിണ്ണകകഥാ) നി ‘‘അപരിനിപ്ഫന്നാനീ’’തി വുത്താനി. ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ച നിപ്ഫാദേതബ്ബസ്സ നിരോധസമാപത്തിആദികസ്സ നിപ്ഫന്നതാ വുത്താതി അസഭാവധമ്മസ്സ ച നിപ്ഫന്നതാ, നിബ്ബാനസ്സേവ അനിപ്ഫന്നതാതി.

ധമ്മ-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖസ്സ ഉപ്പത്തിഹേതുനാ’’തി. ഝാമന്തി ദഡ്ഢം. പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണാദികാ ദോമനസ്സവേദനാ സോകോതി തസ്സ പുന ലക്ഖണാദയോ ന വത്തബ്ബാ സിയും, തഥാപി ദോമനസ്സവിസേസത്താ സോകസ്സ ച വിസിട്ഠാ ലക്ഖണാദയോ വത്തബ്ബാതി ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദിമാഹ. വിസാരരഹിതം അന്തോ ഏവ സങ്കുചിതം ചിന്തനം, സുക്ഖനം വാ അന്തോനിജ്ഝാനം. പരിനിജ്ഝായനം ദഹനം. ഞാതിബ്യസനാദിഅനുരൂപം സോചനം അനുസോചനം, തം തം വാ ഗുണം ദോസഞ്ച അനുഗന്ത്വാ സോചനം തപ്പനം അനുസോചനം.

ജവനക്ഖണേതി മനോദ്വാരജവനക്ഖണേ. തഥാ ഹി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകാ മേ’’തിആദിമാഹ. കായവിഞ്ഞാണാദിവീഥിയമ്പി പന ജവനക്ഖണേ ദോമനസ്സസ്സ പച്ചയോ ഹോതി ഏവ. തേനേവ ‘‘ജവനക്ഖണേ ചാ’’തി ആഹ. അഞ്ഞഥാ കായികചേതസികദുക്ഖാനം കായവത്ഥുകമനോദ്വാരപ്പവത്താനമേവ പച്ചയോതി ഗണ്ഹേയ്യ തത്ഥ വിസേസേന കായികചേതസികസദ്ദപ്പവത്തിതോ.

തുജ്ജതീതി ‘‘തുദതീ’’തി വത്തബ്ബേ ബ്യത്തയവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പരിദേവനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൫. ആദേവന്തി ഏതേനാതി ആദേവോതി ആദേവന-സദ്ദം കത്വാ അസ്സുവിമോചനാദിവികാരം ആപജ്ജന്താനം തബ്ബികാരാപത്തിയാ സോ സദ്ദോ കരണഭാവേന വുത്തോതി. വീഹിപലാപാദയോ വിയ തുച്ഛം വചനം പലാപോ. ഗുണദോസേ കിത്തേതി ബോധേതീതി ഗുണദോസകിത്തനരസോ ലാലപ്പ-സദ്ദോ. അത്ഥാനത്ഥേ ഹിരിയിതബ്ബജനേ ച അവിചാരേത്വാ പുഗ്ഗലസ്സ സമ്ഭമഭാവോ ഹുത്വാ പരിദേവന-സദ്ദോ ഉപട്ഠാതീതി ‘‘സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി വുത്തോ, സോകവത്ഥുഅവിഘാതേന വാ സമ്ഭമോ, ന ഉത്താസസമ്ഭമോ, സോ ച പരിദേവന-സദ്ദേന പാകടോ ഹോതീതി പരിദേവോ ‘‘സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി വുത്തോ.

സോകാഭിഭൂതോ പരിദേവനനിമിത്തം മുട്ഠിപോഥനാദീനി കരോതി, പരിദേവനനിമിത്തമേവ ച ഞാതിഅബ്ഭത്ഥങ്ഗമനാദീനി ചിന്തേതീതി പരിദേവസ്സ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം വത്ഥുഭാവോ വുത്തോ.

ഭിയ്യോതി യേന വിനാ ന ഹോതി, തതോ പരിദേവസമുട്ഠാപകദോമനസ്സതോ, പുബ്ബേ വുത്തദുക്ഖതോ വാ ഭിയ്യോ, കണ്ഠോട്ഠതാലുആദിസോസജതോപി വാ ഭിയ്യോതി അഞ്ഞഞ്ച കായികം ചേതസികം തംനിദാനദുക്ഖം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ദുക്ഖദോമനസ്സനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൬-൭. കായികം ദുക്ഖം കായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ‘‘ദുക്ഖിതസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഏതേന ദുക്ഖേന അഭിഭൂതത്താ നക്ഖത്തം കീളിതും ന ലഭാമീതി ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി ദുക്ഖസ്സ ദോമനസ്സവത്ഥുതാ ഹോതി.

അത്തനോ പവത്തിക്ഖണം സന്ധായ ‘‘പീളേതീ’’തി വുത്തം കായികദുക്ഖം, തദുപനിസ്സയതോ വാ.

ആവട്ടന്തീതി പരിവട്ടന്തി. വിവട്ടന്തീതി പബ്ഭാരേ ഖിത്തത്ഥമ്ഭോ വിയ ലുധന്തി. മൂലച്ഛിന്നരുക്ഖോ വിയ ഛിന്നപപാതം പപതന്തി, പരിദയ്ഹമാനചിത്താ പുരിമദോമനസ്സുപനിസ്സയവസേന ചിന്തേന്തി, വിഗതേ ദോമനസ്സേ തഥാചിന്തനം നത്ഥീതി.

ഉപായാസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൮. സബ്ബവിസയപ്പടിപത്തിനിവാരണവസേന സമന്തതോ സീദനം സംസീദനം, ഉട്ഠേതുമ്പി അസക്കുണേയ്യതാകരണവസേന അതിബലവം, വിരൂപം വാ സീദനം വിസീദനം. അഞ്ഞം വിസയം അഗന്ത്വാ ഞാതിബ്യസനാദീസു വിരൂപോ ആസങ്ഗോ തത്ഥേവ അവബന്ധതാ ബ്യാസത്തി. നിത്ഥുനനകരണതോ നിത്ഥുനനരസോ. വിസീദനം വിസാദോ.

സയം ന ദുക്ഖോ ദോസത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നധമ്മന്തരത്താ വാ. യേ പന ദോമനസ്സമേവ ഉപായാസോതി വദേയ്യും, തേ ‘‘ഉപായാസോ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സമ്പയുത്തോ, ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്തോ’’തി (ധാതു. ൨൪൯) ഇമായ പാളിയാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. വിസാദപ്പത്തിയാ സുഖദുക്ഖകാരണം അഗണയിത്വാ ദുക്ഖട്ഠാനാദീനി കരോന്താനം ഉപായാസോ കായികദുക്ഖസ്സ വത്ഥു ഹോതി, വിസാദനവസേനേവ ഞാതിവിനാസാദീനി ചിന്തേന്താനം ദോമനസ്സസ്സ. അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേയേവ ഉപായാസോ ദോമനസ്സസമ്പയോഗതോ ചിത്തം പരിദഹതി, അവിപ്ഫാരികതാകരണവസേന കായം വിസാദേതി, തദുഭയകരണേനേവ തതോ പരം തംനിമിത്തം കായികം ചേതസികഞ്ച അധിമത്തം ദുക്ഖം ജനയതീതി ദുക്ഖോ വുത്തോ.

അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൯. ന അപ്പിയന്തീതി ന ഗമിയന്തി, ന പവേസീയന്തീതി അത്ഥോ. അനത്ഥന്തി ബ്യസനം, ദുക്ഖം വാ. അഹിതന്തി തസ്സ ഹേതും. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ അത്ഥം ന കാമേന്തീതി അനത്ഥകാമാതിആദി അസമത്ഥസമാസോപി യോജിതോ. ‘‘അസൂരിയപസ്സാനി മുഖാനീ’’തിആദീസു വിയ ഹി യേന സമാസോ, ന തസ്സായം പടിസേധകോ അ-കാരോതി. യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി നിബ്ഭയേ യോഗക്ഖേമ-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ ദുക്ഖയോഗതോ ഖേമത്താ.

സങ്ഗതിആദീസു സങ്ഖാരവസേന യം ലബ്ഭതി, തം ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി സങ്ഖാരാനം ഠാനനിസജ്ജാദയോ ഭോജനാദികിച്ചേസു വാ സഹകരണം വിജ്ജതീതി പച്ഛിമദ്വയം തദത്ഥവസേന ലബ്ഭതീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി. യം ലബ്ഭതീതി വാ യം അത്ഥജാതം ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. തേന യഥാ ലബ്ഭതി സങ്ഗതിആദീസു അത്ഥോ, തഥാ യോജേതബ്ബോ. പുഗ്ഗലസ്സ ഹി സങ്ഗതി ഗന്ത്വാ സങ്ഖാരേഹി സംയോഗോ ഹോതി, ആഗതേഹി ച തേഹി, പുഗ്ഗലസ്സ ച അത്തനോ ഠാനാദീസു സങ്ഖാരേഹി സഹഭാവോ ഹോതി, സബ്ബകിരിയാസു ച മിസ്സീഭാവോതി. അനത്ഥഭാവോ ഉപദ്ദവഭാവോ.

അനിട്ഠാനം ആപാഥഗമനമത്തം തംഗഹണമത്തഞ്ച അപ്പിയസമ്പയോഗോ, ന പന പഥവിഫസ്സാദയോ വിയ അപ്പിയസമ്പയോഗോ നാമ ഏകോ ധമ്മോ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘സോ അത്ഥതോ ഏകോ ധമ്മോ നാമ നത്ഥീ’’തി. അനിട്ഠാനി കണ്ടകാദീനി അമിത്താ ച ഉസുആദീഹി വിജ്ഝനാദിദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി.

ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ ദുക്ഖം ഹോതീതി വാ ഇധ ഇമസ്മിം ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസേ ദുക്ഖോ വുത്തോതി വാ യോജേതബ്ബം.

പിയവിപ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൦. മിനന്തീതി നാളിയാദീസു ധഞ്ഞം വിയ അന്തോ പക്ഖിപന്തി, ന ബഹി കരോന്തീതി അത്ഥോ. അമാ-സദ്ദോ സഹഭാവദീപകോ. ഞായന്തി വാ അജ്ഝത്തികാഇച്ചേവ. ഞാതിബ്യസനാദികോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി ബ്യസനപച്ചുപട്ഠാനോ. സോകുപ്പാദനേനേവ സരീരം സോസേന്തി, കിസം കരോന്തി, അകിസമ്പി നിരോജതാകരണേന മിലാപേന്തി, തതോ ച കായികം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീതി തദുപ്പാദകതാ വുത്താ.

സോകസരസമപ്പിതാതി ഏതേന ചേതസികദുക്ഖം ദസ്സേതി, വിതുജ്ജന്തീതി ഏതേന കായികം ദുക്ഖം.

ഇച്ഛാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൧. യസ്മിം കാലേ ജാതിയാ ന ആഗന്തബ്ബം, തം കാലം ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘പരിനിബ്ബുതേസു ച വിജ്ജമാനം ജാതിയാ അനാഗമന’’ന്തി. യമ്പീതി യേനപീതി അത്ഥോ വുത്തോ. യദാപി പന യം-സദ്ദോ ‘‘ഇച്ഛ’’ന്തി ഏതം അപേക്ഖതി, തദാപി അലാഭവിസിട്ഠാ ഇച്ഛാ വുത്താ ഹോതി. യദാ ‘‘ന ലഭതീ’’തി ഏതം അപേക്ഖതി, തദാ ഇച്ഛാവിസിട്ഠോ അലാഭോ വുത്തോ ഹോതി. സോ പനത്ഥതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ നത്ഥി, തഥാപി അലബ്ഭനേയ്യഇച്ഛാവ വുത്താ ഹോതി. അപാപുണിതബ്ബേസു പവത്തത്താ ഏവ ‘‘അപ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി വുത്താ. യത്ഥ ഹി സാ ഇച്ഛാ പവത്താ, തം വത്ഥും അപാപുണന്തീ ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി.

ഛിന്നഭിന്നഗണേനാതി നില്ലജ്ജേന ധുത്തഗണേന, കപ്പടികഗണേന വാ.

വിഘാതമയന്തി ചിത്തവിഘാതമയം ദോമനസ്സം ചിത്തവിഘാതതോ ഏവ ഉപ്പന്നം ഉബ്ബന്ധനജരാതിസാരാദികായികം ദുക്ഖഞ്ച. ഇച്ഛിതാലാഭന്തി അലബ്ഭനേയ്യഇച്ഛമേവ വദതി.

ഉപാദാനക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൨. വിത്ഥിണ്ണസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഏത്തകന്തി ദസ്സനം ദുക്ഖസ്സ സങ്ഖേപോ, തം കാതും ന സക്കാ വിത്ഥാരസ്സ അനന്തത്താ. ദുക്ഖവിത്ഥാരഗതം പന ദേസനാവിത്ഥാരം പഹായ യത്ഥ സബ്ബോ ദുക്ഖവിത്ഥാരോ സമോധാനം ഗച്ഛതി, തത്ഥ ദേസനായ വവത്ഥാനം സങ്ഖേപോ, തം കാതും സക്കാ താദിസസ്സ വത്ഥുനോ സബ്ഭാവാ.

ദേസം ജാനന്തോ മഗ്ഗക്ഖായികപുരിസോ ദേസകോ. ഭഗവാപി ദുക്ഖസ്സ ദേസകോ. ‘‘ദുക്ഖന്തദേസകേനാ’’തി വാ പാഠോ, ദുക്ഖന്തക്ഖായികോതി അത്ഥോ.

പാവകാദയോ യഥാ ഇന്ധനാദീനി ബാധേന്തി, ഏവം ബാധയമാനാ. മാരണന്തികദുക്ഖാഭിഘാതേനാതി ഇമിനാ അതിപാകടേന ജാതിജരാദുക്ഖവിഘാതജസോകാദയോ ദസ്സേതി. തതോതി പരിദേവതോ ഉദ്ധം. കണ്ഠ സോസാദി സന്ധി ബന്ധച്ഛേദനാദി ജനക ധാതുക്ഖോഭ സമായോഗതോ കായസ്സ ആബാധനദുക്ഖം ദുക്ഖം. യേസു കേസുചീതി തിസ്സസ്സ വാ ഫുസ്സസ്സ വാ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സബ്ബമ്പി ചക്ഖുരോഗാദിദുക്ഖം സബ്ബസത്തഗതം ഏവംപകാരമേവാതി സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോതി അത്ഥോ.

ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമുദയസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൩. ഉത്തരപദലോപം കത്വാ ‘‘പുനബ്ഭവകരണം പുനോബ്ഭവോ’’തിആഹ. ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ’’തി ഏത്ഥ മനോ വിയ ച പുരിമപദസ്സ ഓകാരന്തതാ ദട്ഠബ്ബാ. അഥ വാ സീലട്ഠേന ഇക-സദ്ദേന ഗമിയത്ഥത്താ കിരിയാവാചകസ്സ സദ്ദസ്സ അദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം യഥാ ‘‘അപൂപഭക്ഖനസീലോ ആപൂപികോ’’തി. ‘‘തദ്ധിതാ’’ഇതി ബഹുവചനനിദ്ദേസാ വിചിത്തത്താ വാ തദ്ധിതാനം അഭിധാനലക്ഖണത്താ വാ ‘‘പുനബ്ഭവം ദേതീ’’തിആദീസു അത്ഥേസു പോനോബ്ഭവികസദ്ദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ കമ്മസഹജാതാ പുനബ്ഭവം ദേതി, കമ്മസഹായഭൂതാ തദസഹജാതാ പുനബ്ഭവായ സംവത്തതി, ദുവിധാപി പുനപ്പുനം ഭവേ നിബ്ബത്തേതി. തേനേവാഹ ‘‘പുനബ്ഭവസ്സ ദായികാപീ’’തിആദി. പോനോബ്ഭവികായേവാതി നാമം ലഭതീതി പുനബ്ഭവം ദായികാപി അദായികാപി പുനബ്ഭവം ദേതിച്ചേവ പോനോബ്ഭവികാതി സമാനവിപാകാതി നാമം ലഭതി സമാനസഭാവത്താ തദാനുഭാവത്താ ച. ഏവം ഇതരേസു ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ഉപധിമ്ഹി യഥാനിബ്ബത്തേ അത്തഭാവേ വിപച്ചനകമ്മം ഏതിസ്സാതി ഉപധിവേപക്കാ. നന്ദനട്ഠേന നന്ദീ, രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ. യോ ച നന്ദിരാഗോ, യാ ച തണ്ഹാ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി തണ്ഹാ ‘‘നന്ദിരാഗേന സദ്ധിം അത്ഥതോ ഏകത്തം ഗതാ’’തി വുത്താ. രാഗസമ്ബന്ധേന ‘‘ഉപ്പന്നസ്സാ’’തി വുത്തം. രൂപാരൂപഭവരാഗോ വിസും വക്ഖതീതി കാമഭവേ ഏവ ഭവപത്ഥനാഉപ്പത്തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

തസ്മിം തസ്മിം പിയരൂപേ പഠമുപ്പത്തിവസേന ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്താ, പുനപ്പുനം പവത്തിവസേന ‘‘നിവിസതീ’’തി, പരിയുട്ഠാനാനുസയവസേന വാ ഉപ്പത്തിനിവേസാ യോജേതബ്ബാ. സമ്പത്തിയന്തി മനുസ്സസോഭഗ്ഗേ ദേവത്തേ ച. അത്തനോ ചക്ഖുന്തി സവത്ഥുകം ചക്ഖുമാഹ, സപസാദം വാ മംസപിണ്ഡം. വിപ്പസന്നപഞ്ചപസാദന്തി പരിസുദ്ധനീലപീതലോഹിതകണ്ഹഓദാതവണ്ണപസാദം. രജതപനാളികം വിയ ഛിദ്ദം അബ്ഭന്തരേ ഓദാതത്താ. പാമങ്ഗസുത്തം വിയ ലമ്ബകണ്ണബദ്ധം. തുങ്ഗാ ഉച്ചാ ദീഘാ നാസികാ തുങ്ഗനാസികാ, ഏവം ലദ്ധവോഹാരം അത്തനോ ഘാനം. ‘‘ലദ്ധവോഹാരാ’’തി വാ പാഠോ. തസ്മിം സതി തുങ്ഗാ നാസികാ യേസം, തേ തുങ്ഗനാസികാ. ഏവം ലദ്ധവോഹാരാ സത്താ അത്തനോ ഘാനന്തി യോജനാ കാതബ്ബാ. ജിവ്ഹം…പേ… മഞ്ഞന്തി വണ്ണാ സണ്ഠാനതോ കിച്ചതോ ച. മനം…പേ… ഉളാരം മഞ്ഞന്തി അതീതാദിഅത്ഥവിചിനനസമത്ഥം. അത്തനാ പടിലദ്ധാനീതി അജ്ഝത്തഞ്ച സരീരഗന്ധാദീനി ബഹിദ്ധാ ച വിലേപനഗന്ധാദീനി. ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീതി യദാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹോതി, തദാ ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി സാമഞ്ഞേന ഗഹിതാ ഉപ്പാദകിരിയാ ലക്ഖണഭാവേന വുത്താ, വിസയവിസിട്ഠാ ലക്ഖിതബ്ബഭാവേന. ന ഹി സാമഞ്ഞവിസേസേഹി നാനത്തവോഹാരോ ന ഹോതീതി. ഉപ്പജ്ജമാനാതി വാ അനിച്ഛിതോ ഉപ്പാദോ ഹേതുഭാവേന വുത്തോ. ഉപ്പജ്ജതീതി നിച്ഛിതോ ഫലഭാവേന ‘‘യദി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹോതി, ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. സോ ഹി തേന ഉപയോജിതോ വിയ ഹോതി.

സമുദയസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിരോധസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൪. അനൂഹതേതി അനുദ്ധതേ, അപ്പഹീനേതി അത്ഥോ.

സീഹോ വേധകേ പടിപജ്ജതി, ന ഉസുമ്ഹി, സുവാനോ ലേഡ്ഡുമ്ഹി പടിപജ്ജതി, ന പഹാരകേ. ഖയഗമനവസേന വിരജ്ജതി, അപ്പവത്തിഗമനവസേന നിരുജ്ഝതി. അനപേക്ഖതായ ചജനവസേന ഹാനിവസേന ച ചജീയതി, പുന യഥാ ന പവത്തതി, തഥാ ദൂരഖിപനവസേന പടിനിസ്സജ്ജീയതി, ബന്ധനഭൂതായ മോചനവസേന മുച്ചതി, അസംകിലേസവസേന ന അല്ലീയതി. ആയൂഹനം സമുദയോ, തപ്പടിപക്ഖവസേന അനായൂഹനം.

അപഞ്ഞത്തിന്തി അപഞ്ഞാപനം, ‘‘തിത്തഅലാബു അത്ഥീ’’തി വോഹാരാഭാവം വാ. തിത്തഅലാബുവല്ലിയാ അപ്പവത്തിം ഇച്ഛന്തോ പുരിസോ വിയ മഗ്ഗോ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്സ തസ്സാ അപ്പവത്തിനിന്നചിത്തസ്സ മൂലച്ഛേദനം വിയ മഗ്ഗസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ തണ്ഹാപഹാനം. തദാപ്പവത്തി വിയ തണ്ഹായ അപ്പവത്തിഭൂതം നിബ്ബാനം ദട്ഠബ്ബം. ദുതിയൂപമായ ദക്ഖിണദ്വാരം വിയ നിബ്ബാനം, ചോരഘാതകാ വിയ മഗ്ഗോ ദട്ഠബ്ബോ, പുരിമാ വാ ഉപമാ മഗ്ഗേന നിരുദ്ധായ പിയരൂപസാതരൂപേസു നിരുദ്ധാതി വത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം വുത്താ, പച്ഛിമാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ നിരുദ്ധായപി.

നിരോധസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൫. അഞ്ഞമഗ്ഗപടിക്ഖേപനത്ഥന്തി തിത്ഥിയേഹി കപ്പിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാഭാവം പടിക്ഖേപേതുന്തി അത്ഥോ, അഞ്ഞസ്സ വാ മഗ്ഗഭാവപടിക്ഖേപോ അഞ്ഞമഗ്ഗപടിക്ഖേപോ. പുഗ്ഗലസ്സ അരിയഭാവകരത്താ അരിയം കരോതീതി അരിയോ, അരിയഫലപടിലാഭകരത്താ അരിയം ലഭാപേതി ജനേതീതി അരിയോ. അത്തനോ കിച്ചവസേന ഫലവസേന ച അരിയനാമലാഭോ ഏവ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠ അങ്ഗാനി അസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസം അകത്വാ ‘‘അട്ഠങ്ഗാനി അസ്സ സന്തീതി അട്ഠങ്ഗികോ’’തി പദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ.

ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ വാചാ ജനം സങ്ഗണ്ഹാതീതി തബ്ബിപക്ഖവിരതിസഭാവാ സമ്മാവാചാ ഭേദകരമിച്ഛാവാചാപഹാനേന ജനേ സമ്പയുത്തേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചവതീ ഹോതീതി ‘‘പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ’’തി വുത്താ. യഥാ ചീവരകമ്മാദികോ കമ്മന്തോ ഏകം കാതബ്ബം സമുട്ഠാപേതി നിപ്ഫാദേതി, തംതംകിരിയാനിപ്ഫാദകോ വാ ചേതനാസങ്ഖാതോ കമ്മന്തോ ഹത്ഥപാദചലനാദികം കിരിയം സമുട്ഠാപേതി, ഏവം സാവജ്ജകത്തബ്ബകിരിയാസമുട്ഠാപകമിച്ഛാകമ്മന്തപ്പഹാനേന സമ്മാകമ്മന്തോ നിരവജ്ജസമുട്ഠാപനകിച്ചവാ ഹോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമുട്ഠാപേന്തോ ഏവ പവത്തതീതി ‘‘സമുട്ഠാപനലക്ഖണോ’’തി വുത്തോ. കായവാചാനം ഖന്ധസന്താനസ്സ ച സംകിലേസഭൂതമിച്ഛാആജീവപ്പഹാനേന സമ്മാആജീവോ ‘‘വോദാപനലക്ഖണോ’’തി വുത്തോ.

അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസാ ദിട്ഠേകട്ഠാ അവിജ്ജാദയോ. പസ്സതീതി പകാസേതീതി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി അങ്ഗേന തത്ഥ പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തതീതി. തഥേവാതി അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ.

കിച്ചതോതി പുബ്ബഭാഗേഹി ദുക്ഖാദിഞാണേഹി കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ ഇധ നിപ്ഫത്തിതോ, ഇമസ്സേവ വാ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിപ്പകാസനകിച്ചതോ. തീണി നാമാനി ലഭതി കാമസങ്കപ്പാദിപ്പഹാനകിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൭൦൩ ആദയോ) ‘‘വിരതിചേതനാ സബ്ബേ സമ്പയുത്തധമ്മാ ച സിക്ഖാപദാനീ’’തി വുത്താതി തത്ഥ പധാനാനം വിരതിചേതനാനം വസേന ‘‘വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപീ’’തി ആഹ. മുസാവാദാദീഹി വിരമണകാലേ വാ വിരതിയോ സുഭാസിതാദിവാചാഭാസനാദികാലേ ച ചേതനായോ യോജേതബ്ബാ, മഗ്ഗക്ഖണേ വിരതിയോവ ചേതനാനം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ ഏകസ്സ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിഞാണതാ വിയ ഏകായ വിരതിയാ മുസാവാദാദിവിരതിഭാവോ വിയ ച ഏകായ ചേതനായ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയസാധനസഭാവാഭാവാ സമ്മാവാചാദിഭാവാസിദ്ധിതോ, തംസിദ്ധിയഞ്ച അങ്ഗത്തയത്താസിദ്ധിതോ ച.

പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധി ഏവാതി യദിപി സമാധിഉപകാരകാനം അഭിനിരോപനാനുമജ്ജനസമ്പിയായനബ്രൂഹനസന്തസുഖാനം വിതക്കാദീനം വസേന ചതൂഹി ഝാനേഹി സമ്മാസമാധി വിഭത്തോ, തഥാപി വായാമോ വിയ അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദിചതുവായാമകിച്ചം, സതി വിയ ച അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തേസു കായാദീസു സുഭാദിസഞ്ഞാപഹാനചതുസതികിച്ചം, ഏകോ സമാധി ചതുക്കജ്ഝാനസമാധികിച്ചം ന സാധേതീതി പുബ്ബഭാഗേപി പഠമജ്ഝാനസമാധിചിത്തേ ഝാനസമാധി പഠമജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേപി, തഥാ പുബ്ബഭാഗേപി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിചിത്തേ ഝാനസമാധി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേപീതി അത്ഥോ.

വചീഭേദസ്സ ഉപകാരകോ വിതക്കോ സാവജ്ജാനവജ്ജവചീഭേദനിവത്തനപവത്തനകരായ സമ്മാവാചായപി ഉപകാരകോ ഏവാതി ‘‘സ്വായ’’ന്തിആദിമാഹ. വചീഭേദനിയാമികാ വാചാ കായികകിരിയാനിയാമകസ്സ സമ്മാകമ്മന്തസ്സ ഉപകാരികാ. ഇദം വീരിയന്തി ചതുസമ്മപ്പധാനവീരിയം. ഗതിയോതി നിപ്ഫത്തിയോ, കിച്ചാദിസഭാവേ വാ. സമന്വേസിത്വാതി ഉപധാരേത്വാ.

പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇട്ഠം കന്തന്തി നിരോധമഗ്ഗേസു നിന്നഭാവം ദസ്സേതി, ന അഭിനന്ദനം, തന്നിന്നഭാവോയേവ ച തത്ഥ കമ്മകരണം ദട്ഠബ്ബം.

കിച്ചതോതി പരിഞ്ഞാദിതോ. ആരമ്മണപടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധമാഹ. സബ്ബമ്പി പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധോ ച പടിവേധോവ, ന ച സോ ലോകുത്തരോതി? ന, കേവലേന പടിവേധ-സദ്ദേന ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധാനം അവചനീയത്താ, പടിവേധനിമിത്തത്താ വാ ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പവത്തം ദുക്ഖാദീസു പുബ്ബഭാഗേ ഞാണം ‘‘പടിവേധോ’’തി വുത്തം, ന പടിവേധത്താ, പടിവേധഭൂതമേവ പന ഞാണം സന്ധായാഹ ‘‘സബ്ബമ്പി പടിവേധഞാണം ലോകുത്തര’’ന്തി. ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാഞാണാനിപി സവനഞാണേ ഏവ അവരോധം ഗച്ഛന്തീതി ‘‘സവനധാരണസമ്മസനഞാണം ലോകിയ’’ന്തി തിവിധമേവ ഞാണമാഹ. ഉഗ്ഗഹാദീഹി സച്ചപരിഗ്ഗണ്ഹനം പരിഗ്ഗഹോ.

പയോഗോതി കിരിയാ, വായാമോ വാ. തസ്സ മഹന്തതരസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബതം ദുക്കരതരതഞ്ച ഉപമാഹി ദസ്സേതി ‘‘ഭവഗ്ഗഗഹണത്ഥ’’ന്തിആദിനാ.

പദഘാതന്തി ഏത്ഥ ഗതമഗ്ഗോ ‘‘പദ’’ന്തി വുച്ചതി. യേന ചുപായേന കാരണേന കാമവിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തസ്സ ഗതമഗ്ഗോതി തസ്സ ഘാതോ പദഘാതോ. ഉസ്സുക്കാപേത്വാതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം സന്തിവിസേസയുത്തം കത്വാ, വഡ്ഢേത്വാതി അത്ഥോ.

പാളിയം വിഭത്തേസൂതി കതരപാളിയം? ധമ്മസങ്ഗഹേ താവ അട്ഠ കസിണാനി ദസ അസുഭാ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ചത്താരി ആരുപ്പാനി വിഭത്താനി, ആഗമേസു ദസ അനുസ്സതിയോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി ഇമാനി ചാതി തത്ഥ തത്ഥ വിഭത്തം. ഇമേസു തീസൂതി കാമാദീസു തീസു ഠാനേസു.

മിച്ഛാവാചാസങ്ഖാതായാതി ഏതേന ഏകായ ചേതനായ പഹാതബ്ബഏകത്തം ദസ്സേതി. ഇധ അരിയസാവകോ സകല്യാണപുഥുജ്ജനകോ സേക്ഖോ. കായദ്വാരവീതിക്കമാതി ആജീവഹേതുകതോ പാണാതിപാതാദിതോ വിസും വിസും വിരമണം യോജേതബ്ബം.

അയം പനസ്സാതി മഗ്ഗഭാവേന ചതുബ്ബിധമ്പി ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ അസ്സ മഗ്ഗസ്സ അയം ഝാനവസേന സബ്ബസദിസസബ്ബാസദിസഏകച്ചസദിസതാ വിസേസോ. പാദകജ്ഝാനനിയാമേന ഹോതീതി ഇധ പാദകജ്ഝാനനിയാമം ധുരം കത്വാ ആഹ, അട്ഠസാലിനിയം പന വിപസ്സനാനിയാമം തത്ഥ സബ്ബവാദാവിരോധതോ, ഇധ പന സമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവാദനിവത്തനതോ പാദകജ്ഝാനനിയാമം. വിപസ്സനാനിയാമോ പന സാധാരണത്താ ഇധാപി ന പടിക്ഖിത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞേ ചാചരിയവാദാ വക്ഖമാനാ വിഭജിതബ്ബാതി യഥാവുത്തമേവ താവ പാദകജ്ഝാനനിയാമം വിഭജന്തോ ആഹ ‘‘പാദകജ്ഝാനനിയാമേന താവാ’’തി.

ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചക…പേ… വുത്തം അട്ഠസാലിനിയന്തി അധിപ്പായോ. നനു തത്ഥ ‘‘ആരുപ്പേ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, ന ‘‘ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാന’’ന്തി? സച്ചം, യേസു പന സംസയോ അത്ഥി, തേസം ഉപ്പത്തിദസ്സനേന, തേനത്ഥതോ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തമേവ ഹോതീതി ഏവമാഹാതി വേദിതബ്ബം. സമുദായഞ്ച അപേക്ഖിത്വാ ‘‘തഞ്ച ലോകുത്തരം, ന ലോകിയ’’ന്തി ആഹ. ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ഹി ലോകിയം തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, ന ചതുക്കം പഞ്ചകഞ്ചാതി. ഏത്ഥ കഥന്തി പാദകജ്ഝാനസ്സ അഭാവാ കഥം ദട്ഠബ്ബന്തി അത്ഥോ. തംഝാനികാവ തസ്സ തത്ഥ തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി തജ്ഝാനികം പഠമഫലാദിം പാദകം കത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഭാവനായാതി അധിപ്പായോ, തികചതുക്കജ്ഝാനികം പന മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ തത്ഥുപ്പന്നസ്സ അരൂപജ്ഝാനം തജ്ഝാനികം ഫലഞ്ച പാദകം കത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഭാവനായ അഞ്ഞഝാനികാപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഝാനങ്ഗാദിനിയാമികാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസമാപത്തി പാദകം, ന സമ്മസിതബ്ബാതി ഫലസ്സപി പാദകതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ദുക്ഖഞാണാദീനം രൂപാദിഛളാരമ്മണത്താ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീനം കസിണാദിതംതംകുസലാരമ്മണാരമ്മണത്താ സമ്മാവാചാദീനം അങ്ഗാനം തംതംവിരമിതബ്ബാദിആരമ്മണത്താ ‘‘യഥാനുരൂപ’’ന്തി ആഹ. തദനുരൂപോതി അവിപ്പടിസാരകരസീലം വായാമസ്സ വിസേസപച്ചയോതി സീലാനുരൂപതാ വായാമസ്സ വുത്താ സമ്പയുത്തസ്സപി, സമ്പയുത്തസ്സേവ ച വചനതോ ‘‘സീലഭൂമിയം പതിട്ഠിതസ്സാ’’തി അവത്വാ ‘‘പതിട്ഠമാനസ്സാ’’തി വുത്തം. ചേതസോ അസമ്മോസോതി ‘‘ഏകാരക്ഖോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തേന സതാരക്ഖേന ചേതസോ രക്ഖിതതാ. തേനാഹ ‘‘ഇതി…പേ… സുവിഹിതചിത്താരക്ഖസ്സാ’’തി.

ആസവക്ഖയഞാണസ്സ വിജ്ജാഭാവോ വുത്തോതി ആസവക്ഖയസങ്ഖാതേ മഗ്ഗേ തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതേ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വിജ്ജാ, സീലസ്സ ചതുന്നഞ്ച ഝാനാനം ചരണഭാവോ വുത്തോതി ഇതരേ ദ്വേ ഖന്ധാ ചരണം. യന്തി ഏതേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി യാനം, വിപസ്സനാവ യാനം വിപസ്സനായാനം. സീലം സമാധിസ്സ വിസേസപച്ചയോ, സമാധി വിപസ്സനായാതി സമഥസ്സ ഉപകാരത്താ സീലക്ഖന്ധോ ച സമഥയാനേന സങ്ഗഹിതോ. വിപസ്സനായാനേന കാമേസു ആദീനവം വിഭാവേന്തോ സമഥയാനേന നിരാമിസം ഝാനസുഖം അപരിച്ചജന്തോ അന്തദ്വയകുമ്മഗ്ഗം വിവജ്ജേതി. പഞ്ഞാ വിയ മോഹസ്സ, സീലസമാധയോ ച ദോസലോഭാനം ഉജുവിപച്ചനീകാ അദോസാലോഭേഹി സാധേതബ്ബത്താ. സീലസമാധിപഞ്ഞായോഗതോ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണം. സീലാദീനി ഹി സാസനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനന്തി. യസ്മിം ഠിതോ മഗ്ഗട്ഠോ ഫലട്ഠോ ച അരിയോ ഹോതി, തം മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതം ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹിതം സാസനം അരിയഭൂമി.

മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.