൧. ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസോ

ജാതിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൦. തത്ഥ …പേ… അയം മാതികാതി നിദ്ദേസവാരആദിമ്ഹി വുത്തേ ജാതിആദിനിദ്ദേസേ തേസം ജാതിആദീനം നിദ്ദേസവസേന ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ കഥനത്ഥായ, തേസു വാ ജാതിആദീസു തേസഞ്ച ദുക്ഖട്ഠേ വേദിതബ്ബേ ജാതിആദീനം നിദ്ദേസവസേന ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ കഥനത്ഥായ ദുക്ഖദുക്ഖന്തിആദികാ ദുക്ഖമാതികാ വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ. അഥ വാ തത്ഥാതി തസ്മിം നിദ്ദേസവാരേ. ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ…പേ… സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി അയം ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ കഥനത്ഥായ മാതികാതി യഥാദസ്സിതസ്സ ജാതിആദിനിദ്ദേസസ്സ മാതികാഭാവം ദീപേതി. തം ദീപേത്വാ പുന യസ്മിം പദദ്വയേ ഠത്വാ ദുക്ഖം അരിയസച്ചം കഥേതബ്ബം, തസ്സ നിദ്ധാരണത്ഥം സബ്ബം ദുക്ഖം സങ്കഡ്ഢേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദഞ്ഹി ദുക്ഖം നാമാ’’തിആദി.

സഭാവതോതി ദുക്ഖവേദയിതസഭാവതോ. നാമതോതി തേനേവ സഭാവേന ലദ്ധനാമതോ. തേന ന അഞ്ഞേന പരിയായേന ഇദം ദുക്ഖം നാമ, അഥ ഖോ ദുക്ഖത്തായേവാതി സഭാവേന നാമം വിസേസേതി. അഥ വാ നാമതോതി ഉദയബ്ബയവന്തതായ ലദ്ധനാമതോ. യഥാ അഞ്ഞേ ഉദയബ്ബയവന്തോ ധമ്മാ ന സഭാവതോ ദുക്ഖാ, ന ഏവം ഇദം, അഥ ഖോ സഭാവതോ ദുക്ഖാ, ഭൂതമേവേദം ദുക്ഖന്തി പുരിമേന ദുക്ഖ-സദ്ദേന പച്ഛിമം വിസേസേതി. വിപരിണാമവന്തതായ സുഖം അനിട്ഠമേവ ഹോതീതി ദുക്ഖം നാമ ജാതം. തേനേവാഹ ‘‘ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ’’തി. കണ്ണസൂലാദീഹി അഭിഭൂതസ്സ നിത്ഥുനനാദീഹി ദുക്ഖാഭിഭൂതതായ വിഞ്ഞായമാനായപി കിം തവ രുജ്ജതീതി പുച്ഛിത്വാവ കണ്ണസൂലാദിദുക്ഖം ജാനിതബ്ബം ഹോതീതി പടിച്ഛന്നദുക്ഖതാ തസ്സ വുത്താ. ഉപക്കമസ്സ ച പാകടഭാവതോതി കാരണാവസേന ദുക്ഖവിസേസസ്സ പാകടഭാവം ദസ്സേതി.

സഭാവം മുഞ്ചിത്വാ പകാരന്തരേന ദുക്ഖന്തി വുച്ചമാനം പരിയായദുക്ഖം. കഥേതബ്ബത്താ പടിഞ്ഞാതം യഥാ കഥേതബ്ബം, തംപകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘അരിയസച്ചഞ്ച നാമേത’’ന്തിആദിമാഹ. സങ്ഖേപോ സാമഞ്ഞം, സാമഞ്ഞഞ്ച വിസേസേ അന്തോകരിത്വാ പവത്തതീതി തത്ഥ ഉഭയഥാപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരോ പന വിസേസോ ജാതിആദികോ, വിസേസോ ച വിസേസന്തരനിവത്തകോതി ജാതിആദീസു ജരാദീനം സങ്ഖിപനം ന സക്കാ കാതുന്തി തത്ഥ വിത്ഥാരേനേവ കഥേതബ്ബം.

൧൯൧. ‘‘അപരസ്സ അപരസ്സാ’’തി ദീപനം അപരത്ഥദീപനം. സാമിഅത്ഥേപി ഹി അപരത്ഥ-സദ്ദോ സിജ്ഝതീതി. തേസം തേസന്തി വാ സാമിവസേന വുത്തം അത്ഥം ഭുമ്മവസേന വത്തുകാമതായ ആഹ ‘‘അപരത്ഥദീപന’’ന്തി, അപരസ്മിം അപരസ്മിം ദീപനന്തി അത്ഥോ. അപരസ്സ അപരസ്സ വാ ജാതിസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനം അപരത്ഥദീപനം. പഞ്ചഗതിവസേന ഏകേകായപി ഗതിയാ ഖത്തിയാദിഭുമ്മദേവാദിഹത്ഥിആദിജാതിവസേന ചാതി ഗതിജാതിവസേന.

തിണാകാരോ തിണജാതി, സോ ച ഉപാദാപഞ്ഞത്തീതി ‘‘പഞ്ഞത്തിയ’’ന്തി ആഹ. തദുപാദായാതി തം പഠമം വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ അയം ജാതി, നാസ്സ കുതോചി നിഗ്ഗമനം ഉപാദായ. യസ്മാ ച ഏവം, തസ്മാ സാവസ്സ ജാതി പഠമവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതാതി അത്ഥോ. അഥ വാ തദുപാദായ സജാതോതി വുച്ചതീതി സാവസ്സ ജാതി പഠമവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞാണമുഖേന ച പഞ്ചപി ഖന്ധാ വുത്താ ഹോന്തീതി ‘‘പടിസന്ധിയ’’ന്തി ആഹ. അരിയഭാവകരണത്താ അരിയസീലന്തി പാതിമോക്ഖസംവരോ വുച്ചതി. ജാതിആദീനിപി ലക്ഖണാനി ധമ്മാനം ആകാരവികാരാതി കത്വാ സഹുപ്പാദകാ സഹവികാരകാതി വുത്താ. ജായനട്ഠേനാതിആദി ആയതനവസേന യോനിവസേന ച ദ്വീഹി ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ ജാതിം ദസ്സേതും വുത്തം. പുരിമനയേ പന ഏകേകേനേവ പദേന സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ ജാതി ദസ്സിതാതി അയം വിസേസോ. കേചി പന ‘‘പുരിമനയേ കത്തുനിദ്ദേസോ, പച്ഛിമനയേ ഭാവനിദ്ദേസോ കതോ’’തി വദന്തി, ‘‘തേസം തേസം സത്താനം ജാതീ’’തി പന കത്തരി സാമിനിദ്ദേസസ്സ കതത്താ ഉഭയത്ഥാപി ഭാവനിദ്ദേസോവ യുത്തോ. സമ്പുണ്ണാ ജാതി സഞ്ജാതി. പാകടാ നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി. ‘‘തേസം തേസം സത്താനം…പേ… അഭിനിബ്ബത്തീ’’തി സത്തവസേന പവത്തത്താ സമ്മുതികഥാ.

തത്ര തത്രാതി ഏകചതുവോകാരഭവേസു ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം, സേസേ രൂപധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പഞ്ചന്നം, കാമധാതുയം വികലാവികലിന്ദ്രിയാനം വസേന സത്തന്നം നവന്നം ദസന്നം പുന ദസന്നം ഏകാദസന്നഞ്ച ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഏകഭവപരിയാപന്നസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ പഠമാഭിനിബ്ബത്തിഭൂതാ പടിസന്ധിക്ഖന്ധാതി ആഹ ‘‘പഠമാഭിനിബ്ബത്തിലക്ഖണാ’’തി. തമേവ സന്താനം നിയ്യാതേന്തം വിയ ‘‘ഹന്ദ ഗണ്ഹഥാ’’തി പടിച്ഛാപേന്തം വിയ പവത്തതീതി നിയ്യാതനരസാ. സന്തതിയാ ഏവ ഉമ്മുജ്ജനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി ഉമ്മുജ്ജനപച്ചുപട്ഠാനാ. ദുക്ഖരാസിസ്സ വിചിത്തതാ ദുക്ഖവിചിത്തതാ, ദുക്ഖവിസേസാ വാ തദവയവാ, തം പച്ചുപട്ഠാപേതി ഫലതീതി ദുക്ഖവിചിത്തതാപച്ചുപട്ഠാനാ.

പരിയായനിപ്പരിയായദുക്ഖേസു യം ദുക്ഖം ജാതി ഹോതി, തം ദുക്ഖഭാവോയേവ തസ്സാ ദുക്ഖട്ഠോ. യദി അക്ഖാനേന പാപുണിതബ്ബം സിയാ, ഭഗവാ ആചിക്ഖേയ്യ. ഭഗവതാപി –

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമോ നു ഖോ മഹന്തതരോ? യോ ചായം മയാ പരിത്തോ പാണിമത്തോ പാസാണോ ഗഹിതോ, യോ ച ഹിമവാ പബ്ബതരാജാതി. അപ്പമ…പേ… ഗഹിതോ, ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജാനം ഉപനിധായ സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം സോ പുരിസോ തീഹി സത്തിസതേഹി ഹഞ്ഞമാനോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, തം നേരയികസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഉപനിധായ സങ്ഖമ്പി…പേ… ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൦) –

ഉപമാവസേന പകാസിതം ആപായികദുക്ഖം. സുഖുപ്പത്തികാരണാനി സുചീനി ഉപ്പലാദീനീതി കത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തിനിവാരണേന ജാതിയാ ദുക്ഖവത്ഥുഭാവം ദസ്സേതി ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദിനാ. ദുക്ഖുപ്പത്തികാരണേ നിബ്ബത്തനേന ഗബ്ഭപരിഹരണൂപക്കമേന വിനാ മാതുകുച്ഛിസമ്ഭവമേവ ദുക്ഖം ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം അഞ്ഞാനപേക്ഖത്താ, ഉപക്കമനിബ്ബത്തം പന പരിഹരണമൂലകം ഓക്കന്തിമത്താനപേക്ഖത്താ. അയമേതേസം വിസേസോ.

അത്തനോ അഭിമുഖം കഡ്ഢനം ആകഡ്ഢനം, പരിതോ സബ്ബതോഭാഗേന കഡ്ഢനം പരികഡ്ഢനം. അധോ ധുനനം ഓധുനനം, തിരിയം, സബ്ബതോ വാ ധുനനം നിധുനനം. തച്ഛേത്വാ ഖാരപക്ഖിപനം ഖാരാപടിച്ഛകം.

സകലസരീരന്ഹാപനം ന്ഹാപനം, ഏകദേസധോവനം ധോവനം, സൂരിയാഭിമുഖപവത്തനേന ആതാപനം, പഞ്ചഗ്ഗിതാപേന പരിതാപനം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബോയേവ വാ താപോ ദ്വിധാപി വുത്തോ.

കുഹിം നു പതിട്ഠം ലഭേഥ, ജാതിയാ വിനാ ന തസ്സ ദുക്ഖസ്സ പതിട്ഠാനം അത്ഥീതി അത്ഥോ, ജാതിയാ വാ വിനാ സോ സത്തോ കുഹിം നു പതിട്ഠം, കത്ഥ നു പതിട്ഠന്തോ തം ദുക്ഖം ലഭേഥാതി അത്ഥോ. തത്ഥ തിരച്ഛാനേസു കഥം ദുക്ഖം ഭവേയ്യ തഹിം തിരച്ഛാനേസു ജാതിം വിനാ. ന ചസ്സാതി ന ചേ അസ്സ. നനു നേവത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ, നനു ആഹാതി വാ. യദതോതി യസ്മാ നേവത്ഥി, തസ്മാ ആഹാതി അത്ഥോ.

ജരാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൨. ജീരണമേവ ജീരണതാ, ജീരണസ്സ വാ ആകാരോ താ-സദ്ദേന വുത്തോ.

യഥാപുരേ അസല്ലക്ഖേന്തേതി ഗാരവകരണഉപട്ഠാനാദീനി അസല്ലക്ഖേന്തേ തംനിമിത്തം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

സതാദീനന്തി സതിസുതവീരിയപഞ്ഞാദീനം വിപ്പവാസനിമിത്തം അത്തനാ അപസാദേതബ്ബേഹിപി അത്തനോ പുത്തദാരേഹി അപസാദനീയതോ. അവസവത്തങ്ഗപച്ചങ്ഗതായ സുചിഅസുചിആദിവിചാരണവിരഹേന ച ബാലകുമാരകകാലോ വിയ ജിണ്ണകാലോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഭിയ്യോ ബാലത്തപ്പത്തിയാ’’തി.

മരണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൩. ‘‘കാലസ്സ അന്തകസ്സ കിരിയാ’’തി യാ ലോകേ വുച്ചതി, സാ ചുതി, മരണന്തി അത്ഥോ. ചവനകാലോയേവ വാ അനതിക്കമനീയത്താ വിസേസേന കാലോതി വുത്തോ, തസ്സ കിരിയാ ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭേദപ്പത്തിയേവ. മച്ചു മരണന്തി ഏത്ഥാപി സമാസം അകത്വാ യോ മച്ചു വുച്ചതി ഭേദോ, യഞ്ച മരണം പാണചാഗോ, ഇദം വുച്ചതി മരണന്തി വിസും സമ്ബന്ധോ ന ന യുജ്ജതി.

യസ്സ ഖന്ധഭേദസ്സ പവത്തത്താ ‘‘തിസ്സോ മതോ, ഫുസ്സോ മതോ’’തി വോഹാരോ ഹോതി, സോ ഖന്ധപ്പബന്ധസ്സ അനുപച്ഛിന്നതായ ‘‘സമ്മുതിമരണ’’ന്തി വുത്തോ, പബന്ധസമുച്ഛേദോ ച ‘‘സമുച്ഛേദമരണ’’ന്തി. മരണമ്പി ദുക്ഖന്തി ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ദുക്ഖസച്ചകഥാ വട്ടകഥാതി കത്വാ ‘‘സമ്മുതിമരണം അധിപ്പേത’’ന്തി ആഹ. തസ്സേവ നാമന്തി തബ്ഭാവതോ തദേകദേസഭാവതോ ച മരണ-സദ്ദബഹുത്തേ അസമ്മോഹത്ഥം വുത്തം. ചുതിലക്ഖണന്തി ‘‘ചവനതാ’’തി നിദസ്സിതചവനലക്ഖണമേവ വദതി. സമ്പത്തിഭവഖന്ധേഹി വിയോജേതീതി വിയോഗരസം, വിയോഗകിരിയാഭൂതതായ വാ ‘‘വിയോഗരസ’’ന്തി വുത്തം. സത്തസ്സ പുരിമഭവതോ വിപ്പവാസോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി വിപ്പവാസപച്ചുപട്ഠാനം.

മരണന്തികാതി മരണസ്സ ആസന്നാ. യദി മരണം ന ഭവിസ്സതി, യഥാവുത്തം കായികം ചേതസികഞ്ച ദുക്ഖം ന ഭവിസ്സതീതി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേനാ’’തി.

പാപകമ്മാദിനിമിത്തന്തി പാപകമ്മനിമിത്തം പാപഗതിനിമിത്തഞ്ചാതി അത്ഥോ, കമ്മമ്പി വാ ഏത്ഥ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുത്തം ഉപപത്തിനിമിത്തഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ. തദുപട്ഠാനേപി ഹി ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിനാ അനപ്പകം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി. ഭദ്ദസ്സാതി കല്യാണകമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. അവിസേസതോതി ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി ഏതേന യോജേതബ്ബം. സബ്ബേസന്തി ച യേസം കായികം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തേയേവ സബ്ബേ ഗഹിതാ ‘‘വിതുജ്ജമാനമമ്മാന’’ന്തി വിസേസിതത്താ. സന്ധീനം ബന്ധനാനി സന്ധിബന്ധനാനി, തേസം ഛേദനേന നിബ്ബത്തം ദുക്ഖം ‘‘സന്ധിബന്ധനച്ഛേദന’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദോ വാ കാരണത്ഥോ, സന്ധിബന്ധനച്ഛേദനമൂലകന്തി അത്ഥോ.

അനയബ്യസനാപാദനം വിയാതി അനയബ്യസനാപത്തി വിയാതി അത്ഥോ. വാളാദീഹി കതേ ഹി അനയബ്യസനാപാദനേ അന്തോഗധാ അനയബ്യസനാപത്തി ഏത്ഥ നിദസ്സനന്തി.

സോകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൪. സുഖകാരണം ഹിതം, തസ്സ ഫലം സുഖം. ഞാതിക്ഖയോതി ഭോഗാദീഹി ഞാതീനം പരിഹാനി മരണഞ്ച. അയം പന വിസേസോതി ഭോഗബ്യസനാദിപദത്ഥവിസേസം രോഗബ്യസനാദീസു സമാസവിസേസഞ്ച സന്ധായാഹ. ഞാതിഭോഗാ പഞ്ഞത്തിമത്താ തബ്ബിനാസാവാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അപരിനിപ്ഫന്നതം സന്ധായ ‘‘അനിപ്ഫന്നാനീ’’തി ആഹ. അപരിനിപ്ഫന്നതംയേവ ഹി സന്ധായ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൭ ആദയോ) ച ‘‘ദസ രൂപാനി അനിപ്ഫന്നാനീ’’തി വുത്തം. രൂപകണ്ഡവണ്ണനായഞ്ഹി (ധ. സ. അട്ഠ. ൯൭൫ പകിണ്ണകകഥാ) നി ‘‘അപരിനിപ്ഫന്നാനീ’’തി വുത്താനി. ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ച നിപ്ഫാദേതബ്ബസ്സ നിരോധസമാപത്തിആദികസ്സ നിപ്ഫന്നതാ വുത്താതി അസഭാവധമ്മസ്സ ച നിപ്ഫന്നതാ, നിബ്ബാനസ്സേവ അനിപ്ഫന്നതാതി.

ധമ്മ-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖസ്സ ഉപ്പത്തിഹേതുനാ’’തി. ഝാമന്തി ദഡ്ഢം. പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണാദികാ ദോമനസ്സവേദനാ സോകോതി തസ്സ പുന ലക്ഖണാദയോ ന വത്തബ്ബാ സിയും, തഥാപി ദോമനസ്സവിസേസത്താ സോകസ്സ ച വിസിട്ഠാ ലക്ഖണാദയോ വത്തബ്ബാതി ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദിമാഹ. വിസാരരഹിതം അന്തോ ഏവ സങ്കുചിതം ചിന്തനം, സുക്ഖനം വാ അന്തോനിജ്ഝാനം. പരിനിജ്ഝായനം ദഹനം. ഞാതിബ്യസനാദിഅനുരൂപം സോചനം അനുസോചനം, തം തം വാ ഗുണം ദോസഞ്ച അനുഗന്ത്വാ സോചനം തപ്പനം അനുസോചനം.

ജവനക്ഖണേതി മനോദ്വാരജവനക്ഖണേ. തഥാ ഹി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകാ മേ’’തിആദിമാഹ. കായവിഞ്ഞാണാദിവീഥിയമ്പി പന ജവനക്ഖണേ ദോമനസ്സസ്സ പച്ചയോ ഹോതി ഏവ. തേനേവ ‘‘ജവനക്ഖണേ ചാ’’തി ആഹ. അഞ്ഞഥാ കായികചേതസികദുക്ഖാനം കായവത്ഥുകമനോദ്വാരപ്പവത്താനമേവ പച്ചയോതി ഗണ്ഹേയ്യ തത്ഥ വിസേസേന കായികചേതസികസദ്ദപ്പവത്തിതോ.

തുജ്ജതീതി ‘‘തുദതീ’’തി വത്തബ്ബേ ബ്യത്തയവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പരിദേവനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൫. ആദേവന്തി ഏതേനാതി ആദേവോതി ആദേവന-സദ്ദം കത്വാ അസ്സുവിമോചനാദിവികാരം ആപജ്ജന്താനം തബ്ബികാരാപത്തിയാ സോ സദ്ദോ കരണഭാവേന വുത്തോതി. വീഹിപലാപാദയോ വിയ തുച്ഛം വചനം പലാപോ. ഗുണദോസേ കിത്തേതി ബോധേതീതി ഗുണദോസകിത്തനരസോ ലാലപ്പ-സദ്ദോ. അത്ഥാനത്ഥേ ഹിരിയിതബ്ബജനേ ച അവിചാരേത്വാ പുഗ്ഗലസ്സ സമ്ഭമഭാവോ ഹുത്വാ പരിദേവന-സദ്ദോ ഉപട്ഠാതീതി ‘‘സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി വുത്തോ, സോകവത്ഥുഅവിഘാതേന വാ സമ്ഭമോ, ന ഉത്താസസമ്ഭമോ, സോ ച പരിദേവന-സദ്ദേന പാകടോ ഹോതീതി പരിദേവോ ‘‘സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി വുത്തോ.

സോകാഭിഭൂതോ പരിദേവനനിമിത്തം മുട്ഠിപോഥനാദീനി കരോതി, പരിദേവനനിമിത്തമേവ ച ഞാതിഅബ്ഭത്ഥങ്ഗമനാദീനി ചിന്തേതീതി പരിദേവസ്സ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം വത്ഥുഭാവോ വുത്തോ.

ഭിയ്യോതി യേന വിനാ ന ഹോതി, തതോ പരിദേവസമുട്ഠാപകദോമനസ്സതോ, പുബ്ബേ വുത്തദുക്ഖതോ വാ ഭിയ്യോ, കണ്ഠോട്ഠതാലുആദിസോസജതോപി വാ ഭിയ്യോതി അഞ്ഞഞ്ച കായികം ചേതസികം തംനിദാനദുക്ഖം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ദുക്ഖദോമനസ്സനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൬-൭. കായികം ദുക്ഖം കായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ‘‘ദുക്ഖിതസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഏതേന ദുക്ഖേന അഭിഭൂതത്താ നക്ഖത്തം കീളിതും ന ലഭാമീതി ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി ദുക്ഖസ്സ ദോമനസ്സവത്ഥുതാ ഹോതി.

അത്തനോ പവത്തിക്ഖണം സന്ധായ ‘‘പീളേതീ’’തി വുത്തം കായികദുക്ഖം, തദുപനിസ്സയതോ വാ.

ആവട്ടന്തീതി പരിവട്ടന്തി. വിവട്ടന്തീതി പബ്ഭാരേ ഖിത്തത്ഥമ്ഭോ വിയ ലുധന്തി. മൂലച്ഛിന്നരുക്ഖോ വിയ ഛിന്നപപാതം പപതന്തി, പരിദയ്ഹമാനചിത്താ പുരിമദോമനസ്സുപനിസ്സയവസേന ചിന്തേന്തി, വിഗതേ ദോമനസ്സേ തഥാചിന്തനം നത്ഥീതി.

ഉപായാസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൮. സബ്ബവിസയപ്പടിപത്തിനിവാരണവസേന സമന്തതോ സീദനം സംസീദനം, ഉട്ഠേതുമ്പി അസക്കുണേയ്യതാകരണവസേന അതിബലവം, വിരൂപം വാ സീദനം വിസീദനം. അഞ്ഞം വിസയം അഗന്ത്വാ ഞാതിബ്യസനാദീസു വിരൂപോ ആസങ്ഗോ തത്ഥേവ അവബന്ധതാ ബ്യാസത്തി. നിത്ഥുനനകരണതോ നിത്ഥുനനരസോ. വിസീദനം വിസാദോ.

സയം ന ദുക്ഖോ ദോസത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നധമ്മന്തരത്താ വാ. യേ പന ദോമനസ്സമേവ ഉപായാസോതി വദേയ്യും, തേ ‘‘ഉപായാസോ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സമ്പയുത്തോ, ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്തോ’’തി (ധാതു. ൨൪൯) ഇമായ പാളിയാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. വിസാദപ്പത്തിയാ സുഖദുക്ഖകാരണം അഗണയിത്വാ ദുക്ഖട്ഠാനാദീനി കരോന്താനം ഉപായാസോ കായികദുക്ഖസ്സ വത്ഥു ഹോതി, വിസാദനവസേനേവ ഞാതിവിനാസാദീനി ചിന്തേന്താനം ദോമനസ്സസ്സ. അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേയേവ ഉപായാസോ ദോമനസ്സസമ്പയോഗതോ ചിത്തം പരിദഹതി, അവിപ്ഫാരികതാകരണവസേന കായം വിസാദേതി, തദുഭയകരണേനേവ തതോ പരം തംനിമിത്തം കായികം ചേതസികഞ്ച അധിമത്തം ദുക്ഖം ജനയതീതി ദുക്ഖോ വുത്തോ.

അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൯. ന അപ്പിയന്തീതി ന ഗമിയന്തി, ന പവേസീയന്തീതി അത്ഥോ. അനത്ഥന്തി ബ്യസനം, ദുക്ഖം വാ. അഹിതന്തി തസ്സ ഹേതും. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ അത്ഥം ന കാമേന്തീതി അനത്ഥകാമാതിആദി അസമത്ഥസമാസോപി യോജിതോ. ‘‘അസൂരിയപസ്സാനി മുഖാനീ’’തിആദീസു വിയ ഹി യേന സമാസോ, ന തസ്സായം പടിസേധകോ അ-കാരോതി. യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി നിബ്ഭയേ യോഗക്ഖേമ-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ ദുക്ഖയോഗതോ ഖേമത്താ.

സങ്ഗതിആദീസു സങ്ഖാരവസേന യം ലബ്ഭതി, തം ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി സങ്ഖാരാനം ഠാനനിസജ്ജാദയോ ഭോജനാദികിച്ചേസു വാ സഹകരണം വിജ്ജതീതി പച്ഛിമദ്വയം തദത്ഥവസേന ലബ്ഭതീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി. യം ലബ്ഭതീതി വാ യം അത്ഥജാതം ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. തേന യഥാ ലബ്ഭതി സങ്ഗതിആദീസു അത്ഥോ, തഥാ യോജേതബ്ബോ. പുഗ്ഗലസ്സ ഹി സങ്ഗതി ഗന്ത്വാ സങ്ഖാരേഹി സംയോഗോ ഹോതി, ആഗതേഹി ച തേഹി, പുഗ്ഗലസ്സ ച അത്തനോ ഠാനാദീസു സങ്ഖാരേഹി സഹഭാവോ ഹോതി, സബ്ബകിരിയാസു ച മിസ്സീഭാവോതി. അനത്ഥഭാവോ ഉപദ്ദവഭാവോ.

അനിട്ഠാനം ആപാഥഗമനമത്തം തംഗഹണമത്തഞ്ച അപ്പിയസമ്പയോഗോ, ന പന പഥവിഫസ്സാദയോ വിയ അപ്പിയസമ്പയോഗോ നാമ ഏകോ ധമ്മോ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘സോ അത്ഥതോ ഏകോ ധമ്മോ നാമ നത്ഥീ’’തി. അനിട്ഠാനി കണ്ടകാദീനി അമിത്താ ച ഉസുആദീഹി വിജ്ഝനാദിദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി.

ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ ദുക്ഖം ഹോതീതി വാ ഇധ ഇമസ്മിം ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസേ ദുക്ഖോ വുത്തോതി വാ യോജേതബ്ബം.

പിയവിപ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൦. മിനന്തീതി നാളിയാദീസു ധഞ്ഞം വിയ അന്തോ പക്ഖിപന്തി, ന ബഹി കരോന്തീതി അത്ഥോ. അമാ-സദ്ദോ സഹഭാവദീപകോ. ഞായന്തി വാ അജ്ഝത്തികാഇച്ചേവ. ഞാതിബ്യസനാദികോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി ബ്യസനപച്ചുപട്ഠാനോ. സോകുപ്പാദനേനേവ സരീരം സോസേന്തി, കിസം കരോന്തി, അകിസമ്പി നിരോജതാകരണേന മിലാപേന്തി, തതോ ച കായികം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീതി തദുപ്പാദകതാ വുത്താ.

സോകസരസമപ്പിതാതി ഏതേന ചേതസികദുക്ഖം ദസ്സേതി, വിതുജ്ജന്തീതി ഏതേന കായികം ദുക്ഖം.

ഇച്ഛാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൧. യസ്മിം കാലേ ജാതിയാ ന ആഗന്തബ്ബം, തം കാലം ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘പരിനിബ്ബുതേസു ച വിജ്ജമാനം ജാതിയാ അനാഗമന’’ന്തി. യമ്പീതി യേനപീതി അത്ഥോ വുത്തോ. യദാപി പന യം-സദ്ദോ ‘‘ഇച്ഛ’’ന്തി ഏതം അപേക്ഖതി, തദാപി അലാഭവിസിട്ഠാ ഇച്ഛാ വുത്താ ഹോതി. യദാ ‘‘ന ലഭതീ’’തി ഏതം അപേക്ഖതി, തദാ ഇച്ഛാവിസിട്ഠോ അലാഭോ വുത്തോ ഹോതി. സോ പനത്ഥതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ നത്ഥി, തഥാപി അലബ്ഭനേയ്യഇച്ഛാവ വുത്താ ഹോതി. അപാപുണിതബ്ബേസു പവത്തത്താ ഏവ ‘‘അപ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി വുത്താ. യത്ഥ ഹി സാ ഇച്ഛാ പവത്താ, തം വത്ഥും അപാപുണന്തീ ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി.

ഛിന്നഭിന്നഗണേനാതി നില്ലജ്ജേന ധുത്തഗണേന, കപ്പടികഗണേന വാ.

വിഘാതമയന്തി ചിത്തവിഘാതമയം ദോമനസ്സം ചിത്തവിഘാതതോ ഏവ ഉപ്പന്നം ഉബ്ബന്ധനജരാതിസാരാദികായികം ദുക്ഖഞ്ച. ഇച്ഛിതാലാഭന്തി അലബ്ഭനേയ്യഇച്ഛമേവ വദതി.

ഉപാദാനക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൨. വിത്ഥിണ്ണസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഏത്തകന്തി ദസ്സനം ദുക്ഖസ്സ സങ്ഖേപോ, തം കാതും ന സക്കാ വിത്ഥാരസ്സ അനന്തത്താ. ദുക്ഖവിത്ഥാരഗതം പന ദേസനാവിത്ഥാരം പഹായ യത്ഥ സബ്ബോ ദുക്ഖവിത്ഥാരോ സമോധാനം ഗച്ഛതി, തത്ഥ ദേസനായ വവത്ഥാനം സങ്ഖേപോ, തം കാതും സക്കാ താദിസസ്സ വത്ഥുനോ സബ്ഭാവാ.

ദേസം ജാനന്തോ മഗ്ഗക്ഖായികപുരിസോ ദേസകോ. ഭഗവാപി ദുക്ഖസ്സ ദേസകോ. ‘‘ദുക്ഖന്തദേസകേനാ’’തി വാ പാഠോ, ദുക്ഖന്തക്ഖായികോതി അത്ഥോ.

പാവകാദയോ യഥാ ഇന്ധനാദീനി ബാധേന്തി, ഏവം ബാധയമാനാ. മാരണന്തികദുക്ഖാഭിഘാതേനാതി ഇമിനാ അതിപാകടേന ജാതിജരാദുക്ഖവിഘാതജസോകാദയോ ദസ്സേതി. തതോതി പരിദേവതോ ഉദ്ധം. കണ്ഠ സോസാദി സന്ധി ബന്ധച്ഛേദനാദി ജനക ധാതുക്ഖോഭ സമായോഗതോ കായസ്സ ആബാധനദുക്ഖം ദുക്ഖം. യേസു കേസുചീതി തിസ്സസ്സ വാ ഫുസ്സസ്സ വാ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സബ്ബമ്പി ചക്ഖുരോഗാദിദുക്ഖം സബ്ബസത്തഗതം ഏവംപകാരമേവാതി സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോതി അത്ഥോ.

ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.