൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൭൨. യദിപി ധാതുസംയുത്താദീസു ‘‘ധാതുനാനത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ധാതുനാനത്തം? ചക്ഖുധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൮൫) അട്ഠാരസ ധാതുയോ ആഗതാ, താ പന അഭിധമ്മേ ച ആഗതാതി സാധാരണത്താ അഗ്ഗഹേത്വാ സുത്തന്തേസ്വേവ ആഗതേ തയോ ധാതുഛക്കേ ഗഹേത്വാ സുത്തന്തഭാജനീയം വിഭത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബാ ധാതുയോതി അട്ഠാരസപി. സുഞ്ഞേ സഭാവമത്തേ നിരുള്ഹോ ധാതു-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. അസമ്ഫുട്ഠധാതൂതി ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി അബ്യാപിതഭാവോതി അത്ഥോ.

൧൭൩. പഥവീധാതുദ്വയന്തി അട്ഠകഥായം പദുദ്ധാരോ കതോ, പാളിയം പന ‘‘ദ്വേയ’’ന്തി ആഗച്ഛതി, അത്ഥോ പന യഥാവുത്തോവ. ദ്വയന്തി പന പാഠേ സതി അയമ്പി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ദ്വേ അവയവാ ഏതസ്സാതി ദ്വയം, പഥവീധാതൂനം ദ്വയം പഥവീധാതുദ്വയം, ദ്വിന്നം പഥവീധാതൂനം സമുദായോതി അത്ഥോ. ദ്വേ ഏവ വാ അവയവാ സമുദിതാ ദ്വയം, പഥവീധാതുദ്വയന്തി. ‘‘തത്ഥ കതമാ പഥവീധാതു? പഥവീധാതുദ്വയം, ഏസാ പഥവീധാതൂ’’തി സങ്ഖേപേന വിസ്സജ്ജേതി. അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ അത്ഥി ബാഹിരാതി ഏത്ഥ അജ്ഝത്തികബാഹിര-സദ്ദാ ന അജ്ഝത്തികദുകേ വിയ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനവാചകാ, നാപി അജ്ഝത്തത്തികേ വുത്തേഹി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ-സദ്ദേഹി സമാനത്ഥാ, ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനിന്ദ്രിയബദ്ധവാചകാ പന ഏതേ. തേന ‘‘സത്തസന്താനപരിയാപന്നാ’’തിആദി വുത്തം. നിയകജ്ഝത്താതി ച ന പച്ചത്തം അത്തനി ജാതതം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ സബ്ബസത്തസന്താനേസു ജാതതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അജ്ഝത്തം പച്ചത്തന്തി വചനേന ഹി സത്തസന്താനപരിയാപന്നതായ അജ്ഝത്തികഭാവം ദസ്സേതി, ന പാടിപുഗ്ഗലികതായ. സഭാവാകാരതോതി ആപാദീഹി വിസിട്ഠേന അത്തനോ ഏവ സഭാവഭൂതേന ഗഹേതബ്ബാകാരേന.

കേസാ കക്ഖളത്തലക്ഖണാതി കക്ഖളതാധികതായ വുത്താ. പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോതി പഥവീകോട്ഠാസമത്തോ സുഞ്ഞോതി അത്ഥോ. മത്ഥലുങ്ഗം അട്ഠിമിഞ്ജഗ്ഗഹണേന ഗഹിതന്തി ഇധ വിസും ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇമിനാതി ‘‘സേയ്യഥിദം കേസാ’’തിആദിനാ. കമ്മം കത്വാതി പയോഗം വീരിയം ആയൂഹനം വാ കത്വാതി അത്ഥോ. ഭോഗകാമേന കസിയാദീസു വിയ അരഹത്തകാമേന ച ഇമസ്മിം മനസികാരേ കമ്മം കത്തബ്ബന്തി. പുബ്ബപലിബോധാതി ആവാസാദയോ ദീഘകേസാദികേ ഖുദ്ദകപലിബോധേ അപരപലിബോധാതി അപേക്ഖിത്വാ വുത്താ.

വണ്ണാദീനം പഞ്ചന്നം വസേന മനസികാരോ ധാതുപടികൂലവണ്ണമനസികാരാനം സാധാരണോ പുബ്ബഭാഗോതി നിബ്ബത്തിതധാതുമനസികാരം ദസ്സേതും ‘‘അവസാനേ ഏവം മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ’’തി ആഹ. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാതി കാരണസ്സ ച ഫലസ്സ ച അബ്യാപാരതായ ധാതുമത്തതം ദസ്സേതി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണാദീനമ്പി ഏവമേവ അബ്യാപാരതാ ദട്ഠബ്ബാ. ന ഹി താനി, തേസഞ്ച കാരണാനി ആഭുജിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ച ഉപ്പജ്ജന്തി കരോന്തി ചാതി. ലക്ഖണവസേനാതി ‘‘കക്ഖളം ഖരിഗത’’ന്തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്തം.

വേകന്തകം ഏകാ ലോഹജാതി. നാഗനാസികലോഹം ലോഹസദിസം ലോഹവിജാതി ഹലിദ്ദിവിജാതി വിയ. തിപുതമ്ബാദീഹി മിസ്സേത്വാ കതം കരണേന നിബ്ബത്തത്താ കിത്തിമലോഹം. മോരക്ഖാദീനി ഏവംനാമാനേവേതാനി. സാമുദ്ദികമുത്താതി നിദസ്സനമത്തമേതം, സബ്ബാപി പന മുത്താ മുത്താ ഏവ.

൧൭൪. അപ്പേതീതി ആപോ, ആബന്ധനവസേന സേസഭൂതത്തയം പാപുണാതി സിലേസതീതി അത്ഥോ. യൂസഭൂതോതി രസഭൂതോ. വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസാനി തേമേന്തന്തി ഏത്ഥ യകനം ഹേട്ഠാഭാഗപൂരണേന, ഇതരാനി തേസം ഉപരി ഥോകം ഥോകം പഗ്ഘരണേന തേമേതി. ഹേട്ഠാ ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാനി തേമയമാനേതി തേമകതേമിതബ്ബാനം അബ്യാപാരസാമഞ്ഞനിദസ്സനത്ഥായേവ ഉപമാ ദട്ഠബ്ബാ, ന ഠാനസാമഞ്ഞനിദസ്സനത്ഥായ. സന്നിചിതലോഹിതേന തേമേതബ്ബാനം കേസഞ്ചി ഹേട്ഠാ, കസ്സചി ഉപരി ഠിതതഞ്ഹി സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ വക്ഖതീതി, യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗോ ‘‘ഠിതം മയി ലോഹിത’’ന്തി ന ജാനാതി, വക്കാദീനി ‘‘അമ്ഹേ തേമയമാനം ലോഹിതം ഠിത’’ന്തി ന ജാനന്തീതി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. യഥാ പന ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേ നിയമോ അത്ഥി ‘‘യേസം മംസം കപ്പതി, തേസം ഖീര’’ന്തി, ഏവമിധ നത്ഥി.

൧൭൫. തേജനവസേനാതി നിസിതഭാവേന തിക്ഖഭാവേന. സരീരസ്സ പകതിം അതിക്കമിത്വാ ഉണ്ഹഭാവോ സന്താപോ, സരീരദഹനവസേന പവത്തോ മഹാദാഹോ പരിദാഹോ. അയമേതേസം വിസേസോ. യേന ജീരീയതീതി ഏകാഹികാദിജരരോഗേന ജീരീയതീതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതി. സതവാരം താപേത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധടസപ്പി സതധോതസപ്പീതി വദന്തി. രസസോണിതമേദമംസന്ഹാരുഅട്ഠിഅട്ഠിമിഞ്ജാ രസാദയോ. കേചി ന്ഹാരും അപനേത്വാ സുക്കം സത്തമധാതും അവോചുന്തി. പാകതികോതി ഖോഭം അപ്പത്തോ സദാ വിജ്ജമാനോ. പേതഗ്ഗി മുഖതോ ബഹി നിഗ്ഗതോവ ഇധ ഗഹിതോ.

൧൭൬. വായനവസേനാതി സവേഗഗമനവസേന, സമുദീരണവസേന വാ.

൧൭൭. ഇമിനാ യസ്മിം ആകാസേ…പേ… തം കഥിതന്തി ഇദം കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസസ്സ അകഥിതതം, അജടാകാസസ്സ ച കഥിതതം ദസ്സേതും വുത്തം.

൧൭൯. സുഖദുക്ഖാനം ഫരണഭാവോ സരീരട്ഠകഉതുസ്സ സുഖദുക്ഖഫോട്ഠബ്ബസമുട്ഠാനപച്ചയഭാവേന യഥാബലം സരീരേകദേസസകലസരീരഫരണസമത്ഥതായ വുത്തോ, സോമനസ്സദോമനസ്സാനം ഇട്ഠാനിട്ഠചിത്തജസമുട്ഠാപനേന തഥേവ ഫരണസമത്ഥതായ. ഏവം ഏതേസം സരീരഫരണതായ ഏകസ്സ ഠാനം ഇതരം പഹരതി, ഇതരസ്സ ച അഞ്ഞന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞേന സപ്പടിപക്ഖതം ദസ്സേതി, അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖഓളാരികപ്പവത്തി ഏവ വാ ഏതേസം ഫരണം. വത്ഥാരമ്മണാനി ച പബന്ധേന പവത്തിഹേതുഭൂതാനി ഫരണട്ഠാനം ദട്ഠബ്ബം, ഉഭയവതോ ച പുഗ്ഗലസ്സ വസേന അയം സപ്പടിപക്ഖതാ ദസ്സിതാ സുഖദസ്സനീയത്താ.

൧൮൧. കിലേസകാമം സന്ധായാതി ‘‘സങ്കപ്പോ കാമോ രാഗോ കാമോ’’തി (മഹാനി. ൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮) ഏത്ഥ വുത്തം സങ്കപ്പം സന്ധായാതി അധിപ്പായോ. സോപി ഹി വിബാധതി ഉപതാപേതി ചാതി കിലേസസന്ഥവസമ്ഭവതോ കിലേസകാമോ വിഭത്തോ കിലേസവത്ഥുസമ്ഭവതോ വാ. കാമപടിസംയുത്താതി കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന സമ്പയുത്താ, കാമപടിബദ്ധാ വാ. അഞ്ഞേസു ച കാമപടിസംയുത്തധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു വിതക്കേയേവ കാമോപപദോ ധാതുസദ്ദോ നിരുള്ഹോ വേദിതബ്ബോ വിതക്കസ്സ കാമപ്പസങ്ഗപ്പവത്തിയാ സാതിസയത്താ. ഏസ നയോ ബ്യാപാദധാതുആദീസു. പരസ്സ അത്തനോ ച ദുക്ഖായനം വിഹിംസാ. വിഹിംസന്തീതി ഹന്തും ഇച്ഛന്തി.

൧൮൨. ഉഭയത്ഥ ഉപ്പന്നോപി അഭിജ്ഝാസംയോഗേന കമ്മപഥജനനതോ അനഭിജ്ഝാകമ്മപഥഭിന്ദനതോ ച കാമവിതക്കോ ‘‘കമ്മപഥഭേദോ’’തി വുത്തോ. ബ്യാപാദോ പനാതി ബ്യാപാദവചനേന ബ്യാപാദവിതക്കം ദസ്സേതി. സോ ഹി ബ്യാപാദധാതൂതി. തഥാ വിഹിംസായ വിഹിംസാധാതുയാ ച ബ്യാപാദവസേന യഥാസമ്ഭവം പാണാതിപാതാദിവസേന ച കമ്മപഥഭേദോ യോജേതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി ദ്വീസു തികേസു. സബ്ബകാമാവചരസബ്ബകുസലസങ്ഗാഹകേഹി ഇതരേ ദ്വേ ദ്വേ സങ്ഗഹേത്വാ കഥനം സബ്ബസങ്ഗാഹികകഥാ. ഏത്ഥാതി പന ഏതസ്മിം ഛക്കേതി വുച്ചമാനേ കാമധാതുവചനേന കാമാവചരാനം നേക്ഖമ്മധാതുആദീനഞ്ച ഗഹണം ആപജ്ജതി.

ലഭാപേതബ്ബാതി ചക്ഖുധാതാദിഭാവം ലഭമാനാ ധമ്മാ നീഹരിത്വാ ദസ്സനേന ലഭാപേതബ്ബാ. ചരതി ഏത്ഥാതി ചാരോ, കിം ചരതി? സമ്മസനം, സമ്മസനസ്സ ചാരോ സമ്മസനചാരോ, തേഭൂമകധമ്മാനം അധിവചനം.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.