൩. ധാതുവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൭൨. യദിപി ധാതുസംയുത്താദീസു ‘‘ധാതുനാനത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ധാതുനാനത്തം? ചക്ഖുധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൮൫) അട്ഠാരസ ധാതുയോ ആഗതാ, താ പന അഭിധമ്മേ ച ആഗതാതി സാധാരണത്താ അഗ്ഗഹേത്വാ സുത്തന്തേസ്വേവ ആഗതേ തയോ ധാതുഛക്കേ ഗഹേത്വാ സുത്തന്തഭാജനീയം വിഭത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബാ ധാതുയോതി അട്ഠാരസപി. സുഞ്ഞേ സഭാവമത്തേ നിരുള്ഹോ ധാതു-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. അസമ്ഫുട്ഠധാതൂതി ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി അബ്യാപിതഭാവോതി അത്ഥോ.

൧൭൩. പഥവീധാതുദ്വയന്തി അട്ഠകഥായം പദുദ്ധാരോ കതോ, പാളിയം പന ‘‘ദ്വേയ’’ന്തി ആഗച്ഛതി, അത്ഥോ പന യഥാവുത്തോവ. ദ്വയന്തി പന പാഠേ സതി അയമ്പി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ദ്വേ അവയവാ ഏതസ്സാതി ദ്വയം, പഥവീധാതൂനം ദ്വയം പഥവീധാതുദ്വയം, ദ്വിന്നം പഥവീധാതൂനം സമുദായോതി അത്ഥോ. ദ്വേ ഏവ വാ അവയവാ സമുദിതാ ദ്വയം, പഥവീധാതുദ്വയന്തി. ‘‘തത്ഥ കതമാ പഥവീധാതു? പഥവീധാതുദ്വയം, ഏസാ പഥവീധാതൂ’’തി സങ്ഖേപേന വിസ്സജ്ജേതി. അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ അത്ഥി ബാഹിരാതി ഏത്ഥ അജ്ഝത്തികബാഹിര-സദ്ദാ ന അജ്ഝത്തികദുകേ വിയ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനവാചകാ, നാപി അജ്ഝത്തത്തികേ വുത്തേഹി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ-സദ്ദേഹി സമാനത്ഥാ, ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനിന്ദ്രിയബദ്ധവാചകാ പന ഏതേ. തേന ‘‘സത്തസന്താനപരിയാപന്നാ’’തിആദി വുത്തം. നിയകജ്ഝത്താതി ച ന പച്ചത്തം അത്തനി ജാതതം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ സബ്ബസത്തസന്താനേസു ജാതതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അജ്ഝത്തം പച്ചത്തന്തി വചനേന ഹി സത്തസന്താനപരിയാപന്നതായ അജ്ഝത്തികഭാവം ദസ്സേതി, ന പാടിപുഗ്ഗലികതായ. സഭാവാകാരതോതി ആപാദീഹി വിസിട്ഠേന അത്തനോ ഏവ സഭാവഭൂതേന ഗഹേതബ്ബാകാരേന.

കേസാ കക്ഖളത്തലക്ഖണാതി കക്ഖളതാധികതായ വുത്താ. പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോതി പഥവീകോട്ഠാസമത്തോ സുഞ്ഞോതി അത്ഥോ. മത്ഥലുങ്ഗം അട്ഠിമിഞ്ജഗ്ഗഹണേന ഗഹിതന്തി ഇധ വിസും ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇമിനാതി ‘‘സേയ്യഥിദം കേസാ’’തിആദിനാ. കമ്മം കത്വാതി പയോഗം വീരിയം ആയൂഹനം വാ കത്വാതി അത്ഥോ. ഭോഗകാമേന കസിയാദീസു വിയ അരഹത്തകാമേന ച ഇമസ്മിം മനസികാരേ കമ്മം കത്തബ്ബന്തി. പുബ്ബപലിബോധാതി ആവാസാദയോ ദീഘകേസാദികേ ഖുദ്ദകപലിബോധേ അപരപലിബോധാതി അപേക്ഖിത്വാ വുത്താ.

വണ്ണാദീനം പഞ്ചന്നം വസേന മനസികാരോ ധാതുപടികൂലവണ്ണമനസികാരാനം സാധാരണോ പുബ്ബഭാഗോതി നിബ്ബത്തിതധാതുമനസികാരം ദസ്സേതും ‘‘അവസാനേ ഏവം മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ’’തി ആഹ. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാതി കാരണസ്സ ച ഫലസ്സ ച അബ്യാപാരതായ ധാതുമത്തതം ദസ്സേതി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണാദീനമ്പി ഏവമേവ അബ്യാപാരതാ ദട്ഠബ്ബാ. ന ഹി താനി, തേസഞ്ച കാരണാനി ആഭുജിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ച ഉപ്പജ്ജന്തി കരോന്തി ചാതി. ലക്ഖണവസേനാതി ‘‘കക്ഖളം ഖരിഗത’’ന്തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്തം.

വേകന്തകം ഏകാ ലോഹജാതി. നാഗനാസികലോഹം ലോഹസദിസം ലോഹവിജാതി ഹലിദ്ദിവിജാതി വിയ. തിപുതമ്ബാദീഹി മിസ്സേത്വാ കതം കരണേന നിബ്ബത്തത്താ കിത്തിമലോഹം. മോരക്ഖാദീനി ഏവംനാമാനേവേതാനി. സാമുദ്ദികമുത്താതി നിദസ്സനമത്തമേതം, സബ്ബാപി പന മുത്താ മുത്താ ഏവ.

൧൭൪. അപ്പേതീതി ആപോ, ആബന്ധനവസേന സേസഭൂതത്തയം പാപുണാതി സിലേസതീതി അത്ഥോ. യൂസഭൂതോതി രസഭൂതോ. വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസാനി തേമേന്തന്തി ഏത്ഥ യകനം ഹേട്ഠാഭാഗപൂരണേന, ഇതരാനി തേസം ഉപരി ഥോകം ഥോകം പഗ്ഘരണേന തേമേതി. ഹേട്ഠാ ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാനി തേമയമാനേതി തേമകതേമിതബ്ബാനം അബ്യാപാരസാമഞ്ഞനിദസ്സനത്ഥായേവ ഉപമാ ദട്ഠബ്ബാ, ന ഠാനസാമഞ്ഞനിദസ്സനത്ഥായ. സന്നിചിതലോഹിതേന തേമേതബ്ബാനം കേസഞ്ചി ഹേട്ഠാ, കസ്സചി ഉപരി ഠിതതഞ്ഹി സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ വക്ഖതീതി, യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗോ ‘‘ഠിതം മയി ലോഹിത’’ന്തി ന ജാനാതി, വക്കാദീനി ‘‘അമ്ഹേ തേമയമാനം ലോഹിതം ഠിത’’ന്തി ന ജാനന്തീതി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. യഥാ പന ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേ നിയമോ അത്ഥി ‘‘യേസം മംസം കപ്പതി, തേസം ഖീര’’ന്തി, ഏവമിധ നത്ഥി.

൧൭൫. തേജനവസേനാതി നിസിതഭാവേന തിക്ഖഭാവേന. സരീരസ്സ പകതിം അതിക്കമിത്വാ ഉണ്ഹഭാവോ സന്താപോ, സരീരദഹനവസേന പവത്തോ മഹാദാഹോ പരിദാഹോ. അയമേതേസം വിസേസോ. യേന ജീരീയതീതി ഏകാഹികാദിജരരോഗേന ജീരീയതീതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതി. സതവാരം താപേത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധടസപ്പി സതധോതസപ്പീതി വദന്തി. രസസോണിതമേദമംസന്ഹാരുഅട്ഠിഅട്ഠിമിഞ്ജാ രസാദയോ. കേചി ന്ഹാരും അപനേത്വാ സുക്കം സത്തമധാതും അവോചുന്തി. പാകതികോതി ഖോഭം അപ്പത്തോ സദാ വിജ്ജമാനോ. പേതഗ്ഗി മുഖതോ ബഹി നിഗ്ഗതോവ ഇധ ഗഹിതോ.

൧൭൬. വായനവസേനാതി സവേഗഗമനവസേന, സമുദീരണവസേന വാ.

൧൭൭. ഇമിനാ യസ്മിം ആകാസേ…പേ… തം കഥിതന്തി ഇദം കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസസ്സ അകഥിതതം, അജടാകാസസ്സ ച കഥിതതം ദസ്സേതും വുത്തം.

൧൭൯. സുഖദുക്ഖാനം ഫരണഭാവോ സരീരട്ഠകഉതുസ്സ സുഖദുക്ഖഫോട്ഠബ്ബസമുട്ഠാനപച്ചയഭാവേന യഥാബലം സരീരേകദേസസകലസരീരഫരണസമത്ഥതായ വുത്തോ, സോമനസ്സദോമനസ്സാനം ഇട്ഠാനിട്ഠചിത്തജസമുട്ഠാപനേന തഥേവ ഫരണസമത്ഥതായ. ഏവം ഏതേസം സരീരഫരണതായ ഏകസ്സ ഠാനം ഇതരം പഹരതി, ഇതരസ്സ ച അഞ്ഞന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞേന സപ്പടിപക്ഖതം ദസ്സേതി, അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖഓളാരികപ്പവത്തി ഏവ വാ ഏതേസം ഫരണം. വത്ഥാരമ്മണാനി ച പബന്ധേന പവത്തിഹേതുഭൂതാനി ഫരണട്ഠാനം ദട്ഠബ്ബം, ഉഭയവതോ ച പുഗ്ഗലസ്സ വസേന അയം സപ്പടിപക്ഖതാ ദസ്സിതാ സുഖദസ്സനീയത്താ.

൧൮൧. കിലേസകാമം സന്ധായാതി ‘‘സങ്കപ്പോ കാമോ രാഗോ കാമോ’’തി (മഹാനി. ൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮) ഏത്ഥ വുത്തം സങ്കപ്പം സന്ധായാതി അധിപ്പായോ. സോപി ഹി വിബാധതി ഉപതാപേതി ചാതി കിലേസസന്ഥവസമ്ഭവതോ കിലേസകാമോ വിഭത്തോ കിലേസവത്ഥുസമ്ഭവതോ വാ. കാമപടിസംയുത്താതി കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന സമ്പയുത്താ, കാമപടിബദ്ധാ വാ. അഞ്ഞേസു ച കാമപടിസംയുത്തധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു വിതക്കേയേവ കാമോപപദോ ധാതുസദ്ദോ നിരുള്ഹോ വേദിതബ്ബോ വിതക്കസ്സ കാമപ്പസങ്ഗപ്പവത്തിയാ സാതിസയത്താ. ഏസ നയോ ബ്യാപാദധാതുആദീസു. പരസ്സ അത്തനോ ച ദുക്ഖായനം വിഹിംസാ. വിഹിംസന്തീതി ഹന്തും ഇച്ഛന്തി.

൧൮൨. ഉഭയത്ഥ ഉപ്പന്നോപി അഭിജ്ഝാസംയോഗേന കമ്മപഥജനനതോ അനഭിജ്ഝാകമ്മപഥഭിന്ദനതോ ച കാമവിതക്കോ ‘‘കമ്മപഥഭേദോ’’തി വുത്തോ. ബ്യാപാദോ പനാതി ബ്യാപാദവചനേന ബ്യാപാദവിതക്കം ദസ്സേതി. സോ ഹി ബ്യാപാദധാതൂതി. തഥാ വിഹിംസായ വിഹിംസാധാതുയാ ച ബ്യാപാദവസേന യഥാസമ്ഭവം പാണാതിപാതാദിവസേന ച കമ്മപഥഭേദോ യോജേതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി ദ്വീസു തികേസു. സബ്ബകാമാവചരസബ്ബകുസലസങ്ഗാഹകേഹി ഇതരേ ദ്വേ ദ്വേ സങ്ഗഹേത്വാ കഥനം സബ്ബസങ്ഗാഹികകഥാ. ഏത്ഥാതി പന ഏതസ്മിം ഛക്കേതി വുച്ചമാനേ കാമധാതുവചനേന കാമാവചരാനം നേക്ഖമ്മധാതുആദീനഞ്ച ഗഹണം ആപജ്ജതി.

ലഭാപേതബ്ബാതി ചക്ഖുധാതാദിഭാവം ലഭമാനാ ധമ്മാ നീഹരിത്വാ ദസ്സനേന ലഭാപേതബ്ബാ. ചരതി ഏത്ഥാതി ചാരോ, കിം ചരതി? സമ്മസനം, സമ്മസനസ്സ ചാരോ സമ്മസനചാരോ, തേഭൂമകധമ്മാനം അധിവചനം.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൮൩. ചക്ഖുസ്സാതി വിസേസകാരണം അസാധാരണസാമിഭാവേന നിദ്ദിട്ഠം. തഞ്ഹി പുഗ്ഗലന്തരാസാധാരണം നീലാദിസബ്ബരൂപസാധാരണഞ്ച. വിദഹതീതി ഏവം ഏവഞ്ച തയാ പവത്തിതബ്ബന്തി വിനിയുജ്ജമാനം വിയ ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. വിദഹതീതി ച ധാതുഅത്ഥോ ഏവ വിസിട്ഠോ ഉപസഗ്ഗേന ദീപിതോതി വിനാപി ഉപസഗ്ഗേന ധാതൂതി ഏസോ സദ്ദോ തമത്ഥം വദതീതി ദട്ഠബ്ബോ. കത്തുകമ്മഭാവകരണഅധികരണേസു ധാതുപദസിദ്ധി ഹോതീതി പഞ്ചപി ഏതേ അത്ഥാ വുത്താ. സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ സുവണ്ണാദീനം ബീജഭൂതാ സേലാദയോ.

അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോതി ഏത്ഥാപി ധാതീതി ധാതൂതി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ധാതു-സദ്ദോ ഏവ ഹി ധാരണത്ഥോപി ഹോതീതി. കത്തുഅത്ഥോപി ചായം പുരിമേന അസദിസോതി നിസ്സത്തസഭാവമത്തധാരണഞ്ച ധാതു-സദ്ദസ്സ പധാനോ അത്ഥോതി വിസും വുത്തോ. ധാതുയോ വിയ ധാതുയോതി ഏത്ഥ സീഹ-സദ്ദോ വിയ കേസരിമ്ഹി നിരുള്ഹോ പുരിസേസു, സേലാവയവേസു നിരുള്ഹോ ധാതു-സദ്ദോ ച ചക്ഖാദീസു ഉപചരിതോ ദട്ഠബ്ബോ. ഞാണഞ്ച ഞേയ്യഞ്ച ഞാണഞേയ്യാനി, തേസം അവയവാ തപ്പഭേദഭൂതാ ധാതുയോ ഞാണഞേയ്യാവയവാ. തത്ഥ ഞാണപ്പഭേദാ ധമ്മധാതുഏകദേസോ, ഞേയ്യപ്പഭേദാ അട്ഠാരസാപീതി ഞാണഞേയ്യാവയവമത്താ ധാതുയോ ഹോന്തി. അഥ വാ ഞാണേന ഞാതബ്ബോ സഭാവോ ധാതുസദ്ദേന വുച്ചമാനോ അവിപരീതതോ ഞാണഞേയ്യോ, ന ദിട്ഠിആദീഹി വിപരീതഗ്ഗാഹകേഹി ഞേയ്യോതി അത്ഥോ. തസ്സ ഞാണഞേയ്യസ്സ അവയവാ ചക്ഖാദയോ. വിസഭാഗലക്ഖണാവയവേസു രസാദീസു നിരുള്ഹോ ധാതു-സദ്ദോ താദിസേസു അഞ്ഞാവയവേസു ചക്ഖാദീസു ഉപചരിതോ ദട്ഠബ്ബോ, രസാദീസു വിയ വാ ചക്ഖാദീസു നിരുള്ഹോവ. നിജ്ജീവമത്തസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏതേന നിജ്ജീവമത്തപദത്ഥേ ധാതു-സദ്ദസ്സ നിരുള്ഹതം ദസ്സേതി. ഛ ധാതുയോ ഏതസ്സാതി ഛധാതുയോ, യോ ലോകേ ‘‘പുരിസോ’’തി ധമ്മസമുദായോ വുച്ചതി, സോ ഛധാതുരോ ഛന്നം പഥവീആദീനം നിജ്ജീവമത്തസഭാവാനം സമുദായമത്തോ, ന ഏത്ഥ ജീവോ പുരിസോ വാ അത്ഥീതി അത്ഥോ.

ചക്ഖാദീനം കമോ പുബ്ബേ വുത്തോതി ഇധ ഏകേകസ്മിം തികേ തിണ്ണം തിണ്ണം ധാതൂനം കമം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേതുഫലാനുപുബ്ബവവത്ഥാനവസേനാ’’തി. ഹേതുഫലാനം അനുപുബ്ബവവത്ഥാനം ഹേതുഫലഭാവോവ. തത്ഥ ഹേതൂതി പച്ചയോ അധിപ്പേതോ. ഫലന്തി പച്ചയുപ്പന്നന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’തിആദി. മനോധാതുധമ്മധാതൂനഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുഭാവോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ, ദ്വാരഭൂതമനോവസേന വാ തസ്സാ മനോധാതുയാ.

സബ്ബാസം വസേനാതി യഥാവുത്താനം ആഭാധാതുആദീനം പഞ്ചതിംസായ ധാതൂനം വസേന. അപരമത്ഥസഭാവസ്സ പരമത്ഥസഭാവേസു ന കദാചി അന്തോഗധതാ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഭാവതോ വിജ്ജമാനാന’’ന്തി. ചന്ദാഭാസൂരിയാഭാദികാ വണ്ണനിഭാ ഏവാതി ആഹ ‘‘രൂപധാതുയേവ ഹി ആഭാധാതൂ’’തി. രൂപാദിപടിബദ്ധാതി രാഗവത്ഥുഭാവേന ഗഹേതബ്ബാകാരോ സുഭനിമിത്തന്തി സന്ധായ ‘‘രൂപാദയോവാ’’തി അവത്വാ പടിബദ്ധവചനം ആഹ. അസതിപി രാഗവത്ഥുഭാവേ ‘‘കുസലവിപാകാരമ്മണാ സുഭാ ധാതൂ’’തി ദുതിയോ വികപ്പോ വുത്തോ. വിഹിംസാധാതു ചേതനാ, പരവിഹേഠനഛന്ദോ വാ. അവിഹിംസാ കരുണാ.

ഉഭോപീതി ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ. ഹീനാദീസു പുരിമനയേന ഹീളിതാ ചക്ഖാദയോ ഹീനാ, സമ്ഭാവിതാ പണീതാ, നാതിഹീളിതാ നാതിസമ്ഭാവിതാ മജ്ഝിമാതി ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ആഗതഹീനദുകതോയേവ നീഹരിത്വാ മജ്ഝിമാ ധാതു വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. വിഞ്ഞാണധാതു യദിപി ഛവിഞ്ഞാണധാതുവസേന വിഭത്താ, തഥാപി ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന തസ്സാ പുരേചാരികപച്ഛാചാരികത്താ മനോധാതു ഗഹിതാവ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു…പേ… സത്തവിഞ്ഞാണസങ്ഖേപോയേവാ’’തി. അനേകേസം ചക്ഖുധാതുആദീനം, താസു ച ഏകേകിസ്സാ നാനപ്പകാരതായ നാനാധാതൂനം വസേന അനേകധാതുനാനാധാതുലോകോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘അട്ഠാരസധാതുപ്പഭേദമത്തമേവാ’’തി.

‘‘ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേനാ’’തി അട്ഠകഥായം ലിഖിതം. തത്ഥ ന ചക്ഖാദീനം കേവലേന ധാതു-സദ്ദേന സമ്ബന്ധോ അധിപ്പേതോ വിജാനനസഭാവസ്സ പഭേദവചനതോ. വിഞ്ഞാണധാതു-സദ്ദേന സമ്ബന്ധേ കരിയമാനേ ദ്വേ മനോഗഹണാനി ന കത്തബ്ബാനി. ന ഹി ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ അത്ഥീതി. ‘‘ചക്ഖു…പേ… കായമനോവിഞ്ഞാണമനോധാതൂ’’തി വാ വത്തബ്ബം അതുല്യയോഗേ ദ്വന്ദസമാസാഭാവതോ. അയം പനേത്ഥ പാഠോ സിയാ ‘‘ചക്ഖു…പേ… കായവിഞ്ഞാണമനോമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേനാ’’തി.

ഖന്ധായതനദേസനാ സങ്ഖേപദേസനാ, ഇന്ദ്രിയദേസനാ വിത്ഥാരദേസനാതി തദുഭയം അപേക്ഖിത്വാ നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരാ ധാതുദേസനാ. അഥ വാ സുത്തന്തഭാജനീയേ വുത്തധാതുദേസനാ അതിസങ്ഖേപദേസനാ, ആഭാധാതുആദീനം അനേകധാതുനാനാധാതുഅന്താനം വസേന ദേസേതബ്ബാ അതിവിത്ഥാരദേസനാതി തദുഭയം അപേക്ഖിത്വാ അയം ‘‘നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരാ’’തി.

ഭേരീതലം വിയ ചക്ഖുധാതു സദ്ദസ്സ വിയ വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവതോ. ഏതാഹി ച ഉപമാഹി നിജ്ജീവാനം ഭേരീതലദണ്ഡാദീനം സമായോഗേ നിജ്ജീവാനം സദ്ദാദീനം വിയ നിജ്ജീവാനം ചക്ഖുരൂപാദീനം സമായോഗേ നിജ്ജീവാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പവത്തീതി കാരണഫലാനം ധാതുമത്തത്താ കാരകവേദകഭാവവിരഹം ദസ്സേതി.

പുരേചരാനുചരാ വിയാതി നിജ്ജീവസ്സ കസ്സചി കേചി നിജ്ജീവാ പുരേചരാനുചരാ വിയാതി അത്ഥോ. മനോധാതുയേവ വാ അത്തനോ ഖണം അനതിവത്തന്തീ അത്തനോ ഖണം അനതിവത്തന്താനംയേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അവിജ്ജമാനേപി പുരേചരാനുചരഭാവേ പുബ്ബകാലാപരകാലതായ പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാതി അത്ഥോ. സല്ലമിവ സൂലമിവ തിവിധദുക്ഖതാസമായോഗതോ ദട്ഠബ്ബോ. ആസായേവ ദുക്ഖം ആസാദുക്ഖം, ആസാവിഘാതം ദുക്ഖം വാ. സഞ്ഞാ ഹി അഭൂതം ദുക്ഖദുക്ഖമ്പി സുഭാദിതോ സഞ്ജാനന്തീ തം ആസം തസ്സാ ച വിഘാതം ആസീസിതസുഭാദിഅസിദ്ധിയാ ജനേതീതി. കമ്മപ്പധാനാ സങ്ഖാരാതി ‘‘പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനതോ’’തിആദിമാഹ. ജാതിദുക്ഖാനുബന്ധനതോതി അത്തനാ നിബ്ബത്തിയമാനേന ജാതിദുക്ഖേന അനുബന്ധത്താ. ഭവപച്ചയാ ജാതി ഹി ജാതിദുക്ഖന്തി. പദുമം വിയ ദിസ്സമാനം ഖുരചക്കം വിയ രൂപമ്പി ഇത്ഥിയാദിഭാവേന ദിസ്സമാനം നാനാവിധുപദ്ദവം ജനേതി. സബ്ബേ അനത്ഥാ രാഗാദയോ ജാതിആദയോ ച വിസഭൂതാ അസന്താ സപ്പടിഭയാ ചാതി തപ്പടിപക്ഖഭൂതത്താ അമതാദിതോ ദട്ഠബ്ബാ.

മുഞ്ചിത്വാപി അഞ്ഞം ഗഹേത്വാവാതി ഏതേന മക്കടസ്സ ഗഹിതം സാഖം മുഞ്ചിത്വാപി ആകാസേ ഠാതും അസമത്ഥതാ വിയ ഗഹിതാരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാപി അഞ്ഞം അഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തിതും അസമത്ഥതായ മക്കടസമാനതം ദസ്സേതി. അട്ഠിവേധവിദ്ധോപി ദമഥം അനുപഗച്ഛന്തോ ദുട്ഠസ്സോ അസ്സഖളുങ്കോ. രങ്ഗഗതോ നടോ രങ്ഗനടോ.

൧൮൪. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ചാതിആദിനാ ദ്വാരാരമ്മണേസു ഏകവചനബഹുവചനനിദ്ദേസാ ഏകനാനാസന്താനഗതാനം ഏകസന്താനഗതവിഞ്ഞാണപച്ചയഭാവതോ ഏകനാനാജാതികത്താ ച.

സബ്ബധമ്മേസൂതി ഏത്ഥ സബ്ബ-സദ്ദോ അധികാരവസേന യഥാവുത്തവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതേ ആരമ്മണസങ്ഖാതേ വാ പദേസസബ്ബസ്മിം തിട്ഠതീതി ദട്ഠബ്ബോ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുനിദ്ദേസേ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി മനോധാതു, മനോധാതുയാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്ത’’ന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം മനോധാതു വിയ മനോധാതാനന്തരമ്പി ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തന്തി യാവ അഞ്ഞാ മനോധാതു ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, താവ പവത്തം സബ്ബം ചിത്തം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി ഏവമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതി. ഏവഞ്ഹി സതി മനോവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം ഉപ്പന്നായ മനോധാതുയാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവപ്പസങ്ഗോ ന ഹോതിയേവ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതുക്കമനിദസ്സനഞ്ഹി തബ്ബിധുരസഭാവേന ഉപ്പത്തിട്ഠാനേന ച പരിച്ഛിന്നസ്സ ചിത്തസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവദസ്സനത്ഥം, ന അനന്തരുപ്പത്തിമത്തേനാതി തബ്ബിധുരസഭാവേ ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ദസ്സനം യുജ്ജതി. അനുപനീതേപി ഏകത്തേ തബ്ബിധുരസഭാവേ ഏകസ്മിം ദസ്സിതേ സാമഞ്ഞവസേന അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം തം സഭാവം ദസ്സിതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പി-സദ്ദേന മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പിണ്ഡനേ ച സതി ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപി സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി മനോവിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന ഭവങ്ഗാനന്തരം ഉപ്പന്നം മനോധാതുചിത്തം നിവത്തിതം ഹോതീതി ചേ? ന, തസ്സാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവാസിദ്ധിതോ. ന ഹി യം ചോദീയതി, തദേവ പരിഹാരായ ഹോതീതി.

മനോധാതുയാപി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപീതി മനദ്വയവചനേന ദ്വിന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞവിധുരസഭാവതാ ദസ്സിതാതി തേനേവ മനോധാതാവജ്ജനസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവോ നിവത്തിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തോ ഹി തസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുവിധുരോ മനോധാതുസഭാവോ ‘‘സബ്ബധമ്മേസു വാ പന പഠമസമന്നാഹാരോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ. സാ സബ്ബാപീതി ഏതം മുഖമത്തനിദസ്സനം. ന ഹി ജവനപരിയോസാനാ ഏവ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, തദാരമ്മണാദീനിപി പന ഹോന്തിയേവാതി. ഏവം പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതുവിസിട്ഠസഭാവവസേന സബ്ബം മനോവിഞ്ഞാണധാതും ദസ്സേത്വാ പുന മനോദ്വാരവസേന സാതിസയം ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതും ദസ്സേന്തോ ‘‘മനഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദിമാഹ. യദി പന ഛന്നം ദ്വാരാനം വസേന ജവനാവസാനാനേവ ചിത്താനി ഇധ ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ദസ്സിതാനീതി അയമത്ഥോ ഗയ്ഹേയ്യ, ചുതിപടിസന്ധിഭവങ്ഗാനം അഗ്ഗഹിതത്താ സാവസേസാ ദേസനാ ആപജ്ജതി, തസ്മാ യഥാവുത്തേന നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഛദ്വാരികചിത്തേഹി വാ സമാനലക്ഖണാനി അഞ്ഞാനിപി ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ദസ്സിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

പടിച്ചാതി ആഗതട്ഠാനേതി ഏത്ഥ ‘‘മനോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൫൫) വിസും കാതും യുത്തം, ഇധ പന ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദീസു ച-സദ്ദേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ആവജ്ജനസ്സപി ചക്ഖാദിസന്നിസ്സിതതാകരണം വിയ മനഞ്ച പടിച്ചാതി ആഗതട്ഠാനേ മനോദ്വാരസങ്ഖാതഭവങ്ഗസന്നിസ്സിതമേവ ആവജ്ജനം കാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

പഞ്ഹപുച്ഛകം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവാതി.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധാതുവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.