൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൮൩. ചക്ഖുസ്സാതി വിസേസകാരണം അസാധാരണസാമിഭാവേന നിദ്ദിട്ഠം. തഞ്ഹി പുഗ്ഗലന്തരാസാധാരണം നീലാദിസബ്ബരൂപസാധാരണഞ്ച. വിദഹതീതി ഏവം ഏവഞ്ച തയാ പവത്തിതബ്ബന്തി വിനിയുജ്ജമാനം വിയ ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. വിദഹതീതി ച ധാതുഅത്ഥോ ഏവ വിസിട്ഠോ ഉപസഗ്ഗേന ദീപിതോതി വിനാപി ഉപസഗ്ഗേന ധാതൂതി ഏസോ സദ്ദോ തമത്ഥം വദതീതി ദട്ഠബ്ബോ. കത്തുകമ്മഭാവകരണഅധികരണേസു ധാതുപദസിദ്ധി ഹോതീതി പഞ്ചപി ഏതേ അത്ഥാ വുത്താ. സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ സുവണ്ണാദീനം ബീജഭൂതാ സേലാദയോ.

അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോതി ഏത്ഥാപി ധാതീതി ധാതൂതി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ധാതു-സദ്ദോ ഏവ ഹി ധാരണത്ഥോപി ഹോതീതി. കത്തുഅത്ഥോപി ചായം പുരിമേന അസദിസോതി നിസ്സത്തസഭാവമത്തധാരണഞ്ച ധാതു-സദ്ദസ്സ പധാനോ അത്ഥോതി വിസും വുത്തോ. ധാതുയോ വിയ ധാതുയോതി ഏത്ഥ സീഹ-സദ്ദോ വിയ കേസരിമ്ഹി നിരുള്ഹോ പുരിസേസു, സേലാവയവേസു നിരുള്ഹോ ധാതു-സദ്ദോ ച ചക്ഖാദീസു ഉപചരിതോ ദട്ഠബ്ബോ. ഞാണഞ്ച ഞേയ്യഞ്ച ഞാണഞേയ്യാനി, തേസം അവയവാ തപ്പഭേദഭൂതാ ധാതുയോ ഞാണഞേയ്യാവയവാ. തത്ഥ ഞാണപ്പഭേദാ ധമ്മധാതുഏകദേസോ, ഞേയ്യപ്പഭേദാ അട്ഠാരസാപീതി ഞാണഞേയ്യാവയവമത്താ ധാതുയോ ഹോന്തി. അഥ വാ ഞാണേന ഞാതബ്ബോ സഭാവോ ധാതുസദ്ദേന വുച്ചമാനോ അവിപരീതതോ ഞാണഞേയ്യോ, ന ദിട്ഠിആദീഹി വിപരീതഗ്ഗാഹകേഹി ഞേയ്യോതി അത്ഥോ. തസ്സ ഞാണഞേയ്യസ്സ അവയവാ ചക്ഖാദയോ. വിസഭാഗലക്ഖണാവയവേസു രസാദീസു നിരുള്ഹോ ധാതു-സദ്ദോ താദിസേസു അഞ്ഞാവയവേസു ചക്ഖാദീസു ഉപചരിതോ ദട്ഠബ്ബോ, രസാദീസു വിയ വാ ചക്ഖാദീസു നിരുള്ഹോവ. നിജ്ജീവമത്തസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏതേന നിജ്ജീവമത്തപദത്ഥേ ധാതു-സദ്ദസ്സ നിരുള്ഹതം ദസ്സേതി. ഛ ധാതുയോ ഏതസ്സാതി ഛധാതുയോ, യോ ലോകേ ‘‘പുരിസോ’’തി ധമ്മസമുദായോ വുച്ചതി, സോ ഛധാതുരോ ഛന്നം പഥവീആദീനം നിജ്ജീവമത്തസഭാവാനം സമുദായമത്തോ, ന ഏത്ഥ ജീവോ പുരിസോ വാ അത്ഥീതി അത്ഥോ.

ചക്ഖാദീനം കമോ പുബ്ബേ വുത്തോതി ഇധ ഏകേകസ്മിം തികേ തിണ്ണം തിണ്ണം ധാതൂനം കമം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേതുഫലാനുപുബ്ബവവത്ഥാനവസേനാ’’തി. ഹേതുഫലാനം അനുപുബ്ബവവത്ഥാനം ഹേതുഫലഭാവോവ. തത്ഥ ഹേതൂതി പച്ചയോ അധിപ്പേതോ. ഫലന്തി പച്ചയുപ്പന്നന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’തിആദി. മനോധാതുധമ്മധാതൂനഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുഭാവോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ, ദ്വാരഭൂതമനോവസേന വാ തസ്സാ മനോധാതുയാ.

സബ്ബാസം വസേനാതി യഥാവുത്താനം ആഭാധാതുആദീനം പഞ്ചതിംസായ ധാതൂനം വസേന. അപരമത്ഥസഭാവസ്സ പരമത്ഥസഭാവേസു ന കദാചി അന്തോഗധതാ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഭാവതോ വിജ്ജമാനാന’’ന്തി. ചന്ദാഭാസൂരിയാഭാദികാ വണ്ണനിഭാ ഏവാതി ആഹ ‘‘രൂപധാതുയേവ ഹി ആഭാധാതൂ’’തി. രൂപാദിപടിബദ്ധാതി രാഗവത്ഥുഭാവേന ഗഹേതബ്ബാകാരോ സുഭനിമിത്തന്തി സന്ധായ ‘‘രൂപാദയോവാ’’തി അവത്വാ പടിബദ്ധവചനം ആഹ. അസതിപി രാഗവത്ഥുഭാവേ ‘‘കുസലവിപാകാരമ്മണാ സുഭാ ധാതൂ’’തി ദുതിയോ വികപ്പോ വുത്തോ. വിഹിംസാധാതു ചേതനാ, പരവിഹേഠനഛന്ദോ വാ. അവിഹിംസാ കരുണാ.

ഉഭോപീതി ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ. ഹീനാദീസു പുരിമനയേന ഹീളിതാ ചക്ഖാദയോ ഹീനാ, സമ്ഭാവിതാ പണീതാ, നാതിഹീളിതാ നാതിസമ്ഭാവിതാ മജ്ഝിമാതി ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ആഗതഹീനദുകതോയേവ നീഹരിത്വാ മജ്ഝിമാ ധാതു വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. വിഞ്ഞാണധാതു യദിപി ഛവിഞ്ഞാണധാതുവസേന വിഭത്താ, തഥാപി ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന തസ്സാ പുരേചാരികപച്ഛാചാരികത്താ മനോധാതു ഗഹിതാവ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു…പേ… സത്തവിഞ്ഞാണസങ്ഖേപോയേവാ’’തി. അനേകേസം ചക്ഖുധാതുആദീനം, താസു ച ഏകേകിസ്സാ നാനപ്പകാരതായ നാനാധാതൂനം വസേന അനേകധാതുനാനാധാതുലോകോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘അട്ഠാരസധാതുപ്പഭേദമത്തമേവാ’’തി.

‘‘ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേനാ’’തി അട്ഠകഥായം ലിഖിതം. തത്ഥ ന ചക്ഖാദീനം കേവലേന ധാതു-സദ്ദേന സമ്ബന്ധോ അധിപ്പേതോ വിജാനനസഭാവസ്സ പഭേദവചനതോ. വിഞ്ഞാണധാതു-സദ്ദേന സമ്ബന്ധേ കരിയമാനേ ദ്വേ മനോഗഹണാനി ന കത്തബ്ബാനി. ന ഹി ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ അത്ഥീതി. ‘‘ചക്ഖു…പേ… കായമനോവിഞ്ഞാണമനോധാതൂ’’തി വാ വത്തബ്ബം അതുല്യയോഗേ ദ്വന്ദസമാസാഭാവതോ. അയം പനേത്ഥ പാഠോ സിയാ ‘‘ചക്ഖു…പേ… കായവിഞ്ഞാണമനോമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേനാ’’തി.

ഖന്ധായതനദേസനാ സങ്ഖേപദേസനാ, ഇന്ദ്രിയദേസനാ വിത്ഥാരദേസനാതി തദുഭയം അപേക്ഖിത്വാ നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരാ ധാതുദേസനാ. അഥ വാ സുത്തന്തഭാജനീയേ വുത്തധാതുദേസനാ അതിസങ്ഖേപദേസനാ, ആഭാധാതുആദീനം അനേകധാതുനാനാധാതുഅന്താനം വസേന ദേസേതബ്ബാ അതിവിത്ഥാരദേസനാതി തദുഭയം അപേക്ഖിത്വാ അയം ‘‘നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരാ’’തി.

ഭേരീതലം വിയ ചക്ഖുധാതു സദ്ദസ്സ വിയ വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവതോ. ഏതാഹി ച ഉപമാഹി നിജ്ജീവാനം ഭേരീതലദണ്ഡാദീനം സമായോഗേ നിജ്ജീവാനം സദ്ദാദീനം വിയ നിജ്ജീവാനം ചക്ഖുരൂപാദീനം സമായോഗേ നിജ്ജീവാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പവത്തീതി കാരണഫലാനം ധാതുമത്തത്താ കാരകവേദകഭാവവിരഹം ദസ്സേതി.

പുരേചരാനുചരാ വിയാതി നിജ്ജീവസ്സ കസ്സചി കേചി നിജ്ജീവാ പുരേചരാനുചരാ വിയാതി അത്ഥോ. മനോധാതുയേവ വാ അത്തനോ ഖണം അനതിവത്തന്തീ അത്തനോ ഖണം അനതിവത്തന്താനംയേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അവിജ്ജമാനേപി പുരേചരാനുചരഭാവേ പുബ്ബകാലാപരകാലതായ പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാതി അത്ഥോ. സല്ലമിവ സൂലമിവ തിവിധദുക്ഖതാസമായോഗതോ ദട്ഠബ്ബോ. ആസായേവ ദുക്ഖം ആസാദുക്ഖം, ആസാവിഘാതം ദുക്ഖം വാ. സഞ്ഞാ ഹി അഭൂതം ദുക്ഖദുക്ഖമ്പി സുഭാദിതോ സഞ്ജാനന്തീ തം ആസം തസ്സാ ച വിഘാതം ആസീസിതസുഭാദിഅസിദ്ധിയാ ജനേതീതി. കമ്മപ്പധാനാ സങ്ഖാരാതി ‘‘പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനതോ’’തിആദിമാഹ. ജാതിദുക്ഖാനുബന്ധനതോതി അത്തനാ നിബ്ബത്തിയമാനേന ജാതിദുക്ഖേന അനുബന്ധത്താ. ഭവപച്ചയാ ജാതി ഹി ജാതിദുക്ഖന്തി. പദുമം വിയ ദിസ്സമാനം ഖുരചക്കം വിയ രൂപമ്പി ഇത്ഥിയാദിഭാവേന ദിസ്സമാനം നാനാവിധുപദ്ദവം ജനേതി. സബ്ബേ അനത്ഥാ രാഗാദയോ ജാതിആദയോ ച വിസഭൂതാ അസന്താ സപ്പടിഭയാ ചാതി തപ്പടിപക്ഖഭൂതത്താ അമതാദിതോ ദട്ഠബ്ബാ.

മുഞ്ചിത്വാപി അഞ്ഞം ഗഹേത്വാവാതി ഏതേന മക്കടസ്സ ഗഹിതം സാഖം മുഞ്ചിത്വാപി ആകാസേ ഠാതും അസമത്ഥതാ വിയ ഗഹിതാരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാപി അഞ്ഞം അഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തിതും അസമത്ഥതായ മക്കടസമാനതം ദസ്സേതി. അട്ഠിവേധവിദ്ധോപി ദമഥം അനുപഗച്ഛന്തോ ദുട്ഠസ്സോ അസ്സഖളുങ്കോ. രങ്ഗഗതോ നടോ രങ്ഗനടോ.

൧൮൪. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ചാതിആദിനാ ദ്വാരാരമ്മണേസു ഏകവചനബഹുവചനനിദ്ദേസാ ഏകനാനാസന്താനഗതാനം ഏകസന്താനഗതവിഞ്ഞാണപച്ചയഭാവതോ ഏകനാനാജാതികത്താ ച.

സബ്ബധമ്മേസൂതി ഏത്ഥ സബ്ബ-സദ്ദോ അധികാരവസേന യഥാവുത്തവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതേ ആരമ്മണസങ്ഖാതേ വാ പദേസസബ്ബസ്മിം തിട്ഠതീതി ദട്ഠബ്ബോ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുനിദ്ദേസേ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി മനോധാതു, മനോധാതുയാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്ത’’ന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം മനോധാതു വിയ മനോധാതാനന്തരമ്പി ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തന്തി യാവ അഞ്ഞാ മനോധാതു ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, താവ പവത്തം സബ്ബം ചിത്തം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി ഏവമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതി. ഏവഞ്ഹി സതി മനോവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം ഉപ്പന്നായ മനോധാതുയാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവപ്പസങ്ഗോ ന ഹോതിയേവ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതുക്കമനിദസ്സനഞ്ഹി തബ്ബിധുരസഭാവേന ഉപ്പത്തിട്ഠാനേന ച പരിച്ഛിന്നസ്സ ചിത്തസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവദസ്സനത്ഥം, ന അനന്തരുപ്പത്തിമത്തേനാതി തബ്ബിധുരസഭാവേ ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ദസ്സനം യുജ്ജതി. അനുപനീതേപി ഏകത്തേ തബ്ബിധുരസഭാവേ ഏകസ്മിം ദസ്സിതേ സാമഞ്ഞവസേന അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം തം സഭാവം ദസ്സിതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പി-സദ്ദേന മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പിണ്ഡനേ ച സതി ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപി സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി മനോവിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന ഭവങ്ഗാനന്തരം ഉപ്പന്നം മനോധാതുചിത്തം നിവത്തിതം ഹോതീതി ചേ? ന, തസ്സാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവാസിദ്ധിതോ. ന ഹി യം ചോദീയതി, തദേവ പരിഹാരായ ഹോതീതി.

മനോധാതുയാപി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപീതി മനദ്വയവചനേന ദ്വിന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞവിധുരസഭാവതാ ദസ്സിതാതി തേനേവ മനോധാതാവജ്ജനസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവോ നിവത്തിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തോ ഹി തസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുവിധുരോ മനോധാതുസഭാവോ ‘‘സബ്ബധമ്മേസു വാ പന പഠമസമന്നാഹാരോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ. സാ സബ്ബാപീതി ഏതം മുഖമത്തനിദസ്സനം. ന ഹി ജവനപരിയോസാനാ ഏവ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, തദാരമ്മണാദീനിപി പന ഹോന്തിയേവാതി. ഏവം പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതുവിസിട്ഠസഭാവവസേന സബ്ബം മനോവിഞ്ഞാണധാതും ദസ്സേത്വാ പുന മനോദ്വാരവസേന സാതിസയം ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതും ദസ്സേന്തോ ‘‘മനഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദിമാഹ. യദി പന ഛന്നം ദ്വാരാനം വസേന ജവനാവസാനാനേവ ചിത്താനി ഇധ ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ദസ്സിതാനീതി അയമത്ഥോ ഗയ്ഹേയ്യ, ചുതിപടിസന്ധിഭവങ്ഗാനം അഗ്ഗഹിതത്താ സാവസേസാ ദേസനാ ആപജ്ജതി, തസ്മാ യഥാവുത്തേന നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഛദ്വാരികചിത്തേഹി വാ സമാനലക്ഖണാനി അഞ്ഞാനിപി ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ദസ്സിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

പടിച്ചാതി ആഗതട്ഠാനേതി ഏത്ഥ ‘‘മനോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൫൫) വിസും കാതും യുത്തം, ഇധ പന ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദീസു ച-സദ്ദേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ആവജ്ജനസ്സപി ചക്ഖാദിസന്നിസ്സിതതാകരണം വിയ മനഞ്ച പടിച്ചാതി ആഗതട്ഠാനേ മനോദ്വാരസങ്ഖാതഭവങ്ഗസന്നിസ്സിതമേവ ആവജ്ജനം കാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.