൯. ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൪൩൧. പഠമോ കത്തുഅത്ഥോ ‘‘ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധീ’’തി. ദുതിയോ കരണത്ഥോ ‘‘ഇജ്ഝന്തി ഏതായാ’’തി. പജ്ജിതബ്ബാ ഇദ്ധി വുത്താ ‘‘ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തീ’’തി കത്തുസാധനസ്സ ഇദ്ധിസദ്ദസ്സ കരണസാധനേന പാദസദ്ദേന സമാനാധികരണതായ അസമ്ഭവതോ, ഇജ്ഝനകസ്സ ച അത്ഥസ്സ കരണഭൂതേന പാദേന പജ്ജിതബ്ബത്താ ‘‘ഇദ്ധി ഏവ പാദോ’’തി സദ്ദയോജനാ ന സമ്ഭവതീതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ന ച…പേ… വത്തു’’ന്തി. ഇദ്ധികിരിയാകരണേനാതി ഇജ്ഝനകിരിയായ കരണഭൂതേന അത്ഥേന സാധേതബ്ബാ ച ഇദ്ധി പജ്ജിതബ്ബാതി യോജനാ. ദ്വിന്നം കരണാനന്തി ഇജ്ഝനപജ്ജനകിരിയാകരണാനം ഇദ്ധിപാദത്ഥാനം. ന അസമാനാധികരണതാ സമ്ഭവതി പടിസേധദ്വയം പകതിയം ഠപേതീതി. തസ്മാതി യസ്മാ പഠമേനത്ഥേന സമാനാധികരണസമാസോ, ദുതിയേന സാമിവചനസമാസോ ഇദ്ധിപാദസദ്ദാനം ന യുജ്ജതി, തസ്മാ. യഥാവുത്താ വാ പഠമേനത്ഥേന സമാനാധികരണസമാസവസേനേവ യോജനാ യുജ്ജതി പാദസ്സ പജ്ജമാനകോട്ഠാസഭാവതോ. ദുതിയേനത്ഥേന ഇതരസമാസേനേവ യോജനാ യുജ്ജതി പാദസ്സ ഇജ്ഝനകരണൂപായഭാവതോ.

കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായ വദതി. ദുവിധത്ഥായാതി നിബ്ബത്തിഅത്ഥായ, വുദ്ധിഅത്ഥായ ച. വിസുന്തി ‘‘ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഇമസ്മാ വിസും. സമാസയോജനാവസേനാതി ‘‘ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഏവം സമാസയോജനാവസേന. യഥായുത്തോതി കത്തുകരണത്ഥേസു യോ യോ യുത്തോ. പടിലാഭപുബ്ബഭാഗാനന്തി വിസേസാധിഗമതംപുബ്ബഭാഗാനം യഥാക്കമം കത്തിദ്ധികരണിദ്ധിഭാവം സന്ധായ വുത്തോതി യോജനാ. ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ ‘‘ഛന്ദോയേവ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ, ചിത്തമേവ, വീരിയമേവ, വീമംസാവ വീമംസിദ്ധിപാദോ’’തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ വാ വുത്തേഹി ഛന്ദാദീഹി ഇദ്ധിപാദേഹീ’’തിആദി.

ഛന്ദചിത്തവീമംസിദ്ധിപാദേസു താവ യുത്തം പധാനസങ്ഖാരഗ്ഗഹണം അപുബ്ബത്താ, വീരിയിദ്ധിപാദേ പന കഥന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘വീരിയിദ്ധിപാദനിദ്ദേസേ’’തിആദി. യദി ദ്വേയേവ സമന്നാഗമങ്ഗാനി, ഛന്ദാദയോ കിമത്ഥിയാതി ആഹ ‘‘സമാധിവിസേസനാനീ’’തി. ന ഇധ…പേ… വുത്താ ഹോതി അതബ്ബിസേസനത്താ. യദിപി സമാധിവിസേസനസമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനത്ഥം ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതന്തി വുത്തം, തം പന ‘‘വീരിയസമാധിസമന്നാഗത’’ന്തി ഏത്താവതാപി സിദ്ധം ഹോതി. ഏവം സിദ്ധേ സതി പുന വചനം വീരിയന്തരസബ്ഭാവം നു ഖോ ദീപേതീതി കദാചി ആസങ്കേയ്യാതി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ‘‘വീരിയഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോതി ഛന്ദാദീനം അധിപതിപച്ചയതാവിസേസേന വിസിട്ഠോ. തേനേവ ഹി ഛന്ദാദിമുഖേനേവ ഇദ്ധിപാദാ ദേസിതാ. തഥാ ച വുത്തം ‘‘ഛന്ദം ചേ ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധി’’ന്തിആദി. തംതംഅവസ്സയനവസേനാതി തസ്സ തസ്സ ഛന്ദസ്സ സമാധിനോ അവസ്സയതാവസേന, പച്ചയവിസേസതായാതി അത്ഥോ. ഉപായത്ഥേന…പേ… വുത്താ ഹോതി അധിഗമൂപായതാപി നിസ്സയഭാവോയേവാതി. ‘‘തേനേവാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തം ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതം പാളിയായേവ വിഭാവേതി. തത്ഥ തേനേവാതി ഛന്ദാദീനംയേവ ഉപായത്ഥഭാവേനേവ ഇദ്ധിപാദഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവാതി ഛന്ദാദികേ ധുരേ ജേട്ഠകേ പുബ്ബങ്ഗമേ കത്വാ നിബ്ബത്തിതസമാധി ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിയാ അധിഗമൂപായതാദസ്സനം ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനം, തദത്ഥമേവ ‘‘തഥാഭൂതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പാളിയം നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം ഛന്ദാദിവിസിട്ഠാനംയേവ വേദനാക്ഖന്ധാദീനം അധിപ്പേതത്താ. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ കേവലം ഇദ്ധിസമ്പയുത്താനംയേവ ഖന്ധാനം വസേന ഇദ്ധിപാദഭാവേ ഗയ്ഹമാനേ ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതി വിസേസകാരണാഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൪൩൩. തോസനം സത്ഥു ആരാധനം, സിക്ഖായ വാ. ഥാമഭാവതോതി ഥിരഭാവതോ. കുലാപദേസേ ജാതിമാ പുരിസ്സരോ ഹോതീതി ‘‘പുബ്ബങ്ഗമത്താ ചിത്തസ്സ വിസിട്ഠജാതിസദിസതാ’’തി വുത്തം. വിചാരണാപഞ്ഞാഹേതുകത്താ മന്തസ്സ വീമംസാസദിസതാ സുവിഞ്ഞേയ്യാവാതി ന ഉദ്ധടാ.

ഛന്ദാദികേതി ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാ, വീരിയചിത്തവീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരാതി ഇമേ തയോ തയോ ധമ്മേ. അഭേദതോ ഭേദം അകത്വാ അഭിന്ദിത്വാ ഇദ്ധിഭാവസാമഞ്ഞേന, ഇദ്ധിപാദഭാവസാമഞ്ഞേന ച സങ്ഗണ്ഹിത്വാ. തേനാഹ ‘‘സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തി. ഭേദനം വാ സമ്ഭേദനം മിസ്സീകരണന്തി ആഹ ‘‘അമിസ്സേത്വാ’’തി. തഥാ ഹി ‘‘സേസാ പന സമ്പയുത്തകാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഇദ്ധിപാദായേവാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൪൩൩) ഇദ്ധിഇദ്ധിപാദേ അമിസ്സേത്വാപി കഥിതം. വിസേസേനാതി ഭേദേന ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു അസമ്മിസ്സഭാവേന ആവേണികത്താ. ആവേണികാ ഹി ഛന്ദാദയോ തസ്സ തസ്സ ഇദ്ധിപാദസ്സ. അവിസേസേനാതി അഭേദേന, ചതുരിദ്ധിപാദസാധാരണഭാവേനാതി അത്ഥോ.

ഛന്ദിദ്ധിപാദസമാധിദ്ധിപാദാദയോതി ആദി-സദ്ദേന പധാനസങ്ഖാരം, വീരിയചിത്തവീമംസാ ച സങ്ഗണ്ഹാതി. പാദോതി തേഹി സമ്പയുത്തം ചതുക്ഖന്ധമാഹ. ‘‘ഛന്ദിദ്ധിപാദേ പവിസന്തീ’’തിആദിനാ വിസിട്ഠേസ്വേവ പവേസം അവത്വാ. ചതൂസൂതി ഛന്ദോ, സമാധി, പധാനസങ്ഖാരാ, തംസമ്പയുത്താ ഖന്ധാതി ഏവം ചതൂസു. ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദവതോ കോ സമാധി ന ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി. ഇതീതി ഏവം അനേന പകാരേന, യം സമാധിഭാവനാമുഖം. സമാധിഭാവനാനുയോഗേന ഭാവിതാ ഖന്ധാ സമാധിഭാവിതാ.

‘‘യേ ഹീ’’തിആദിനാ ‘‘അഭിനവം നത്ഥീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തം വിവരതി. തിണ്ണന്തി ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാനം. ഇദന്തി ‘‘ഇമേ ഹി തയോ’’തിആദിവചനം. പുരിമസ്സാതി ‘‘ഛന്ദോ സമാധീ’’തിആദിവചനസ്സ. കാരണഭാവേനാതി സാധനഭാവേന. തേനാതി ‘‘ഇമേ ഹി തയോ ധമ്മാ’’തിആദിവചനേന. യസ്മാ ഛന്ദാദയോ തയോ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, സമ്പയുത്തകാനഞ്ച നിസ്സയഭാവേന പവത്തന്തി, തസ്മാ തേസമ്പി ഇദ്ധിപാദഭാവോ വുത്തോ. സോ പന നിസ്സയഭാവോ സമ്പയോഗാവിനാഭാവീതി ആഹ ‘‘തദന്തോഗധത്താ’’തി, സമ്പയുത്തകന്തോഗധത്താതി അത്ഥോ. ഛന്ദാദീനം വിയ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനം സഭാവതോ ഇദ്ധിഭാവോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഇദ്ധിഭാവപരിയായോ അത്ഥീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘സേസാ സമ്പയുത്തകാ…പേ… ന അത്തനോ സഭാവേനാ’’തി. ഏകദേസസ്സാതി ഛന്ദാദീനം. ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം, ഛന്ദാദീനം വാ ചതുന്നം. പുനപീതി ‘‘സമ്പയുത്തകാ പനാ’’തിആദിം സന്ധായാഹ. ഇമിനാ ചതുക്ഖന്ധതദേകദേസാനം ഇദ്ധിഭാവദീപനേന.

പുബ്ബേ വുത്തതോ വചനക്കമേന അഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘അപുബ്ബന്തി കത്വാ’’തി. കേനട്ഠേന ഇദ്ധി പടിലാഭോ, കേനട്ഠേന പാദോ പുബ്ബഭാഗോതി യഥാക്കമം യോജനാ. യദി പതിട്ഠാനട്ഠേന പാദോ, നിസ്സയിദ്ധിപാദോയേവ വുത്തോ സിയാ, ന ഉപായിദ്ധിപാദോതി ആഹ ‘‘ഉപായോ ചാ’’തിആദി. സബ്ബത്ഥാതി സുത്തന്തഭാജനീയേ, അഭിധമ്മഭാജനീയേ ച. തേനാഹ ‘‘സുത്തന്തഭാജനീയേ ഹീ’’തിആദി. സമാധിവിസേസനഭാവേനാതി ‘‘ഛന്ദാധിപതി, ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിനാ സമാധിസ്സ വിസേസനഭാവേന. ‘‘സമാധിസേവനവസേനാ’’തി ച പാഠോ. തത്ഥ സമാധിസേവനവസേനാതി ഛന്ദാധികേ അധിപതിം കരിത്വാ സമാധിസ്സ ആസേവനവസേന. ഉപായഭൂതാനന്തി ‘‘ഛന്ദവതോ ചേ സമാധി ഇജ്ഝതി, മയ്ഹേവ ഇജ്ഝതീ’’തി സമാധിആസേവനായ ഉപായഭൂതാനം.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൪൪൪. സാധിപതിവാരാനി അട്ഠസതാനി, തേസു പച്ചേകം ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ന സമ്ഭവന്തീതി ആഹ ‘‘സാധിപതിവാരാനം പരിപുണ്ണാനം അഭാവാ’’തി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ന ഹി അധിപതീനം അധിപതയോ വിജ്ജന്തീ’’തി. യദി ഹി അധിപതീ സിയും സാധിപതീതി ഇദ്ധിപാദഭേദേന ദ്വത്തിംസ നയസതാനി, സുദ്ധികാനി അട്ഠാതി ചത്താരി നയസഹസ്സാനി ഭവേയ്യും, തം പന നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. യത്തകാ പന നയാ ഇധ ലബ്ഭന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകേകസ്മിം പനാ’’തിആദി വുത്തം. സുദ്ധികാനി അട്ഠ നയസതാനി സാധിപതികാനിപി അട്ഠേവാതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം വസേന സോളസ നയസതാനി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

സയം ജേട്ഠകഭാവേന പവത്തനതോ ചത്താരോ അധിപതയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗരും ന കരോന്തി. തസ്മാ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ന മഗ്ഗാധിപതിനോ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പന അധിപതയോ ന ഭവന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥന്തി ‘‘അധിപതയോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അധിപതീ ന ഭവന്തീ’’തി ഏതമത്ഥം. അധിപതിനോതി അധിപതി ഭവിതും സമത്ഥസ്സ. അധിപതിം ന കരോന്തീതി അധിപതിം കത്വാ ഗരും കത്വാ നപ്പവത്തന്തി. അധിപതീനം സഹഭാവേതി അധിപതികിച്ചകരണേന സഹപവത്തിയം. ‘‘അവീമംസാധിപതികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അഭാവാ’’തി ഇദം ‘‘അധിപതിതാസമത്ഥാ ധമ്മാ അധിപതിഭാവേനേവ പവത്തേയ്യു’’ന്തി ദോസാരോപനവസേനാഹ, ന യഥാധിഗതവസേന. അധിപതിധമ്മാനഞ്ഹി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേ സതി അധിപതിഭാവേന പവത്തി, ന അഞ്ഞഥാതി സഹഭാവേപി തദഭാവം സന്ധായ വിസേസനം ന കത്തബ്ബം സിയാതി സക്കാ വത്തും. അഞ്ഞമഞ്ഞാധിപതികരണഭാവേതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അധിപതിം കത്വാ പവത്തിയം. വീമംസാധിപതികത്തവചനന്തി വീമംസാധിപതികഭാവസ്സ വചനം. ന വത്തബ്ബം സിയാ സബ്ബേസമ്പി അധിപതീനം സാധിപതികത്താതി അധിപ്പായോ. സഹഭാവോ പടിക്ഖിത്തോ ഏവ സാധിപതിഭാവസ്സ അനേകംസികതാവചനതോ.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.