൧൦. ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

പഠമനയവണ്ണനാ

൪൬൬. പതിട്ഠാനം ഇധ സംസാരേ അവട്ഠാനം, തസ്സ മൂലം കിലേസാതി ആഹ ‘‘കിലേസവസേന പതിട്ഠാന’’ന്തി. പതിട്ഠാനായ പന ബ്യാപാരാപത്തി കമ്മന്തി വുത്തം ‘‘അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ’’തി. യസ്മാ കിലേസേസു തണ്ഹാദിട്ഠിയോ തണ്ഹാദിട്ഠിചരിതാനം വിസേസതോ സംസാരനായികാ, കിലേസസഹിതമേവ ച കമ്മം പതിട്ഠാനായ ഹോതി, ന കേവലം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠീഹി…പേ… ആയൂഹനാ’’തി. തഥാ തണ്ഹായ ഭവസ്സാദഭാവതോ, ദിട്ഠിയാ വിഭവാഭിനന്ദനഭൂതായ വിഭവാഭിസങ്ഖരണഭാവതോ ‘‘തണ്ഹാവസേന പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനാ’’തി വുത്തം. ദിട്ഠീസുപി അന്തോമുഖപ്പവത്തായ ഭവദിട്ഠിയാ വിസേസതോ സംസാരേ അവട്ഠാനം, യതോ ഓലീയനാതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘സസ്സതദിട്ഠിയാ പതിട്ഠാന’’ന്തി. ബഹിമുഖപ്പവത്താപി വിഭവദിട്ഠി ഭവാഭിസങ്ഖരണം നാതിവത്തതീതി വുത്തം ‘‘ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹനാ’’തി. ലയാപത്തി യഥാരദ്ധസ്സ ആരമ്ഭസ്സ അനിട്ഠാനം അന്തോസങ്കോചഭാവതോതി ആഹ ‘‘ലീനവസേന പതിട്ഠാന’’ന്തി. ഉദ്ധതാപത്തി അനുപായഭൂതാ ബ്യാപാരാപത്തി അസങ്കോചഭാവതോതി വുത്തം ‘‘ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹനാ’’തി. തഥാ കോസജ്ജപക്ഖികത്താ ച കാമസുഖാനുയോഗസ്സ ഉദ്ധച്ചപക്ഖികത്താ ച അത്തകിലമഥാനുയോഗസ്സ തദുഭയവസേന പതിട്ഠാനായൂഹനാ വുത്താ, ഇതരം വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ഇധാതി ഇമിസ്സാ സമ്മോഹവിനോദനിയാ. അവുത്താനന്തി ‘‘കിലേസവസേന പതിട്ഠാന’’ന്തിആദീനം വസേന വേദിതബ്ബാ പതിട്ഠാനായൂഹനാതി യോജനാ.

സമപ്പവത്തേ ധമ്മേതി ലീനുദ്ധച്ചവിരഹേന സമപ്പവത്തേ സമ്പയുത്തധമ്മേ. പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി പതിരൂപം സങ്കലേതി ഗണേതി തുലേതി. തേനാഹ ‘‘ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീ’’തി. തദാകാരോതി പടിസങ്ഖാനാകാരോ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖനാകാരോ. ഏവഞ്ച കത്വാതി പടിസങ്ഖാനസഭാവത്താ ഏവ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ. പച്ഛിമപച്ഛിമകാരണഭാവോതി പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ കാരണഭാവോ. പുരിമം പുരിമഞ്ഹി പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ വിസേസപച്ചയോതി.

൪൬൭. അവിപരീതകായാദിസഭാവഗ്ഗഹണസമത്ഥതായ ബലവതീ ഏവ സതി. പഞ്ഞാ ഗഹിതാ സതിനേപക്കേനാതി അത്ഥോ. ഏവംചിത്തോതി ഏവം ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതചിത്തോ. ചിരകതവത്താദിവസേനാതി ചിരകതവത്താദിസീസേന. ‘‘വുത്തോ’’തി ഇമിനാപി ‘‘കത്വാ ആഹ കായവിഞ്ഞത്തിം…പേ… കോട്ഠാസ’’ന്തി യോജനാ.

പരേസന്തി ന അനന്തരാനം. സബ്ബേസം…പേ… യോജേതബ്ബാ ‘‘സബ്ബേ ബോജ്ഝങ്ഗാ സബ്ബേസം പച്ചയവിസേസാ ഹോന്തിയേവാ’’തി. കാമേതീതി കാമോ, അസ്സാദനവസേന ആമസതീതി ആമിസം, കാമോവ ആമിസന്തി കാമാമിസം, കിലേസകാമോ. വത്ഥുകാമോ പന ആമസീയതീതി ആമിസം. ഏവം സേസദ്വയമ്പി. തേസു ലോകീയന്തി ഏത്ഥ സുഖവിസേസാതി ലോകോ, ഉപപത്തിവിസേസോ. വട്ടം സംസാരോ. കാമസ്സാദവസേന പവത്തോ ലോഭോ കാമാമിസം. ഭവവിസേസപത്ഥനാവസേന പവത്തോ ലോകാമിസം. വിഭവോ നാമ കിമത്ഥിയോ, കോ വാ തം അഭിപത്ഥേയ്യാതി വട്ടാനുഗേധഭൂതോ ലോഭോ വട്ടാമിസന്തി ച വദന്തി. തദാരമ്മണന്തി തസ്സാ തണ്ഹായ ആരമ്മണം, രൂപാദി. ലോകധമ്മാ ലാഭാദയോ. വുത്താവസേസാ സബ്ബാവ തണ്ഹാ സംസാരജനകോ രാഗോ.

പഠമനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയനയവണ്ണനാ

൪൬൮-൯. സബ്ബേ സത്താതി കാമഭവാദീസു, സഞ്ഞീഭവാദീസു, ഏകവോകാരഭവാദീസു ച സബ്ബഭവേസു സബ്ബേ സത്താ. ആഹാരതോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാ, പച്ചയട്ഠിതികാ. യേന പച്ചയേന തേ തിട്ഠന്തി, സോ ഏകോവ ധമ്മോ ഞാതപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതായ ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. ദ്വേ ധാതുയോതി സങ്ഖതാസങ്ഖതധാതുയോ. തിസ്സോ ധാതുയോതി കാമധാതുരൂപധാതുഅരൂപധാതുയോ. പഞ്ച വിമുത്തായതനാനീതി ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൨൨, ൩൫൫; അ. നി. ൫.൨൬) ആഗതാനി വിമുച്ചനകാരണാനി. അനുത്തരിയാനീതി ദസ്സനാനുത്തരിയാദീനി ഛ അനുത്തരിയാനി. നിദ്ദസവത്ഥൂനീതി യേഹി കാരണേഹി നിദ്ദസോ ഹോതി, താനി നിദ്ദസവത്ഥൂനി നാമ. ദേസനാമത്തഞ്ചേതം. ഖീണാസവോ ഹി ദസവസ്സോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബുതോ പുന ദസവസ്സോ ന ഹോതി. ന കേവലഞ്ച ദസവസ്സോ, നവവസ്സോപി…പേ… ഏകമുഹുത്തികോപി ന ഹോതിയേവ പുന പടിസന്ധിയാ അഭാവാ, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പനേവം വുത്തം. താനി പന ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, സിക്ഖാസമാദാനേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൩൧) സുത്തേ ആഗതാനിയേവ. ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠി നിജ്ജിണ്ണാ ഹോതീ’’തിആദീനി (ദീ. നി. ൩.൩൬൦; അ. നി. ൧൦.൧൦൬) ദസ നിജ്ജരവത്ഥൂനി. ഖന്ധാദയോതി ഖന്ധായതനധാതാദയോ. വിനന്ധനന്തി ‘‘ഭവാദിവിനന്ധനട്ഠേന വാനം വുച്ചതി തണ്ഹാ’’തി ദസ്സേതി. ഗമനന്തി അസ്സാദനവസേന ആരമ്മണേ പവത്തിമാഹ. തേന വുത്തം ‘‘പിയരൂപസാതരൂപേസൂ’’തി.

വിപസ്സനാസഹഗതന്തി വേദിതബ്ബം വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്താ. ‘‘മഗ്ഗം അപ്പത്തം കായികം വീരിയ’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ പന ലോകുത്തരവീരിയമ്പി പരിയായേന കായികം നാമ അത്ഥീതി ദീപിതം ഹോതി.

രൂപാവചരേ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘രൂപാവചരേ…പേ… പടിക്ഖിത്താ’’തി. യഥാ വിപസ്സനാസഹഗതാ പീതി പരിയായേന ‘‘പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം രൂപാവചരേ പീതി നിബ്ബേധഭാഗിയാ വത്തബ്ബാ സിയാ. ഏവം ലബ്ഭമാനാപി അലബ്ഭമാനം ഉപാദായ ന വുത്താ. ‘‘അവിതക്കഅവിചാരാ’’തി വിസേസനം സന്തപണീതായ പീതിയാ ദസ്സനത്ഥം. ബോജ്ഝങ്ഗഭൂതാതി പരിയായബോജ്ഝങ്ഗഭൂതാ. അവിതക്കഅവിചാരോ പീതി…പേ… ന വുത്തോ സവിതക്കസവിചാരത്താ തസ്സ. ന ഹി കാമാവചരാ അവിതക്കഅവിചാരാ പീതി അത്ഥി.

ഇധ വുത്തോ പരിയായേനാതി അത്ഥോ. മഗ്ഗപടിവേധാനുലോമനതോ വിപസ്സനായ വിയ പാദകജ്ഝാനേസുപി സതിആദയോ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’’ത്വേവ വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ ന പടിക്ഖിപിതബ്ബോ’’തി. ഏവം കസിണജ്ഝാനാദീസു ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്താനം അധിപ്പായം വത്വാ അനുദ്ധരന്താനം അധിപ്പായം വത്തും ‘‘അനുദ്ധരന്താ പനാ’’തിആദിമാഹ. തേ ഹി ആസന്നേകന്തകിച്ചനിബ്ബത്തീഹി വിപസ്സനാക്ഖണേ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്തി, ന ഝാനക്ഖണേ തദഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാകിച്ചസ്സ വിയ…പേ… ന ഉദ്ധരന്തീ’’തി. കസിണനിസ്സന്ദോ അരൂപാനീതി ആഹ ‘‘തദായത്താനീ’’തി.

ദുതിയനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയനയവണ്ണനാ

൪൭൦-൧. വോസ്സജ്ജനം പഹാനം വോസ്സഗ്ഗോ, വോസ്സജ്ജനം വാ വിസ്സട്ഠഭാവോ നിരാസങ്കാനുപ്പവേസോതി ആഹ ‘‘വോസ്സഗ്ഗസദ്ദോ…പേ… ദുവിധതാ വുത്താ’’തി. വിപസ്സനാക്ഖണേ തദങ്ഗതന്നിന്നപ്പകാരേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദതദാരമ്മണകരണപ്പകാരേന.

തതിയനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൪൭൨. ഉപേക്ഖനമുപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ സഭാവോ, സോ ച സമാധിവീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വിയ സമ്പയുത്താനം ഊനാധികഭാവബ്യാവടോ അഹുത്വാ തേസം അനൂനാനധികഭാവേ മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തീതി ഇമമത്ഥം ആഹ ‘‘ഉപേക്ഖനവസേനാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖനന്തി പടിസങ്ഖാനമാഹ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.