൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൭൨. അഭിധമ്മേ ച ആഗതാതി ഇമസ്മിം ധാതുവിഭങ്ഗേ അഭിധമ്മഭാജനീയപഞ്ഹപുച്ഛകേസു, നിക്ഖേപകണ്ഡധമ്മഹദയവിഭങ്ഗാദീസു ച ദേസനാരുള്ഹാ. യഥാ പന സുത്തന്തേ അഭിധമ്മേ ച ആഗതാ ഖന്ധാദയോ സുത്തന്തേ ദേസിതനിയാമേന ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു സുത്തന്തഭാജനീയവസേന വിഭത്താ, ഏവമിധാപി ചക്ഖുധാതാദയോ സുത്തന്തഭാജനീയവസേന വിഭജിതബ്ബാ സിയും. തത്ഥ ഖന്ധാദീനം സബ്ബസങ്ഗാഹകോ അഭിധമ്മദേസനാവിസിട്ഠോ സുത്തന്തേ ആഗതോ അഞ്ഞോ ദേസേതബ്ബാകാരോ നത്ഥീതി തേ രൂപക്ഖന്ധാദിവസേനേവ സുത്തന്തഭാജനീയേ ദേസിതാ, ധാതൂനം പന സോ അത്ഥീതി തേ തിണ്ണം ധാതുഛക്കാനം വസേന ഇധ ദേസിതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുത്തന്തേസ്വേവ…പേ… വിഭത്തന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബാ ധാതുയോ ഛഹി ഛഹി ധാതൂഹി സങ്ഖിപിത്വാ’’തി.

കഥം പന ഛസു ഛസു ധാതൂസു അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം സമവരോധോതി? സഭാവനിസ്സയദ്വാരാരമ്മണസമ്പയോഗസാമഞ്ഞതോ. തത്ഥ പഠമഛക്കേ താവ പഥവീതേജോവായോധാതുയോ സഭാവതോ ഫോട്ഠബ്ബധാതു. ആപോധാതുആകാസധാതുയോ ധമ്മധാതുഏകദേസോ. വിഞ്ഞാണധാതു സത്തവിഞ്ഞാണധാതുയോ. ചതുധാതുഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദായത്തവുത്തികാ നിസ്സയാപദേസേന, വിഞ്ഞാണധാതുയാ ദ്വാരാരമ്മണഭാവേന വാ അവസിട്ഠാ രൂപധാതുയോ സമവരുദ്ധാ, വിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന തംസമ്പയോഗതോ ധമ്മധാതുഏകദേസോതി ഏവം സബ്ബധാതുസമവരോധോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുതിയേ ഛപി ധാതുയോ സഭാവതോ, ധമ്മായതനേകദേസോ, തംസമ്പയോഗതോ സത്തവിഞ്ഞാണധാതുയോ, യഥാരഹം തേസം നിസ്സയദ്വാരാരമ്മണഭാവതോ അവസിട്ഠധാതുയോ സമവരുദ്ധാ. തതിയഛക്കേപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ ഛസു ഛസു ധാതൂസു അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം സമവരോധോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബാ ധാതുയോ ഛഹി ഛഹി ധാതൂഹി സങ്ഖിപിത്വാ’’തി.

സുഞ്ഞോതി അത്തസുഞ്ഞോ, തേന സസഭാവതായ ച ഇധ ധാതുവോഹാരോതി ആഹ ‘‘സുഞ്ഞേ സഭാവമത്തേ നിരുള്ഹോ ധാതുസദ്ദോ’’തി. തംതംഭൂതവിവിത്തതാ രൂപപരിയന്തോവ ആകാസോതി യേഹി വിവിത്തോ, യേസഞ്ച പരിച്ഛേദോ, തേഹി അസമ്ഫുട്ഠതാ തേസം ബ്യാപകഭാവേ സതി ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി അബ്യാപിതഭാവോ’’തി. പരിച്ഛിന്നവുത്തീനി ഹി ഭൂതാനീതി.

൧൭൩. അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നാമ കോചി നത്ഥീതി പുരിമത്ഥം അസമ്ഭാവേന്തോ ‘‘ദ്വേ ഏവ വാ’’തിആദിനാ സമുദായേന വിനാ ദുതിയത്ഥമാഹ. പച്ചത്തം അത്തനി ജാതതന്തി പാടിപുഗ്ഗലികതം.

പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോതി വാ ലോമാദിഇതരകോട്ഠാസേഹി അസമ്മിസ്സോ വിസും ഏകോ പഥവീകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ.

പയോഗന്തി ഭാവനാപയോഗം. വീരിയന്തി ഭാവനാനിപ്ഫാദകം ഉസ്സാഹം. ആയൂഹനന്തി താദിസം ചേതനം.

ധാതുപടിക്കൂലവണ്ണമനസികാരാനന്തി ധാതുമനസികാരപടിക്കൂലമനസികാരവണ്ണമനസികാരാനം. അബ്യാപാരതായാതി ‘‘അഹമേതം നിപ്ഫാദേമി, മമ ഏസാ നിപ്ഫാദനാ’’തി ചേതനാരഹിതതായ. കരോന്തീതി ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണാനി ഉപ്പാദേന്തി.

ലക്ഖണവസേനാതി സഭാവവസേന. സോ പന യസ്മാ പഥവീധാതുയാ കക്ഖളഖരതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കക്ഖളം ഖരിഗതന്തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി.

വേകന്തകം നാമ സബ്ബലോഹച്ഛേദനസമത്ഥം ലോഹം. തഥാ ഹി തം വികന്തതി ഛിന്ദതീതി വികന്തം, വികന്തമേവ വേകന്തകന്തി വുച്ചതി. ലോഹസദിസന്തി ലോഹാകാരം ലോഹമലം വിയ ഘനസഹിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. താപേത്വാ താളിതം പന ഛിന്നം ഛിന്നം ഹുത്വാ വിസരതി, മുദു മട്ഠം കമ്മനിയം വാ ന ഹോതി, തേന ‘‘ലോഹവിജാതീ’’തി വുച്ചതീതി. തിപുതമ്ബാദീഹീതി തിപുതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം കംസലോഹം, സീസതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം വട്ടലോഹം, ജസദതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം ആരകൂടം. യം പന കേവലം ജസദധാതുവിനിഗ്ഗതം, യം ‘‘പിത്തല’’ന്തിപി വദന്തി, തം ഇധ നാധിപ്പേതം, യഥാവുത്തമിസ്സകമേവ പന ഗഹേത്വാ ‘‘കിത്തിമ’’ന്തി വുത്തം.

നിദസ്സനമത്തന്തി മുത്താനം ജാതിതോ അനേകഭേദത്താ വുത്തം. തഥാ ഹി ഹത്ഥികുമ്ഭം വരാഹദാഠം ഭുജങ്ഗസീസം വലാഹകൂടം വേണുപബ്ബം മച്ഛസിരോ സങ്ഖോ സിപ്പീതി അട്ഠ മുത്തായോനിയോ. തത്ഥ ഹത്ഥികുമ്ഭജാ പീതവണ്ണാ പഭാഹീനാ. വരാഹദാഠജാ വരാഹദാഠവണ്ണാവ. ഭുജങ്ഗസീസജാ നീലാദിവണ്ണാ സുവിസുദ്ധാ, വട്ടലാ ച. വലാഹകജാ ഭാസുരാ ദുബ്ബിഭാഗരൂപാ രത്തിഭാഗേ അന്ധകാരം വിധമന്താ തിട്ഠന്തി, ദേവൂപഭോഗാ ഏവ ഹോന്തി. വേണുപബ്ബജാ കാരഫലസമാനവണ്ണാ, ന ഭാസുരാ, തേ ച വേളവോ അമനുസ്സഗോചരേ ഏവ പദേസേ ജായന്തി. മച്ഛസീസജാ പാഠീനപിട്ഠിസമാനവണ്ണാ, വട്ടലാ, ലഘവോ ച ഹോന്തി പഭാവിഹീനാ, തേ ച മച്ഛാ സമുദ്ദമജ്ഝേയേവ ജായന്തി. സങ്ഖജാ സങ്ഖോരച്ഛവിവണ്ണാ, കോലപ്പമാണാപി ഹോന്തി പഭാവിഹീനാവ. സിപ്പിജാ പന പഭാവിസേസയുത്താവ ഹോന്തി നാനാസണ്ഠാനാ. ഏവം ജാതിതോ അട്ഠവിധാസു മുത്താസു യാ മച്ഛസങ്ഖസിപ്പിജാ, താ സാമുദ്ദികാ. ഭുജങ്ഗജാപി കാചി സാമുദ്ദികാതി വദന്തി, ഇതരാ അസാമുദ്ദികാ. തേന വുത്തം ‘‘സാമുദ്ദികമുത്താതി നിദസ്സനമത്തമേതം, സബ്ബാപി പന മുത്താ മുത്താ ഏവാ’’തി. ബഹുലതോ വാ അട്ഠകഥായം ഏതം വുത്തം ‘‘മുത്താതി സാമുദ്ദികമുത്താ’’തി. ബഹുലഞ്ഹി ലോകേ സാമുദ്ദികാവ മുത്താ ദിസ്സന്തി. തത്ഥാപി സിപ്പിജാവ, ഇതരാ കദാചി കാചീതി.

൧൭൪. ഇധ നത്ഥി നിയമോ കേവലം ദ്രവഭാവസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ.

൧൭൫. നിസിതഭാവേനാതി സന്താപനാദിവസപ്പവത്തേന തിഖിണഭാവേന. ഉസ്മാകാരഞ്ഹി നിസാനം ഇധ നിസിതഭാവോ. പാകതികോതി സാഭാവികോ കായുസ്മാതി അധിപ്പേതോ. സദാതി സബ്ബകാലം യാവ ജീവിതിന്ദ്രിയം പവത്തതി. പേതഗ്ഗി നിജ്ഝാമതണ്ഹികപേതഗ്ഗി. ഇധാതി ബാഹിരതേജോധാതുകഥായം.

൧൭൬. വായനം ബീജനം, തം പന ഥാമസാ പവത്തീതി ആഹ ‘‘സവേഗഗമനവസേനാ’’തി. സമുദീരണം അല്ലപരിസോസനം, ഭൂതസങ്ഘാതസ്സ ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ വാ.

൧൭൭. ഭിത്തിച്ഛിദ്ദാദിവസേന ലബ്ഭമാനം അജടാകാസം നിസ്സായേവ പരിച്ഛേദാകാസസ്സ പരികമ്മകരണന്തി ആഹ ‘‘അജടാകാസസ്സ ച കഥിതത’’ന്തി.

൧൭൯. സുഖദുക്ഖഫോട്ഠബ്ബസമുട്ഠാപനപച്ചയഭാവേനാതി ഇട്ഠാനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനം നിബ്ബത്തകഭൂതേന പച്ചയഭാവേന. കസ്സ പന സോ പച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘സരീരട്ഠകഉതുസ്സാ’’തി. പച്ചയഭാവേനാതി ച ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. തേന ഹി കാരണഭൂതേന സുഖദുക്ഖഫോട്ഠബ്ബാനം യഥാവുത്തസമത്ഥതാ ഹോതീതി. ‘‘തഥേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘യഥാബലം സരീരേകദേസസകലസരീര’’ന്തി ഇദം അനുകഡ്ഢതി. ഏവന്തി അത്തനോ ഫലൂപചാരസിദ്ധേന ഫരണപ്പകാരേന. ഏതേസന്തി സുഖാദീനം. ‘‘ഓളാരികപ്പവത്തി ഏവ വാ ഫരണ’’ന്തി ഇമിനാ നിരുപചാരം ഏതേസം ഫരണട്ഠം ദസ്സേതി. ഉഭയവതോതി സുഖദുക്ഖവതോ, സോമനസ്സദോമനസ്സവതോ ച, ഫരണാഫരണട്ഠാനവതോ വാ.

൧൮൧. ഏത്ഥ വുത്തം സങ്കപ്പന്തി ഏതസ്മിം ‘‘സങ്കപ്പോ കാമോ’’തിആദികേ (മഹാനി. ൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮) നിദ്ദേസപദേസേ വുത്തം സങ്കപ്പം. തത്ഥ ഹി കിലേസകാമോവ ‘‘സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൬.൬൩; കഥാ. ൫൧൩) വിയ. വത്ഥുകാമസ്സ തഥാ തഥാ സങ്കപ്പനതോ പരികപ്പനതോ ‘‘സങ്കപ്പോ’’തി വുത്തോ, ന വിതക്കോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ വുത്തോ. ടീകായം പന വിതക്കവസേന അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സോപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്രാപി പുരിമോ ഏവത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ചേ, സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ പി-സദ്ദോ നിരത്ഥകോ സിയാ, ‘‘കിലേസസന്ഥവസമ്ഭവതോ’’തി ച ന വത്തബ്ബം സിയാ, പരതോ ച ‘‘ബ്യാപാദവചനേന ബ്യാപാദവിതക്കം ദസ്സേതീ’’തി വക്ഖതി. കിലേസകാമോ വിഭത്തോ കിലേസസമ്പയുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. കാമപടിബദ്ധാതി ഏത്ഥ കാമ-സദ്ദേന വത്ഥുകാമാപി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൧൮൨. ഉഭയത്ഥ ഉപ്പന്നോതി സത്തേസു, സങ്ഖാരേസൂതി ഉഭയത്ഥ ഉപ്പന്നോ, സത്താകാരോ, സങ്ഖാരാകാരോതി വാ ആരമ്മണസ്സ ഉഭയാകാരഗ്ഗഹണവസേന ഉപ്പന്നോ. കമ്മപഥവിസേസോ, കമ്മപഥവിനാസകോ ച കമ്മപഥഭേദോതി ദസ്സേതും ‘‘അഭിജ്ഝാസംയോഗേനാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാ വിഹിംസായ വിഹിംസാവിതക്കം ദസ്സേതീതി യോജനാ. വിഹിംസായാതി ച വിഹിംസാവചനേനാതി അത്ഥോ. യഥാസമ്ഭവം പാണാതിപാതാദിവസേനാതി ആദി-സദ്ദേന അദിന്നാദാനമുസാവാദപേസുഞ്ഞഫരുസവാചാസമ്ഫപ്പലാപേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബ…പേ… സങ്ഗാഹകേഹി കാമനേക്ഖമ്മധാതൂഹി. ദ്വേ ദ്വേതി ബ്യാപാദവിഹിംസാധാതുയോ, അബ്യാപാദഅവിഹിംസാധാതുയോ ച. ‘‘ഏത്ഥാതി പനാ’’തിആദിനാ സംകിലേസവോദാനാനം സങ്കരഭാവസ്സ അനിട്ഠാപജ്ജനസ്സ ച ദസ്സനേന പുരിമംയേവ അത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന സമ്പാദേതി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.