൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൮൩. ആവേണികത്ഥോ അതിസയത്ഥോ ച വിസേസസദ്ദോ ഹോതീതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘പുഗ്ഗലന്തരാസാധാരണം, നീലാദിസബ്ബരൂപസാധാരണഞ്ചാ’’തി വുത്തം. അസാധാരണകാരണേനാപി ഹി നിദ്ദേസോ ഹോതി യഥാ ‘‘ഭേരിസദ്ദോ, യവങ്കുരോ’’തി. അതിസയകാരണേനപി യഥാ ‘‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം കമ്മസമാദാനാനം ഠാനസോ ഹേതുസോ വിപാകം യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (കഥാ. ൩൫൫; പടി. മ. ൨.൪൪). ധാതുഅത്ഥോ ഏവാതി ‘‘ധാതു’’ഇതി ഇമസ്സ ധാതുസദ്ദസ്സേവ അത്ഥോ. ധാതുവചനീയോ ഹി അത്ഥോ ഉപസഗ്ഗേന ജോതീയതി.

പുരിമേന അസദിസോ വിധാനധാരണത്ഥാനം പാകടോ ഭേദോതി. വിസഭാഗലക്ഖണാ വിസദിസസഭാവാ അവയവാ ഭാഗാ, തേസു.

യഥാസമ്ഭവന്തി കിരിയാമനോധാതു ഉപനിസ്സയകോടിയാ, വിപാകമനോധാതു വിപാകമനോവിഞ്ഞാണസ്സ അനന്തരാദിനാപി, ഇതരസ്സ സബ്ബാപി ഉപനിസ്സയകോടിയാവ. ധമ്മധാതു പന വേദനാദികാ സഹജാതാ സഹജാതാദിനാ, അസഹജാതാ അനന്തരാദിനാ, ഉപനിസ്സയേന ആരമ്മണാദിനാ ച മനോവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോതി ഏവം മനോധാതുധമ്മധാതൂനം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുഭാവോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. ദ്വാരഭൂതമനോപി സുത്തേ ‘‘മനോധാതൂ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദ്വാരഭൂതമനോവസേന വാ’’തി. തസ്സാ മനോധാതുയാ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുഭാവോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.

പുരിമനയേനാതി വിസേസനം ദുതിയനയസ്സ ഹീനത്തികവസേനേവ വിഭത്തത്താ. നാനാധാതൂനഞ്ച ചക്ഖുധാതുആദീനന്തി സമ്ബന്ധോ.

ന ഹി ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ സന്തി അട്ഠാരസധാതുവിഭാഗദസ്സനേതി അധിപ്പായോ. ഖന്ധായതനധാതിന്ദ്രിയാനംയേവ വസേന സങ്ഖേപാദിവിഭാഗദസ്സനം തേസം ബഹുലം പരിഞ്ഞേയ്യധമ്മസങ്ഗണ്ഹനതോ. സച്ചദേസനാ പന അതിസംഖിത്തഭാവതോയേവേത്ഥ ബഹികതാ.

നിജ്ജീവസ്സാതിആദി വിസേസതോ സത്തസുഞ്ഞതാദീപനത്ഥാ ധാതുദേസനാതി കത്വാ വുത്തം. പുരിമനയോ അഞ്ഞേസമ്പി കമവുത്തീനം ധാതൂനം സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായേന വുത്തോതി ‘‘മനോധാതുയേവ വാ’’തിആദിനാ ദുതിയനയോ വുത്തോ. തത്ഥ അവിജ്ജമാനേപി പുരേചരാനുചരഭാവേതി പുരേചരാനുചരാഭിസന്ധിയാ അഭാവേപി കേവലം അനന്തരപുബ്ബകാലഅനന്തരാപരകാലതായ മനോധാതു പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാതി വുത്താ.

‘‘അഞ്ഞം അഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തിതും അസമത്ഥതായാ’’തി ഏതേന വിഞ്ഞാണസ്സ ഏകന്തസാരമ്മണതാദസ്സനേന ‘‘ആരമ്മണേന വിനാ സയമേവ നീലാദിആഭാസം ചിത്തം പവത്തതീ’’തി ഏവം പവത്തിതം വിഞ്ഞാണവാദം പടിസേധേതി.

൧൮൪. ഏകനാനാസന്താനഗതാനന്തി ഏകസന്താനഗതാനം അഭിന്നസന്താനഗതാനം ദ്വാരാനം, നാനാസന്താനഗതാനം ഭിന്നസന്താനഗതാനം ആരമ്മണാനന്തി യോജനാ. ഏകനാനാജാതികത്താതി ചക്ഖാദിഏകേകജാതികത്താ ദ്വാരാനം, നീലാദിഅനേകജാതികത്താ ആരമ്മണാനം.

ചക്ഖാദി ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപാദി പന അനേകമേവ സംഹതന്തി ഇമസ്സ വാ അത്ഥവിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ചക്ഖുരൂപാദീസു വചനഭേദോ കതോ. കിം പന കാരണം ചക്ഖാദി ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപാദി പന അനേകമേവാതി? പച്ചയഭാവവിസേസതോ. ചക്ഖു ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോന്തം അത്ഥിഭാവേനേവ ഹോതി തസ്മിം സതി തസ്സ ഭാവതോ, അസതി അഭാവതോ, യതോ തം അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹിസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി വുച്ചതീതി. തംനിസ്സയതാ ചസ്സ ന ഏകദേസേന അല്ലീയനവസേന ഇച്ഛിതബ്ബാ അരൂപഭാവതോ, അഥ ഖോ ഗരുരാജാദീസു സിസ്സരാജപുരിസാദീനം വിയ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ. ഇതരേ ച പച്ചയാ തേന തേന വിസേസേന വേദിതബ്ബാ. സ്വായം പച്ചയഭാവോ ന ഏകസ്മിം ന സമ്ഭവതീതി ഏകമ്പി ചക്ഖു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തി ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ.

രൂപം പന യദിപി ചക്ഖു വിയ പുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി പുരേതരം ഉപ്പന്നം ഹുത്വാ വിജ്ജമാനക്ഖണേയേവ ഉപകാരകത്താ, തഥാപി അനേകമേവ സംഹതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി ആരമ്മണഭാവതോ. യഞ്ഹി പച്ചയധമ്മം സഭാവഭൂതം, പരികപ്പിതാകാരമത്തം വാ വിഞ്ഞാണം വിഭാവേന്തം പവത്തതി, തദഞ്ഞേസഞ്ച സതിപി പച്ചയഭാവേ സോ തസ്സ സാരമ്മണസഭാവതോ യം കിഞ്ചി അനാലമ്ബിത്വാ പവത്തിതും അസമത്ഥസ്സ ഓലുബ്ഭ പവത്തികാരണതായ ആലമ്ബനീയതോ ആരമ്മണം നാമ. തസ്സ യസ്മാ യഥാ യഥാ സഭാവൂപലദ്ധി വിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയലാഭോ, തസ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം രൂപം ആരബ്ഭ പവത്തമാനം തസ്സ സഭാവം വിഭാവേന്തമേവ പവത്തതി. സാ ചസ്സ ഇന്ദ്രിയാധീനവുത്തികസ്സ ആരമ്മണസഭാവൂപലദ്ധി ന ഏകദ്വികലാപഗതവണ്ണവസേനേവ ഹോതി, നാപി കതിപയകലാപവണ്ണവസേന, അഥ ഖോ ആഭോഗാനുരൂപം ആപാഥഗതവണ്ണവസേനാതി അനേകമേവ രൂപം സംഹച്ചകാരിതായ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘രൂപേ ചാ’’തി ബഹുവചനേന നിദ്ദിസി.

യം പന ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ, തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧) വുത്തം, തം കഥന്തി? തമ്പി യാദിസം രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ, താദിസമേവ സന്ധായ വുത്തം. കീദിസം പന തന്തി? സമുദിതന്തി പാകടോയമത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ യദേകേ വദന്തി ‘‘ആയതനസല്ലക്ഖണവസേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ സല്ലക്ഖണാരമ്മണാ, ന ദബ്യസല്ലക്ഖണവസേനാ’’തി, തം യുത്തമേവ ഹോതി. ന ചേത്ഥ സമുദായാരമ്മണതാ ആസങ്കിതബ്ബാ സമുദായാഭോഗസ്സേവ അഭാവതോ, സമുദിതാ പന വണ്ണധമ്മാ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹോന്തി. കഥം പന പച്ചേകം അസമത്ഥാ സമുദിതാ ആരമ്മണാ ഹോന്തി, ന ഹി പച്ചേകം ദട്ഠും അസക്കോന്താ അന്ധാ സമുദിതാ പസ്സന്തീതി? നയിദമേകന്തികം വിസും അസമത്ഥാനം സിവികാവഹനാദീസു സമത്ഥതായ ദസ്സനതോ. കേസാദീനഞ്ച യസ്മിം ഠാനേ ഠിതാനം പച്ചേകം വണ്ണം ഗഹേതും ന സക്കാ, തസ്മിംയേവ ഠാനേ സമുദിതാനം തം ഗഹേതും സക്കാതി ഭിയ്യോപി തേസം സംഹച്ചകാരിതാ പരിബ്യത്താ. ഏതേന കിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പരമാണുരൂപം ആരമ്മണം, ഉദാഹു തംസമുദായോതിആദികാ ചോദനാ പടിക്ഖിത്താ വേദിതബ്ബാ. ‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ചാ’’തിആദീസുപി അയമേവ നയോ.

ഏവമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ‘‘മനോധാതുയാപീ’’തി പി-സദ്ദേന ന കേവലം ജവനപരിയോസാനാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയേവ സമ്പിണ്ഡീയതി, അഥ ഖോ തദാരമ്മണഭവങ്ഗസങ്ഖാതാപി സമ്പിണ്ഡീയതീതി ഏവമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതി, സമ്ഭവതീതി അത്ഥോ. ഏവം സതീതി ഏവം അഞ്ഞമനോധാതുപ്പവത്തിയാ ഓരം പവത്തചിത്താനം മനോവിഞ്ഞാണധാതുതാദസ്സനേ സതി. സതിപി മനസോ സമ്ഭൂതഭാവേ മനോധാതുയാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവപ്പസങ്ഗോ ന ഹോതിയേവ തംസഭാവസ്സേവ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവേന നിദ്ദിട്ഠത്താ. ഇദാനി തമേവത്ഥം ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതൂ’’തിആദിനാ പാകടതരം കരോതി. തബ്ബിധുരസഭാവേനാതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതൂഹി വിസദിസസഭാവേന. ഉപ്പത്തിട്ഠാനേന ചാതി മനോധാതുകിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുആദീഹി പരിച്ഛിന്നേന ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേന ച. ഇദാനി ഏകത്തഗ്ഗഹണം വിനാപി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘അനുപനീതേപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സാമഞ്ഞവസേനാതി സദിസതാവസേന. തസ്സാതി ഭവങ്ഗാനന്തരം ഉപ്പന്നചിത്തസ്സ. അമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവാസിദ്ധിതോതി മനോധാതുഭാവാസിദ്ധിതോ. ന ഹി ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ഇദം വചനം ഭവങ്ഗാനന്തരം ഉപ്പന്നചിത്തസ്സ മനോധാതുഭാവം സാധേതി. സിദ്ധേ ഹി മനോധാതുഭാവേ തം തസ്സ നിവത്തകം സിയാതി അധിപ്പായോ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ പന ഉപ്പന്നസ്സ ചിത്തസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവദീപകം വചനം താദിസായ മനോധാതുയാപി മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവമേവ ദീപേയ്യാതി കഥം തസ്സാ നിവത്തകം സിയാതി ആഹ ‘‘ന ഹി യം ചോദീയതി, തദേവ പരിഹാരായ ഹോതീ’’തി.

യദി ഏവം പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനസ്സ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവാപത്തി ഏവാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘മനോധാതുയാപീ’’തിആദി. പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി മനോധാതൂഹി ച വിസിട്ഠോ സഭാവോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണ…പേ… സഭാവോ, തസ്സ വസേന. ചുതിപടിസന്ധിഭവങ്ഗാനന്തി തദാരമ്മണമ്പി ഭവങ്ഗന്തോഗധം കത്വാ വുത്തം. ജവനാവസാനാനീതി വാ ജവനാരമ്മണത്താ തദാരമ്മണമ്പി ഗഹിതം ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ഛദ്വാരികചിത്തേഹി വാ’’തിആദി.

വിസും കാതും യുത്തന്തി ആവജ്ജനമ്പി യദിപി രൂപാദിവിസയം ഹോതി, ജവനം വിയ ആരമ്മണരസാനുഭവനം പന ന ഹോതീതി ഏദിസേ ഠാനേ വിസും കാതബ്ബമേവ. മനോ ചാതി ച-സദ്ദോ ‘‘മനഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദീസു വിയ ന സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, അഥ ഖോ ബ്യതിരേകത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.