൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൫. പച്ചയയുഗളവസേനാതി അജ്ഝത്തികബാഹിരപച്ചയദ്വയവസേന. അജ്ഝത്തികബാഹിരവസേന അബ്ബോകാരതോതി അജ്ഝത്തികവസേന ചേവ ബാഹിരവസേന ച അസങ്കരതോ.

൧൬൭. വിസങ്ഖാരനിന്നസ്സാതി നിബ്ബാനപോണസ്സ. വിനിമുത്തസങ്ഖാരസ്സാതി സമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തീഹി സമുഖേന, തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ച സുട്ഠു വിനിമുത്തസങ്ഖാരസ്സ പരമസ്സാസഭാവേന, ഗതിഭാവേന ച പതിട്ഠാനഭൂതേ. ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പടി. ൩൩൯) ഹി വുത്തം. ഠിതിഭാവേനാതി ച പാഠോ. തംസച്ഛികരണാഭാവേതി തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികരണാഭാവേ. നീതോതി പാപിതോ, പകാസിതോതി അത്ഥോ.

ചുണ്ണിതന്തി ഭേദിതം. ത്വമേവ കിം ന ജാനാസീതി കിം ത്വം ന ജാനാസിയേവാതി അത്ഥോ. ‘‘കിം ത്വം ഏകം നാനം ജാനാസി, കിം ത്വം ന ജാനാസി ഏവാ’’തി ഏവം വിക്ഖേപം കരോന്തം പരവാദിം ‘‘നനു ഞാതേ’’തിആദിനാ സകവാദീ നിബന്ധതി. വിഭജിത്വാതി ‘‘രാഗാദീനം ഖീണന്തേ ഉപ്പന്നത്താ’’തി ഭാവത്ഥം വിഭജിത്വാ. രാഗാദീനം ഖയാ ന ഹോന്തീതി യോജനാ. സസഭാവതാ ച നിബ്ബാനസ്സ ആപന്നാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

നിബ്ബാനാരമ്മണകരണേന കാരണഭൂതേന. ഹേതുഅത്ഥേ ഹി ഇദം കരണവചനം. കിലേസക്ഖയമത്തതം വാ നിബ്ബാനസ്സ ഇച്ഛതോ കിലേസക്ഖയേന ഭവിതബ്ബന്തി യോജനാ.

ഏവം കിലേസക്ഖയമത്തേ നിബ്ബാനേ ഖേപേതബ്ബാ കിലേസാ ബഹുവിധാ നാനപ്പകാരാ, മഗ്ഗോ ച ഓധിസോ കിലേസേ ഖേപേതി. സ്വായം ‘‘കതമം കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ കതമേ കിലേസേ ഖേപേതീ’’തി പുരിമപുച്ഛാദ്വയമേവ വദതി. തദേവാതി യം ‘‘അവിജ്ജാതണ്ഹാനം കിഞ്ചി ഏകദേസമത്തമ്പീ’’തി വുത്തം, തദേവ.

ഏത്ഥ ച യായം ‘‘കിലേസക്ഖയോവ നിബ്ബാന’’ന്തി നിബ്ബാനസ്സ അഭാവതാചോദനാ, തത്രായം ആഗമതോ യുത്തിതോ ചസ്സ ഭാവാഭാവവിഭാവനാ. തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി (ഉദാ. ൭൩; ഇതിവു. ൪൩).

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതനം, യത്ഥ നേവ പഥവീ ന ആപോ ന തേജോ ന വായോ’’തി (ഉദാ. ൭൧) –

ച ആദിനാ, തഥാ –

‘‘ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭-൮) –

‘‘അസങ്ഖതഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി അസങ്ഖതഗാമിനിഞ്ച പടിപദം, അനതം, അനാസവം, സച്ചം, പാരം, നിപുണം, സുദുദ്ദസം, അജജ്ജരം, ധുവം, അപലോകിതം, അനിദസ്സനം, നിപ്പപഞ്ചം, സന്തം, അമതം, പണീതം, സിവം, ഖേമം, തണ്ഹാക്ഖയം, അച്ഛരിയം, അബ്ഭുതം, അനീതികം, അനീതികധമ്മം, നിബ്ബാനം, അബ്യാബജ്ഝം, വിരാഗം, സുദ്ധിം, മുത്തിം, അനാലയം, ദീപം, ലേണം, താണം, സരണം, പരായണഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പരായണഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൭൭) –

ഏവമാദീഹി ച സുത്തപദേഹി ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ, അസങ്ഖതാ ധമ്മാ (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൭), സബ്ബഞ്ച രൂപം അസങ്ഖതാ ച ധാതൂ’’തിആദീഹി (ധ. സ. ൧൧൯൨, ൧൧൯൮, ൧൨൦൦) അഭിധമ്മപദേസേഹി ച പരമത്ഥഭാവേനേവ ദേസിതം. ന ഹി സഭാവവിരഹിതസ്സ അഭാവമത്തസ്സ ഗമ്ഭീരാസങ്ഖതാദിഭാവോ അബ്യാകതധമ്മാദിഭാവോ ച യുത്തോ, വുത്തോ ച സോ. തസ്മാ ന അഭാവമത്തം നിബ്ബാനം.

അപി ചായം അഭാവവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ – യദി കിലേസാഭാവോ നിബ്ബാനം, സ്വായമഭാവോ ഏകോ വാ സിയാ അനേകോ വാ? യദി ഏകോ, ഏകേനേവ മഗ്ഗേന കതോ സച്ഛികതോ ച ഹോതീതി ഉപരിമാനം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി. ന ഹി ഏകം അനേകേഹി കമ്മപ്പവത്തേഹി സാധേതബ്ബം ദിട്ഠം. അഥ സിയാ ഏകോവ സോ കിലേസാഭാവോ, ന പന മഗ്ഗേഹി കാതബ്ബോ, അഥ ഖോ സച്ഛികാതബ്ബോതി. ഏവം സതി സുട്ഠുതരം മഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി കിലേസാനം അപ്പഹാനതോ. അകരോന്തോ ച മഗ്ഗോ കിലേസാഭാവം തസ്സ സച്ഛികിരിയായ കമത്ഥം സാധേയ്യ, അഥ മഗ്ഗാനം സംയോജനത്തയപ്പഹാനാദിപടിനിയതകിച്ചതായ പഹായകവിഭാഗേന കിലേസാഭാവഭേദോ, ഏവം സതി വിനാ സഭാവഭേദം ബഹുഭാവോ നത്ഥീതി ബഹുഭാവതാപദേസേനസ്സ സസഭാവതാ ആപന്നാ. അഥാപി സിയാ ‘‘യേസം അഭാവോ, തേസം ബഹുഭാവേന ബഹുഭാവോപചാരോ’’തി, ഏവം സതി യേസം അഭാവോ, തേസം സഭാവതായ സസഭാവോപചാരോപി സിയാ. തഥാ തേസം കിലേസസങ്ഖതാദിതായ കിലേസസങ്ഖതാദിഭാവാ ച സിയും, ന ചേതം യുത്തന്തി ന തേസം ബഹുഭാവോപചാരോ യുത്തോ. ഏകഭാവോപി ചസ്സ അസഭാവതായ ഏവ വത്തും ന സക്കാതി ചേ? ന, അഭാവസാമഞ്ഞതോ, അഭാവസാമഞ്ഞേന അഭേദസമഞ്ഞായ ഏകത്തനിദ്ദേസോ. സതി ച ഏകത്തേ പുബ്ബേ വുത്തദോസാനതിവത്തി.

ബഹുഭാവേ ച സസഭാവതാ സിദ്ധാ. യദിപി സിയാ യഥാ ബഹുഭാവോ സസഭാവതം, ഏവം സാമഞ്ഞേന സസഭാവതാ ബഹുഭാവം ന ബ്യഭിചരേയ്യാതി സസഭാവപക്ഖേപി നിബ്ബാനസ്സ ബഹുഭാവോ ആപജ്ജതീതി? തം ന, കസ്മാ? തഥാ സാമഞ്ഞാഭേദതോ. ന ഹി ഏവം വത്തും ലബ്ഭാ യഥാ ഖരഭാവോ സസഭാവതം ന ബ്യഭിചരതി, ഏവം സസഭാവതാപി ഖരഭാവം ന ബ്യഭിചരേയ്യാതി. ഏവഞ്ഹി സതി തദഞ്ഞസബ്ബധമ്മാഭാവപ്പസങ്ഗോ സിയാ, തസ്മാ ബഹുഭാവോ സസഭാവതാപേക്ഖോ, ന സസഭാവതാ ബഹുഭാവാപേക്ഖാതി ന സസഭാവസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ബഹുഭാവാപത്തി. ‘‘ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥി (സു. നി. ൮൯൦; മഹാനി. ൧൧൯), ഏകാ നിട്ഠാ ന പുഥുനിട്ഠാ’’തിആദിവചനതോ.

അപി ചേത്ഥ കിലേസാഭാവോ നാമ രാഗാദീനം സമുച്ഛേദോ അച്ചന്തപ്പഹാനം അനുപ്പാദനിരോധോ. തസ്സ ച ഏകത്തേ ഏകേനേവ മഗ്ഗേന സാധേതബ്ബതാ കിച്ചവിസേസാഭാവതോതി ദസ്സനാദിമഗ്ഗവിഭാഗോ ന സിയാ. ഇച്ഛിതോ ച സോ ഓധിസോവ കിലേസാനം പഹാതബ്ബത്താ. സോ ച മഗ്ഗവിഭാഗോ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം നാതിതിക്ഖതിക്ഖതിക്ഖതരതിക്ഖതമഭാവേന ഏകസ്മിമ്പി സമുച്ഛേദപ്പഹാനയോഗ്യഭാവേ സച്ഛികിരിയാവിസേസേന ഹോതീതി നിബ്ബാനസ്സ സസഭാവതായയേവ യുത്തോ. അഭാവോ പന കിലേസാനം മഗ്ഗേന കാതബ്ബോ സിയാ ‘‘മാ മഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകതാ അഹോസീ’’തി, ന സച്ഛികാതബ്ബോ. കോ ഹി തസ്സ സഭാവോ, യോ തേന സച്ഛികരിയേയ്യ. സോ ച കിലേസാഭാവോ ഏകേനേവ മഗ്ഗേന സാധേതബ്ബോ സിയാ, ന ചതൂഹി ‘‘മാ ചതുഭാവനിബ്ബാനതാപത്തി, നിബ്ബാനവിസേസാപത്തി ച അഹോസീ’’തി. തതോ ദസ്സനാദിമഗ്ഗവിഭാഗോ ന സിയാതി സബ്ബം ആവത്തതി.

യദി ച അഭാവോ ഭാവസ്സ സിയാതി തസ്സ ഭാവധമ്മതാ ഇച്ഛിതാ, ഏവം സതി യഥാ സങ്ഖതധമ്മസ്സ തസ്സ ജരാമരണാദീനം വിയ സങ്ഖതധമ്മതാപി ആപന്നാ, ഏവം ബഹൂനം കിലേസാനം ധമ്മസ്സ തസ്സ ബഹുഭാവാദിപ്പസങ്ഗോപി ദുന്നിവാരോതി അതംസഭാവസ്സ അസങ്ഖതസ്സേകസ്സ സസഭാവസ്സ നിബ്ബാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൧൫, ൩൩൦) വുത്തന്തി? ഖയേന അധിഗന്തബ്ബത്താ. ഖയോ ഹി അരിയമഗ്ഗോ. യഥാഹ ‘‘ഖയേ ഞാണം, അനുപ്പാദേ ഞാണ’’ന്തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪൨). തേന രാഗാദിക്ഖയപരിയായേന അരിയമഗ്ഗേന അധിഗന്തബ്ബതോ ‘‘പരമത്ഥം ഗമ്ഭീരം നിപുണം ദുദ്ദസം ദുരനുബോധം നിബ്ബാനം രാഗാദിക്ഖയോ’’തി വുത്തം. രാഗാദിപ്പഹാനമുഖേന വാ തഥാ പത്തബ്ബതോ, യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി വുത്തം ‘‘മദനിമ്മദ്ദനോ പിപാസവിനയോ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦).

അപിച യഥാ പരിഞ്ഞേയ്യതായ സഉത്തരാനം കാമാനം രൂപാനഞ്ച പടിപക്ഖഭൂതം തബ്ബിധുരസഭാവം നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി, ഏവം സസഭാവാനം സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതധമ്മാനം പടിപക്ഖഭൂതേന തബ്ബിധുരസഭാവേന നിസ്സരണേന ഭവിതബ്ബം. യഞ്ച തന്നിസ്സരണം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണം വിപസ്സനാഞാണം അപി അനുലോമഞാണം കിലേസേ തദങ്ഗവസേന പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന പജഹിതും സക്കോതി. തഥാ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണം പഠമജ്ഝാനാദീസു ഞാണം വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ കിലേസേ പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന. ഇതി സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണസ്സ, സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണസ്സ ച ഞാണസ്സ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേ അസമത്ഥഭാവതോ തേസം സമുച്ഛേദപ്പഹാനകരസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ തദുഭയവിപരീതസഭാവേന ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി (ഉദാ. ൭൩; ഇതിവു. ൪൩) ഇദം നിബ്ബാനസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവജോതകം വചനം അവിപരീതത്ഥം ഭഗവതാ ഭാസിതത്താ. യഞ്ഹി ഭഗവതാ ഭാസിതം, തം അവിപരീതത്ഥം യഥാ തം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൭-൨൭൯; ഥേരഗാ. ൬൭൬-൬൭൮; നേത്തി. ൫), തഥാ നിബ്ബാന-സദ്ദോ കത്ഥചി വിസയേ യഥാഭൂതപരമത്ഥവിസയോ ഉപചാരവുത്തിസബ്ഭാവതോ സേയ്യഥാപി സീഹ-സദ്ദോ. അഥ വാ അത്ഥേവ പരമത്ഥതോ അസങ്ഖതാ ധാതു ഇതരതബ്ബിപരീതവിമുത്തിസഭാവത്താ സേയ്യഥാപി ‘‘പഥവീധാതു വേദനാ ചാ’’തി ഏവമാദീഹി നയേഹി യുത്തിതോപി അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.