൨. ആയതനവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൪. അസാധാരണതോതി ആവേണികതോ. തം നേസം അസാധാരണഭാവം വിപക്ഖവസേന പതിട്ഠാപേതും സാധാരണം ഉദാഹരണവസേന ദസ്സേതി ‘‘ആയതനസദ്ദത്ഥോ വിയാ’’തി. അഥ വാ ചക്ഖാദിഅത്ഥോ ഏവ ചക്ഖാദിസദ്ദവിസേസിതോ ആയതനത്ഥോതി തം താദിസം ആയതനത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ആയതനസദ്ദത്ഥോ വിയ അസാധാരണതോ’’തി.

യദി വിസയസ്സാദനത്ഥോ ചക്ഖു-സദ്ദോ, സോതാദീനമ്പി അയം സമഞ്ഞാ സിയാതി അതിപ്പസങ്ഗം പരിഹരന്തോ ‘‘സതിപീ’’തിആദിമാഹ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ചക്ഖതീതി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം സമവിസമം ആചിക്ഖതി, ആചിക്ഖന്തം വിയ, വിഭാവേന്തം വിയ വാ ഹോതീതി അത്ഥോ. രൂപമിവ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം വിയ സവിഗ്ഗഹമിവ സബിമ്ബകം വിയ വണ്ണവാചകോ രൂപ-സദ്ദോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരണം വാ രൂപസദ്ദസ്സ അത്ഥോ’’തി.

വചനമേവാതി സവിഞ്ഞത്തികസദ്ദമേവ. ഗമീയതീതി ഉപനീയതി. അജ്ഝോഹരണസ്സ രസഗ്ഗഹണമൂലതാവചനേന രസസ്സ പരമ്പരായ ജീവിതഹേതുതം ദസ്സേതി. രസനിമിത്തഞ്ഹി രസഗ്ഗഹണം, രസഗ്ഗഹണനിമിത്തം അജ്ഝോഹരണം, തംനിമിത്തം ജീവിതന്തി. രസഗ്ഗഹണമൂലതാ ച അജ്ഝോഹരണസ്സ യേഭുയ്യതോ വേദിതബ്ബാ. ദിസ്സതി അപദിസ്സതി ഏതേന ഫലന്തി ദേസോ, ഹേതൂതി ആഹ ‘‘ഉപ്പത്തിദേസോതി ഉപ്പത്തികാരണ’’ന്തി. തഥാതി ചക്ഖായതനാദിപ്പകാരേന. മനോഗോചരഭൂതാതി മനസോ ഏവ ഗോചരഭൂതാ. സാമഞ്ഞലക്ഖണേനേവാതി അനുഭവനാദിവിസേസലക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മഭാവസങ്ഖാതസാധാരണലക്ഖണേനേവ. ഏകായതനത്തം ഉപനേത്വാ വുത്താ ദ്വാദസ ഏകസഭാവത്താ ഭിന്ദിത്വാ വചനേ പയോജനാഭാവാ. ദ്വാരാലമ്ബനവിഭാഗദസ്സനത്ഥാ ഹി ആയതനദേസനാതി.

പുബ്ബന്തതോതി പുരിമഭാഗതോ പാകഭാവതോ. പാകഭാവോ ഹി സഭാവധമ്മാനം പുബ്ബന്തോ, വിദ്ധംസാഭാവോ അപരന്തോ.

നിവാസട്ഠാനാദീസു ആയതന-സദ്ദോ ന ആയതനത്ഥാദീസു വിയ പദത്ഥവിവരണമുഖേന പവത്തോ, അഥ ഖോ തസ്മിം തസ്മിം ദേവഘരാദികേ നിരുള്ഹതായ ഏവമത്ഥോതി ആഹ ‘‘രുള്ഹിവസേന ആയതനസദ്ദസ്സത്ഥം വത്തു’’ന്തി. മനോതി ദ്വാരഭൂതമനോ. നിസ്സയഭാവോതി ഏത്ഥ നിസ്സയസദിസോ നിസ്സയോ, സദിസതാ ച ഫലസ്സ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ ദട്ഠബ്ബാ. വചനീയത്ഥോ ഭാവത്ഥോ.

താവത്വതോതി തത്തകതോ. ഊനചോദനാതി ദ്വാദസതോ ഊനാനി കസ്മാ ന വുത്താനീതി ചോദനാ. യദി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അസാധാരണം ധമ്മജാതം ധമ്മായതനം, ഏവം സന്തേ ചക്ഖാദീനമ്പി ധമ്മായതനഭാവോ സിയാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സതിപീ’’തിആദി. ദ്വാരാരമ്മണഭാവേഹീതി ന ആരമ്മണഭാവേനേവ അസാധാരണം, അഥ ഖോ ദ്വാരാരമ്മണഭാവേഹി അസാധാരണം സമ്ഭവതീതി വചനസേസോ.

യേഭുയ്യസഹുപ്പത്തിആദീഹീതി യേഭുയ്യേന ചക്ഖായതനാദീനി കസ്സചി കദാചി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി. ‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി ഏകാദസായതനാനി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഹി വുത്തം. തസ്മാ ആയതനാനം ഉപ്പത്തിക്കമോ താവ ന യുജ്ജതി, ന പഹാനക്കമോ കുസലാബ്യാകതാനം അപ്പഹാതബ്ബതോ, ന പടിപത്തിക്കമോ അകുസലാനം, ഏകച്ചഅബ്യാകതാനഞ്ച അപ്പടിപജ്ജനീയതോ, ന ഭൂമിക്കമോ അഡ്ഢേകാദസന്നം ആയതനാനം ഏകന്തകാമാവചരത്താ, ഇതരേസം ചതുഭൂമിപരിയാപന്നത്താ, ഏകച്ചസ്സ ലോകുത്തരഭാവതോ ച. ഏവം ഉപ്പത്തിക്കമാദിഅയുത്തിയോജനാ വേദിതബ്ബാ. യേസു വിജ്ജമാനേസു അത്തഭാവസ്സ പഞ്ഞാപനാ, തേ ‘‘മയ്ഹം ചക്ഖു’’ന്തിആദിനാ അധികസിനേഹവത്ഥുഭൂതാ ചക്ഖാദയോ യഥാ അജ്ഝത്തികതായ, ഏവം ദസ്സനാദികിച്ചകരഇന്ദ്രിയതാ ച പധാനാതി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തികഭാവേന, വിസയിഭാവേന ചാ’’തി. ഘാനാദിക്കമേനാതി ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോതി ഇമിനാ കമേന.

പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ വാ ചക്ഖാദീനി പഠമം വുത്താനി, മനോ പന കിഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, കിഞ്ചി യാവനവത്തബ്ബാരമ്മണന്തി പച്ഛാ വുത്തം. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേസുപി ഉപാദാരൂപാരമ്മണാനി ചത്താരി പഠമം വുത്താനി, തതോ ഭൂതരൂപാരമ്മണം. ഉപാദാരൂപാരമ്മണേസുപി ദൂരതരേ ദൂരേ, സീഘതരം സീഘഞ്ച ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനദീപനത്ഥം ചക്ഖാദീനം ദേസനാക്കമോ. ചക്ഖുസോതദ്വയഞ്ഹി ദൂരഗോചരന്തി പഠമം വുത്തം. തത്രാപി ചക്ഖു ദൂരതരഗോചരന്തി സബ്ബപഠമം വുത്തം. പസ്സന്തോപി ഹി ദൂരതരേ നദിസോതം ന തസ്സ സദ്ദം സുണാതി. ഘാനജിവ്ഹാസുപി ഘാനം സീഘതരവുത്തീതി പഠമം വുത്തം. പുരതോ ഠപിതമത്തസ്സ ഹി ഭോജനസ്സ ഗന്ധോ ഗയ്ഹതീതി. യഥാഠാനം വാ തേസം ദേസനാക്കമോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി സരീരേ സബ്ബുപരി ചക്ഖുസ്സ അധിട്ഠാനം, തസ്സ അധോ സോതസ്സ, തസ്സ അധോ ഘാനസ്സ, തസ്സ അധോ ജിവ്ഹായ, തഥാ കായസ്സ യേഭുയ്യേന, മനോ പന അരൂപീഭാവതോ സബ്ബപച്ഛാ വുത്തോ. തംതംഗോചരത്താ തസ്സ തസ്സാനന്തരം ബാഹിരായതനാനി വുത്താനീതി വുത്തോവായമത്ഥോതി ഏവമ്പി ഇമേസം കമോ വേദിതബ്ബോ.

തതോതി ഹദയവത്ഥുഭേദതോ. യഞ്ഹി ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ഏകം മനോവിഞ്ഞാണം പവത്തതി, ന തദേവ നിസ്സായ അഞ്ഞം പവത്തതി. നിദ്ദേസവസേനാതി സങ്ഖേപവിത്ഥാരനിദ്ദേസവസേന. യോജേതബ്ബം ‘‘കുസലസമുട്ഠാനം കുസലസമുട്ഠാനസ്സ സഭാഗ’’ന്തിആദിനാ.

സഭാവോതി വിസയിവിസയഭാവോ, തദഭിനിബ്ബത്തിയഞ്ച യോഗ്യതാ. കാരണസമത്ഥതാതി കാരണഭൂതാ സമത്ഥതാ പച്ചയഭാവോ. ദ്വാരാദിഭാവോതി ദ്വാരാരമ്മണേ ദ്വാരവുത്തിഭാവോ. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി അനന്തരം വുത്തഅത്ഥേ. യസ്മാതി യായ ധമ്മതായ യേന ദ്വാരാദിഭാവേന കാരണഭൂതേന. സമ്ഭവനവിസേസനന്തി കിരിയായ പരാമസനമാഹ. യം സമ്ഭവനം, ധമ്മതാവേസാതി അത്ഥോ. രിത്തകാനേവാതി ധുവാദിഭാവരിത്തകാനേവ. വിസമാദീസു അജ്ഝാസയോ ഏതേസന്തി വിസമാദിഅജ്ഝാസയാനി, വിസമാദിഅജ്ഝാസയാനി വിയ ഹോന്തീതി വിസമാദിഅജ്ഝാസയാനി, ചക്ഖാദീനി. വിസമഭാവ…പേ… വനഭാവേഹീതി വിസമഭാവാദിസന്നിസ്സിതഅഹിആദിസദിസുപാദിന്നധമ്മേഹി ചക്ഖാദീഹി, വനസന്നിസ്സിതമക്കടസദിസേന ചിത്തേന ച അഭിരമിതത്താ. വനഭാവോതി ഹി വനജ്ഝാസയോതി അത്ഥോ.

പുരിമന്തവിവിത്തതാതി പുബ്ബഭാഗവിരഹോ. ഉപ്പാദതോ പുരിമകോട്ഠാസോ ഹി ഇധ പുരിമന്തോ. അപരന്തേതി അപരഭാഗേ, ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധന്തി അത്ഥോ. ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നോ ഹി സഭാവധമ്മോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അനിധാനഗതാ ഭഗ്ഗാ, പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ’’തി (മഹാനി. ൧൦). സദാ അഭാവോതി ന സദാ അഭാവപതിട്ഠാപനം സബ്ബകാലമ്പി നത്ഥീതി, അഥ ഖോ ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നത്താ സദാഭാവപടിക്ഖേപോതി ആഹ ‘‘അനിച്ചലക്ഖണ’’ന്തി. സഭാവവിജഹനന്തി ഭങ്ഗപ്പത്തിമാഹ. വിപരിവത്തനം ഉപ്പാദജരാവത്ഥാഹി സന്താനം വിനാ ന വികാരാപത്തീതി ആഹ ‘‘സന്താനവികാരാപത്തി വാ’’തി.

ജാതിധമ്മതാദീഹീതി ജാതിജരാബ്യാധിമരണാദിസഭാവതാഹി. അനിട്ഠതാതി ന ഇട്ഠതാ, ദുക്ഖതാതി അത്ഥോ. പുരിമം സാമഞ്ഞലക്ഖണന്തി ‘‘പടിപീളനട്ഠേനാ’’തി പുബ്ബേ സാമഞ്ഞതോ വുത്തം ദുക്ഖലക്ഖണം. പച്ചയവസേന ദുക്ഖനാകാരേന പവത്തമാനാനം സഭാവധമ്മാനം ദുക്ഖനം പുഗ്ഗലസ്സേവ വസേന ദുക്ഖമതാതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ പീളനതോ ദുക്ഖമ’’ന്തി. ദുക്ഖവചനന്തി ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി സത്ഥു വചനം.

‘‘നത്ഥി ഏതസ്സ വസവത്തകോ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി ഏതസ്സ അത്താതി അനത്താതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘നാപി ഇദം വസവത്തക’’ന്തി ഇമിനാ പന ന അത്താതി അനത്താതി. അത്തനോതി നിയകജ്ഝത്തം സന്ധായ വദതി. പരസ്മിന്തി തതോ അഞ്ഞസ്മിം. പരസ്സ ച അത്തനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തം ഏതസ്സ നത്ഥീതി തം യഥാവുത്തപരപരികപ്പിതം വസവത്തകം ഏതസ്സ ചക്ഖാദിനോ നത്ഥി, ഏതേന ചതുകോടികസുഞ്ഞതായ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘സുഞ്ഞം തം തേന വസവത്തനാകാരേനാ’’തി ഇമിനാ ഉഭയഥാപി അവസവത്തനട്ഠേ ദസ്സിതബ്ബേ തത്ഥ താവ ഏകം ദസ്സേതും ‘‘പരസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ പുന ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ ഇതരം ദസ്സേതി. സാമി ഏവ സാമികോ, ന സാമികോ അസ്സാമികോതി ഏവം അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ‘‘അസ്സാമികതോ’’തി പദസ്സ സുഞ്ഞവിസേസനതായ പയോജനം നത്ഥി. കാമകാരിയന്തി യഥാകാമകരണീയം. അവസവത്തനത്ഥം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി സമാസദ്വയത്ഥസങ്ഗഹതോ.

സസന്താനേ ധമ്മാനം വിസദിസുപ്പത്തി ഇധ ഭാവസങ്കന്തിഗമനം നാമാതി ആഹ ‘‘സന്തതിയം ഭാവന്തരുപ്പത്തിയേവാ’’തി. തഥാ വിസദിസുപ്പത്തിയം പുരിമാകാരവിഗമോ പകതിഭാവവിജഹനന്തി ആഹ ‘‘സന്തതിയാ യഥാപവത്താകാരവിജഹന’’ന്തി. ഭവതീതി വാ ഭാവോ, അവത്ഥാവിസേസോ, തസ്സ സങ്കമനം ഭാവസങ്കന്തി. സഭാവധമ്മോ ഹി ഉപ്പാദക്ഖണം ഠിതിക്ഖണഞ്ച പത്വാ ഭിജ്ജതീതി ഉപ്പാദാവത്ഥായ ജരാവത്ഥം, തതോ ഭങ്ഗാവത്ഥം സങ്കമതീതി വുച്ചതി. തഥാ സങ്കമതോ ച അത്തലാഭക്ഖണതോ ഉദ്ധം ജരാമരണേഹി തംസഭാവപരിച്ചാഗോ പകതിഭാവവിജഹനന്തി ഖണവസേന ചേതം യോജേതബ്ബം. പുബ്ബാപരവസേനാതി ച ഖണാനം പുബ്ബാപരവസേനാതി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഏകത്ഥത്താതി സമാനാധികരണത്താ, ന പന വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവാനം ഏകത്താ. ‘‘ചക്ഖും അനിച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അനിച്ചം ചക്ഖു’’ന്തിപി വുത്തമേവ ഹോതീതി ‘‘യം ചക്ഖു, തം അനിച്ചം, യം അനിച്ചം, തം ചക്ഖു’’ന്തി ആപന്നമേവാതി ആഹ ‘‘അനിച്ചാനം സേസധമ്മാനമ്പി ചക്ഖുഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി.

തേഹി ച അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണേഹി ച അനത്തലക്ഖണമേവ വിസേസേന ദസ്സിതം ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫, ൭൬, ൮൫; ൨.൪.൧, ൨; പടി. മ. ൨.൧൦) വിയ. ദോസലക്ഖണാകാരനിദസ്സനത്ഥോതി ദോസസ്സ ലക്ഖിതബ്ബാകാരനിദസ്സനത്ഥോ. ഏവം ദുക്ഖേനാതി ഏവം നാനപ്പകാരേന അക്ഖിരോഗാദിദുക്ഖേന ആബാധതായ. അനത്തലക്ഖണദീപകാനന്തി അനത്തതാപഞ്ഞാപനസ്സ ജോതകാനം ഉപായഭൂതാനം. ന ഹി ഘടഭേദകണ്ടകവേധാദിവസേന ലബ്ഭമാനാ അനിച്ചദുക്ഖതാ സത്താനം ഏകന്തതോ അനത്തതാധിഗമഹേതൂ ഹോന്തി. പച്ചയപടിബദ്ധതാഅഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനാദിവസേന പന ലബ്ഭമാനാ ഹോന്തി. തഥാ ഹി ചക്ഖാദീനി കമ്മാദിമഹാഭൂതാദിപച്ചയപടിബദ്ധവുത്തീനി, തതോ ഏവ അഹുത്വാ സമ്ഭവന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീതി അനിച്ചാനി, അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളിതത്താ ദുക്ഖാനി, ഏവംഭൂതാനി ച അവസവത്തനതോ അനത്തകാനീതി പരിഗ്ഗഹേ ഠിതേഹി സമുപചിതഞാണസമ്ഭാരേഹി പസ്സിതും സക്കാ.

കഥം പനേതേസം ഹുത്വാ അഭാവോ ജാനിതബ്ബോതി? ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തദസ്സനതോ. തം കഥം ഞായതീതി? യുത്തിതോ. കാ പനേത്ഥ യുത്തീതി? വിസേസഗ്ഗഹണം. യദി ചക്ഖാദീനം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം ന സിയാ, ബഹിപച്ചയഭേദേ യദിദം പച്ഛാ വിസേസഗ്ഗഹണം, തം ന സിയാ. യസ്സ ഹി താദിസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം നത്ഥി, തസ്സ അസതി ബഹിപച്ചയവിസേസേ കഥം പച്ഛാ വിസേസഗ്ഗഹണം ഭവേയ്യ, ഭവതി ച വിസേസഗ്ഗഹണം. തസ്മാ അത്ഥി നേസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം യം സണികം സണികം വഡ്ഢേന്തം പച്ഛാ പാകടതരം ജായതീതി. തഥാ ഹി സരീരസ്സ താവ ആനാപാനാനം അനവത്ഥാനതോ പരിസ്സമതോ ച വിസേസഗ്ഗഹണം. അനവത്ഥിതാ ഹി അസ്സാസപസ്സാസാ വാതാ വാരേന വാരേന പവത്തനതോ. യദി ഹി അസ്സസിതേ വാ പസ്സസ്സിതേ വാ സരീരസ്സ കോചി പച്ഛാ വിസേസോ ന സിയാ, ന നേസം കോചി ഭേദോ സിയാ, ദിട്ഠോ ച സോ. തസ്മാ അസ്സസിതം സരീരം അഞ്ഞഥാ ഹോന്തം കമേന താദിസം അവത്ഥം പാപുണാതി. യാ പസ്സാസസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, പസ്സസിതേ ച പുന തഥേവ അസ്സാസസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ആനാപാനാനം അനവത്ഥാനതോപി സരീരസ്സ വിസേസഗ്ഗഹണം അഞ്ഞഥത്തസിദ്ധി. തഥാ പരിസ്സമോപി അസതി വിസേസേ പച്ഛാ സരീരസ്സ ന സിയാ, യേനായം ഇരിയാപഥന്തരാദീനി സേവനേന പരിസ്സമവിനോദനം കരോതി.

അഥ വാ രൂപാദിഭേദതോപി വിസേസഗ്ഗഹണം. രൂപഗന്ധരസഫസ്സാദീനഞ്ഹി വിസേസേന യോ സരീരേ അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു ച ഖീരൂദകവത്ഥപുപ്ഫഫലോസധിധഞ്ഞാദീനം പച്ഛാ വിസേസോ ഗയ്ഹതി, സോ അസതി ബഹിപച്ചയവിസേസേ നേസം ജരാദിഅവത്ഥാസു വണ്ണബലാദിഭേദോ, രസവീരിയവിപാകാനുഭാവഭേദോ ച ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം വിനാ കഥമുപലബ്ഭേയ്യ. യം പന തം ധമ്മതാരൂപം സിലാദി, തത്ഥ കഥന്തി? തസ്സാപി സീതുണ്ഹസമ്ഫസ്സഭേദതോ അത്ഥേവ വിസേസഗ്ഗഹണം. തം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം വിനാ ന യുജ്ജതീതി. സതി ച രൂപാദിഭേദേ സിദ്ധോവ തംനിസ്സയമഹാഭൂതഭേദോപി. ന ഹി നിസ്സയമഹാഭൂതഭേദേന വിനാ നിസ്സിതഭേദോ സമ്ഭവതീതി. ഏവം താവ രൂപധമ്മാനം വിസേസഗ്ഗഹണതോ ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം, തതോ ച ഹുത്വാ അഭാവസിദ്ധി.

അരൂപധമ്മാനം പന ആരമ്മണാദിഭേദേന വിസേസഗ്ഗഹണം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി ആരമ്മണേ അരൂപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ തേ ഭിജ്ജന്തി, ന അഞ്ഞം സങ്കമന്തി, ആരമ്മണധമ്മാ ച യഥാസകം ഖണതോ ഉദ്ധം ന തിട്ഠന്തീതി. സ്വായമത്ഥോ പദീപാദിഉദാഹരണേന വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞേ ഏവ ഹി ഖണേ ഖണേ രൂപാദയോ പദീപജാലായ, തഥാ ഖീരധാരാദീസു പതന്തീസു, വായുമ്ഹി ച പഹരന്തേ സമ്ഫസ്സാനി. യഥാ ചേതേസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം, കിമങ്ഗം പന ചിത്തചേതസികാനം. കിഞ്ച സദ്ദഭേദതോ, സദ്ദവിസേസതോപി തന്നിമിത്താനം ചിത്തചേതസികാനം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം, തതോ വിസേസഗ്ഗഹണം. പഗുണഞ്ഹി ഗന്ഥം സീഘം പരിവത്തേന്തസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം സദ്ദാനം ഭേദോ ദിട്ഠോ. ന ഹി കാരണഭേദേന വിനാ ഫലഭേദോ അത്ഥി. യഥാ തം വാദിതസദ്ദാനം, ഏവം ആരമ്മണഭേദേന അരൂപധമ്മാനം വിസേസഗ്ഗഹണം. തേനേവ നേസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം വേദിതബ്ബം. ജാതിഭൂമിസമ്പയുത്തധമ്മഭേദേന വിസേസഗ്ഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. ഏവം രൂപാരൂപധമ്മാനം വിസേസഗ്ഗഹണതോ ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തസിദ്ധി. യതോ ഹുത്വാ അഭാവതോ ചക്ഖാദീനി അനിച്ചാനീതി സിദ്ധാനി, അനിച്ചത്താ ഏവ അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനതോ ദുക്ഖാനി, തതോ ച അവസവത്തനതോ അനത്തകാനി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫, ൭൬, ൮൫; ൨.൪.൧, ൨; പടി. മ. ൨.൧൦).

നിരന്തരം പവത്തമാനസ്സാതി അഭിണ്ഹസദ്ദത്ഥം വിസേസേത്വാ വദതി. ധാതുമത്തതായാതി ധാതുമത്തഭാവേന. സമൂഹതോതി സസമ്ഭാരചക്ഖാദിപിണ്ഡതോ. ‘‘ചക്ഖാദീന’’ന്തി ഇദം ‘‘സമൂഹതോ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം, ‘‘വിനിബ്ഭുജന’’ന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ കമ്മത്ഥേതി വേദിതബ്ബം. ചത്താരിപി ഘനാനീതി സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനാനി. പവത്തരൂപാദിഗ്ഗഹണതോതി രുപ്പനാദിവസേന പവത്തഞ്ച തം രൂപാദിഗ്ഗഹണഞ്ചാതി പവത്തരൂപാദിഗ്ഗഹണം, തതോതി യോജേതബ്ബം. അനിച്ചാദിഗ്ഗഹണസ്സ സബ്ഭാവാതി രൂപവേദനാദിഞാണതോ ഭിന്നസ്സ അനിച്ചാദിഞാണസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ. തേന സതിപി രൂപാദിഅത്ഥാനം അനിച്ചാദിഭാവേ രുപ്പനാദിഭാവതോ അനിച്ചാദിഭാവസ്സ ഭേദമാഹ. ഇദാനി തമേവ ഭേദം ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാവിസയതായ പാകടം കാതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. നാതിധാവിതുന്തി ഇധ ലക്ഖണലക്ഖണവന്താ ഭിന്നാ വുത്താ. തത്ഥ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഖന്ധാരമ്മണതാവചനേന അഭിന്നാതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധാപാദനേന അതിധാവിതും ന യുത്തം. കസ്മാതി ചേ? വുത്തം ‘‘തേ പനാകാരാ’’തിആദി. അധിപ്പായോപി ചേത്ഥ ലക്ഖണാനം രൂപാദിആകാരമത്തതാവിഭാവനന്തി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി ഹി സങ്ഖാരേ സഭാവതോ സല്ലക്ഖേന്തോയേവ ലക്ഖണാനി ച സല്ലക്ഖേതീതി. യഥാ അനിച്ചാദിതോ അനിച്ചതാദീനം വുത്തനയേന ഭേദോ, ഏവം അനിച്ചതാദീനമ്പി സതിപി ലക്ഖണഭാവസാമഞ്ഞേ നാനാഞാണഗോചരതായ, നാനാപടിപക്ഖതായ, നാനിന്ദ്രിയാധികതായ ച വിമോക്ഖമുഖത്തയഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനിച്ചന്തി ച ഗണ്ഹന്തോ’’തിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൫. പച്ചയയുഗളവസേനാതി അജ്ഝത്തികബാഹിരപച്ചയദ്വയവസേന. അജ്ഝത്തികബാഹിരവസേന അബ്ബോകാരതോതി അജ്ഝത്തികവസേന ചേവ ബാഹിരവസേന ച അസങ്കരതോ.

൧൬൭. വിസങ്ഖാരനിന്നസ്സാതി നിബ്ബാനപോണസ്സ. വിനിമുത്തസങ്ഖാരസ്സാതി സമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തീഹി സമുഖേന, തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ച സുട്ഠു വിനിമുത്തസങ്ഖാരസ്സ പരമസ്സാസഭാവേന, ഗതിഭാവേന ച പതിട്ഠാനഭൂതേ. ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പടി. ൩൩൯) ഹി വുത്തം. ഠിതിഭാവേനാതി ച പാഠോ. തംസച്ഛികരണാഭാവേതി തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികരണാഭാവേ. നീതോതി പാപിതോ, പകാസിതോതി അത്ഥോ.

ചുണ്ണിതന്തി ഭേദിതം. ത്വമേവ കിം ന ജാനാസീതി കിം ത്വം ന ജാനാസിയേവാതി അത്ഥോ. ‘‘കിം ത്വം ഏകം നാനം ജാനാസി, കിം ത്വം ന ജാനാസി ഏവാ’’തി ഏവം വിക്ഖേപം കരോന്തം പരവാദിം ‘‘നനു ഞാതേ’’തിആദിനാ സകവാദീ നിബന്ധതി. വിഭജിത്വാതി ‘‘രാഗാദീനം ഖീണന്തേ ഉപ്പന്നത്താ’’തി ഭാവത്ഥം വിഭജിത്വാ. രാഗാദീനം ഖയാ ന ഹോന്തീതി യോജനാ. സസഭാവതാ ച നിബ്ബാനസ്സ ആപന്നാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

നിബ്ബാനാരമ്മണകരണേന കാരണഭൂതേന. ഹേതുഅത്ഥേ ഹി ഇദം കരണവചനം. കിലേസക്ഖയമത്തതം വാ നിബ്ബാനസ്സ ഇച്ഛതോ കിലേസക്ഖയേന ഭവിതബ്ബന്തി യോജനാ.

ഏവം കിലേസക്ഖയമത്തേ നിബ്ബാനേ ഖേപേതബ്ബാ കിലേസാ ബഹുവിധാ നാനപ്പകാരാ, മഗ്ഗോ ച ഓധിസോ കിലേസേ ഖേപേതി. സ്വായം ‘‘കതമം കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ കതമേ കിലേസേ ഖേപേതീ’’തി പുരിമപുച്ഛാദ്വയമേവ വദതി. തദേവാതി യം ‘‘അവിജ്ജാതണ്ഹാനം കിഞ്ചി ഏകദേസമത്തമ്പീ’’തി വുത്തം, തദേവ.

ഏത്ഥ ച യായം ‘‘കിലേസക്ഖയോവ നിബ്ബാന’’ന്തി നിബ്ബാനസ്സ അഭാവതാചോദനാ, തത്രായം ആഗമതോ യുത്തിതോ ചസ്സ ഭാവാഭാവവിഭാവനാ. തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി (ഉദാ. ൭൩; ഇതിവു. ൪൩).

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതനം, യത്ഥ നേവ പഥവീ ന ആപോ ന തേജോ ന വായോ’’തി (ഉദാ. ൭൧) –

ച ആദിനാ, തഥാ –

‘‘ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭-൮) –

‘‘അസങ്ഖതഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി അസങ്ഖതഗാമിനിഞ്ച പടിപദം, അനതം, അനാസവം, സച്ചം, പാരം, നിപുണം, സുദുദ്ദസം, അജജ്ജരം, ധുവം, അപലോകിതം, അനിദസ്സനം, നിപ്പപഞ്ചം, സന്തം, അമതം, പണീതം, സിവം, ഖേമം, തണ്ഹാക്ഖയം, അച്ഛരിയം, അബ്ഭുതം, അനീതികം, അനീതികധമ്മം, നിബ്ബാനം, അബ്യാബജ്ഝം, വിരാഗം, സുദ്ധിം, മുത്തിം, അനാലയം, ദീപം, ലേണം, താണം, സരണം, പരായണഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പരായണഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൭൭) –

ഏവമാദീഹി ച സുത്തപദേഹി ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ, അസങ്ഖതാ ധമ്മാ (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൭), സബ്ബഞ്ച രൂപം അസങ്ഖതാ ച ധാതൂ’’തിആദീഹി (ധ. സ. ൧൧൯൨, ൧൧൯൮, ൧൨൦൦) അഭിധമ്മപദേസേഹി ച പരമത്ഥഭാവേനേവ ദേസിതം. ന ഹി സഭാവവിരഹിതസ്സ അഭാവമത്തസ്സ ഗമ്ഭീരാസങ്ഖതാദിഭാവോ അബ്യാകതധമ്മാദിഭാവോ ച യുത്തോ, വുത്തോ ച സോ. തസ്മാ ന അഭാവമത്തം നിബ്ബാനം.

അപി ചായം അഭാവവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ – യദി കിലേസാഭാവോ നിബ്ബാനം, സ്വായമഭാവോ ഏകോ വാ സിയാ അനേകോ വാ? യദി ഏകോ, ഏകേനേവ മഗ്ഗേന കതോ സച്ഛികതോ ച ഹോതീതി ഉപരിമാനം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി. ന ഹി ഏകം അനേകേഹി കമ്മപ്പവത്തേഹി സാധേതബ്ബം ദിട്ഠം. അഥ സിയാ ഏകോവ സോ കിലേസാഭാവോ, ന പന മഗ്ഗേഹി കാതബ്ബോ, അഥ ഖോ സച്ഛികാതബ്ബോതി. ഏവം സതി സുട്ഠുതരം മഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി കിലേസാനം അപ്പഹാനതോ. അകരോന്തോ ച മഗ്ഗോ കിലേസാഭാവം തസ്സ സച്ഛികിരിയായ കമത്ഥം സാധേയ്യ, അഥ മഗ്ഗാനം സംയോജനത്തയപ്പഹാനാദിപടിനിയതകിച്ചതായ പഹായകവിഭാഗേന കിലേസാഭാവഭേദോ, ഏവം സതി വിനാ സഭാവഭേദം ബഹുഭാവോ നത്ഥീതി ബഹുഭാവതാപദേസേനസ്സ സസഭാവതാ ആപന്നാ. അഥാപി സിയാ ‘‘യേസം അഭാവോ, തേസം ബഹുഭാവേന ബഹുഭാവോപചാരോ’’തി, ഏവം സതി യേസം അഭാവോ, തേസം സഭാവതായ സസഭാവോപചാരോപി സിയാ. തഥാ തേസം കിലേസസങ്ഖതാദിതായ കിലേസസങ്ഖതാദിഭാവാ ച സിയും, ന ചേതം യുത്തന്തി ന തേസം ബഹുഭാവോപചാരോ യുത്തോ. ഏകഭാവോപി ചസ്സ അസഭാവതായ ഏവ വത്തും ന സക്കാതി ചേ? ന, അഭാവസാമഞ്ഞതോ, അഭാവസാമഞ്ഞേന അഭേദസമഞ്ഞായ ഏകത്തനിദ്ദേസോ. സതി ച ഏകത്തേ പുബ്ബേ വുത്തദോസാനതിവത്തി.

ബഹുഭാവേ ച സസഭാവതാ സിദ്ധാ. യദിപി സിയാ യഥാ ബഹുഭാവോ സസഭാവതം, ഏവം സാമഞ്ഞേന സസഭാവതാ ബഹുഭാവം ന ബ്യഭിചരേയ്യാതി സസഭാവപക്ഖേപി നിബ്ബാനസ്സ ബഹുഭാവോ ആപജ്ജതീതി? തം ന, കസ്മാ? തഥാ സാമഞ്ഞാഭേദതോ. ന ഹി ഏവം വത്തും ലബ്ഭാ യഥാ ഖരഭാവോ സസഭാവതം ന ബ്യഭിചരതി, ഏവം സസഭാവതാപി ഖരഭാവം ന ബ്യഭിചരേയ്യാതി. ഏവഞ്ഹി സതി തദഞ്ഞസബ്ബധമ്മാഭാവപ്പസങ്ഗോ സിയാ, തസ്മാ ബഹുഭാവോ സസഭാവതാപേക്ഖോ, ന സസഭാവതാ ബഹുഭാവാപേക്ഖാതി ന സസഭാവസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ബഹുഭാവാപത്തി. ‘‘ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥി (സു. നി. ൮൯൦; മഹാനി. ൧൧൯), ഏകാ നിട്ഠാ ന പുഥുനിട്ഠാ’’തിആദിവചനതോ.

അപി ചേത്ഥ കിലേസാഭാവോ നാമ രാഗാദീനം സമുച്ഛേദോ അച്ചന്തപ്പഹാനം അനുപ്പാദനിരോധോ. തസ്സ ച ഏകത്തേ ഏകേനേവ മഗ്ഗേന സാധേതബ്ബതാ കിച്ചവിസേസാഭാവതോതി ദസ്സനാദിമഗ്ഗവിഭാഗോ ന സിയാ. ഇച്ഛിതോ ച സോ ഓധിസോവ കിലേസാനം പഹാതബ്ബത്താ. സോ ച മഗ്ഗവിഭാഗോ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം നാതിതിക്ഖതിക്ഖതിക്ഖതരതിക്ഖതമഭാവേന ഏകസ്മിമ്പി സമുച്ഛേദപ്പഹാനയോഗ്യഭാവേ സച്ഛികിരിയാവിസേസേന ഹോതീതി നിബ്ബാനസ്സ സസഭാവതായയേവ യുത്തോ. അഭാവോ പന കിലേസാനം മഗ്ഗേന കാതബ്ബോ സിയാ ‘‘മാ മഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകതാ അഹോസീ’’തി, ന സച്ഛികാതബ്ബോ. കോ ഹി തസ്സ സഭാവോ, യോ തേന സച്ഛികരിയേയ്യ. സോ ച കിലേസാഭാവോ ഏകേനേവ മഗ്ഗേന സാധേതബ്ബോ സിയാ, ന ചതൂഹി ‘‘മാ ചതുഭാവനിബ്ബാനതാപത്തി, നിബ്ബാനവിസേസാപത്തി ച അഹോസീ’’തി. തതോ ദസ്സനാദിമഗ്ഗവിഭാഗോ ന സിയാതി സബ്ബം ആവത്തതി.

യദി ച അഭാവോ ഭാവസ്സ സിയാതി തസ്സ ഭാവധമ്മതാ ഇച്ഛിതാ, ഏവം സതി യഥാ സങ്ഖതധമ്മസ്സ തസ്സ ജരാമരണാദീനം വിയ സങ്ഖതധമ്മതാപി ആപന്നാ, ഏവം ബഹൂനം കിലേസാനം ധമ്മസ്സ തസ്സ ബഹുഭാവാദിപ്പസങ്ഗോപി ദുന്നിവാരോതി അതംസഭാവസ്സ അസങ്ഖതസ്സേകസ്സ സസഭാവസ്സ നിബ്ബാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൧൫, ൩൩൦) വുത്തന്തി? ഖയേന അധിഗന്തബ്ബത്താ. ഖയോ ഹി അരിയമഗ്ഗോ. യഥാഹ ‘‘ഖയേ ഞാണം, അനുപ്പാദേ ഞാണ’’ന്തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪൨). തേന രാഗാദിക്ഖയപരിയായേന അരിയമഗ്ഗേന അധിഗന്തബ്ബതോ ‘‘പരമത്ഥം ഗമ്ഭീരം നിപുണം ദുദ്ദസം ദുരനുബോധം നിബ്ബാനം രാഗാദിക്ഖയോ’’തി വുത്തം. രാഗാദിപ്പഹാനമുഖേന വാ തഥാ പത്തബ്ബതോ, യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി വുത്തം ‘‘മദനിമ്മദ്ദനോ പിപാസവിനയോ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦).

അപിച യഥാ പരിഞ്ഞേയ്യതായ സഉത്തരാനം കാമാനം രൂപാനഞ്ച പടിപക്ഖഭൂതം തബ്ബിധുരസഭാവം നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി, ഏവം സസഭാവാനം സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതധമ്മാനം പടിപക്ഖഭൂതേന തബ്ബിധുരസഭാവേന നിസ്സരണേന ഭവിതബ്ബം. യഞ്ച തന്നിസ്സരണം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണം വിപസ്സനാഞാണം അപി അനുലോമഞാണം കിലേസേ തദങ്ഗവസേന പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന പജഹിതും സക്കോതി. തഥാ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണം പഠമജ്ഝാനാദീസു ഞാണം വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ കിലേസേ പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന. ഇതി സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണസ്സ, സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണസ്സ ച ഞാണസ്സ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേ അസമത്ഥഭാവതോ തേസം സമുച്ഛേദപ്പഹാനകരസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ തദുഭയവിപരീതസഭാവേന ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി (ഉദാ. ൭൩; ഇതിവു. ൪൩) ഇദം നിബ്ബാനസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവജോതകം വചനം അവിപരീതത്ഥം ഭഗവതാ ഭാസിതത്താ. യഞ്ഹി ഭഗവതാ ഭാസിതം, തം അവിപരീതത്ഥം യഥാ തം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൭-൨൭൯; ഥേരഗാ. ൬൭൬-൬൭൮; നേത്തി. ൫), തഥാ നിബ്ബാന-സദ്ദോ കത്ഥചി വിസയേ യഥാഭൂതപരമത്ഥവിസയോ ഉപചാരവുത്തിസബ്ഭാവതോ സേയ്യഥാപി സീഹ-സദ്ദോ. അഥ വാ അത്ഥേവ പരമത്ഥതോ അസങ്ഖതാ ധാതു ഇതരതബ്ബിപരീതവിമുത്തിസഭാവത്താ സേയ്യഥാപി ‘‘പഥവീധാതു വേദനാ ചാ’’തി ഏവമാദീഹി നയേഹി യുത്തിതോപി അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

൧൬൮. കിഞ്ചീതി കിഞ്ചി ആരമ്മണം. ആലമ്ബനതോതി ആരമ്മണകരണതോ.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആയതനവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.