൪. ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൯൩. പരിതസ്സനം പരിത്താസോ, ചിത്തുത്രാസോ ചാതി ‘‘ന പരിതസ്സതീ’’തി പദസ്സ ‘‘ന പത്ഥേതി ന ഉത്തസതീ’’തി അത്ഥമാഹ.

൭൯൬. അരിയസച്ചേസു ധമ്മസദ്ദോ ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ’’തിആദീസു വിയ. അരിയമഗ്ഗോ, തസ്സ ച ഫലം ധമ്മോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപന്നേ അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി. തത്ഥ പഞ്ഞാതി തസ്മിം അരിയമഗ്ഗഫലേ നിസ്സയഭൂതേ പഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘തംസഹഗതാ’’തി. അവിദിതം വിദിതം വിയ നേതി ഞാപേതീതി നയോ, അനുമാനം, തസ്സ നയനം പവത്തനം, തം പന വിസുംയേവേകം ഞാണുപ്പാദനന്തി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘ന അഞ്ഞ…പേ… വിസേസോ’’തി. അത്തനോ ഹി അധിഗമാനുസാരേന പരാധിഗതാനം കാലത്തയേ മഗ്ഗാദീനം പവത്തിആകാരാനുമാനം നയനയനം. അനുമിനനാകാരമേവ ഹിസ്സ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഞാണസ്സേവ പവത്തിവിസേസോ’’തി. കാരണഞ്ച നയനയനസ്സ സച്ചേസു പച്ചക്ഖപവത്തനതോ. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ യഥാ മഗ്ഗഞാണതോ അഞ്ഞാപി ‘‘ഇമിനാ ധമ്മേനാ’’തി വത്തും യുത്തം, തഥാ പകാരന്തരേനപി ‘‘ഇമിനാ ധമ്മേന ഞാണേനാ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. തേനാതി തസ്മാ ഞാണേന ഞാതതോ സമ്പയോഗേഹി നയനയനതോ. ഞാണവിസയഭാവേനാതി പടിവേധഞാണസ്സ വിസയഭാവേന. ഞാതേന പടിവിദ്ധേന ചതുസച്ചധമ്മേന, ഞാണസമ്പയോഗേന വാ ഞാതേന ജാനിത്വാ ഠിതേന മഗ്ഗഫലധമ്മേന.

സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബപ്പകാരേന സബ്ബം, അനവസേസന്തി അത്ഥോ. അദ്ധത്തയപരിയാപന്നഞ്ഹി സബ്ബം തേഭൂമകസങ്ഖാരഗതം സമ്മസീയതി. നയനതോതി നയഗ്ഗാഹതോ. അനുരൂപത്ഥവാചകോ വാ കാരണസദ്ദോ ‘‘കാരണം വദതീ’’തിആദീസു വിയ.

അന്വയഞാണസ്സപി പരിയോഗാഹേത്വാ പവത്തനതോ സവിസേസോ വിസയാവബോധോതി വുത്തം ‘‘ധമ്മേ ഞാണ…പേ… അഭാവാ’’തി. വിസയോഭാസനമത്തജാനനസാമഞ്ഞേനാതി അസതിപി അഭിസമേച്ച ഗഹണേ വിസയവിഭാവനസങ്ഖാതഅവബോധസാമഞ്ഞമത്തേന. ‘‘ഞാണ’’ന്തി സമ്മതേസൂതി ‘‘ഞാണ’’ന്തി വോഹരിതേസു ലദ്ധഞാണവോഹാരേസു. സമ്മുതിവസേനാതി ധമ്മഞാണാദി വിയ സമുഖേന വിസയേ അപ്പവത്തിത്വാ പഞ്ഞത്തിമുഖേന പവത്തം. അവസേസന്തി സമ്മുതിഞാണമേവാഹ. ഇതരഞാണത്തയവിസഭാഗന്തി ധമ്മഞാണാദിഞാണത്തയവിധുരം.

൭൯൭. കാമഭവധമ്മേതി കാമഭവസങ്ഖാതേ ധമ്മേ.

൭൯൮. സാതി പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ. വീതരാഗഭാവനാവത്ഥസ്സാതി ‘‘വീതരാഗോ ഹോതീ’’തി ഏവം വുത്തസ്സ. തന്തി ഛട്ഠാഭിഞ്ഞം. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി കിച്ചതോ മഗ്ഗസച്ചമ്പി പടിവിജ്ഝതി. ഇതരാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗപഞ്ഞാ. തദുപനിസ്സയത്താതി തസ്സാ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ, തസ്സ വാ പടിവിജ്ഝനസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ പടിവിജ്ഝതി നാമ. യഥാനുരൂപന്തി ദിട്ഠാസവാദീനം യഥാനുരൂപം. ആസവക്ഖയേതി ആസവക്ഖയപരിയായേ കാരണൂപചാരേന. തംനിബ്ബത്തനതോതി തസ്സ ആസവക്ഖയസങ്ഖാതസ്സ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനതോ. ഇദഞ്ച ‘‘ആസവാനം ഖയേ ഞാണം ഛട്ഠാഭിഞ്ഞാ’’തി സുത്തേ ആഗതത്താ വുത്തം.

൮൦൧. അഭിവിസിട്ഠേന വാ ഞാണേന പാകടം കരോന്തസ്സാതി അധിഗമവസേന പകാസം വിഭൂതം കരോന്തസ്സ.

൮൦൨. വസിതാപഞ്ചകരഹിതം വസിഭാവം അപാപിതം പടിലദ്ധമത്തം. പടിപദാരമ്മണസഹഗതാ പഞ്ഞാ പടിപദാരമ്മണസമ്ബന്ധിനീതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായ പടിപദാരമ്മണുദ്ദേസേനാ’’തി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.