൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൧. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ

൭൧൮. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ധമ്മാദീസു കതോ അതിദേസോ സങ്ഖേപതോ തേസം ദസ്സനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഖേപേന ദസ്സേത്വാ’’തി. തേസം നിരുത്തിപടിഭാനാനം വിസയാ തബ്ബിസയാ, തേസം, നിരുത്തിപടിഭാനവിസയഭൂതാനന്തി അത്ഥോ. പച്ചയുപ്പന്നാദിഭേദേഹീതി പച്ചയുപ്പന്നനിബ്ബാനഭാസിതത്ഥാദിഭേദേഹി.

ദുക്ഖഹേതുഫലജാതാദിധമ്മജരാമരണാനി ദുക്ഖാദീനി. സച്ചഹേതുധമ്മപച്ചയാകാരവാരേസു ദുക്ഖസമുദയാദിപരിയായേന ആഗതോ ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, സച്ചപച്ചയാകാരവാരേസു അരിയമഗ്ഗോ, പരിയത്തിവാരേ ഭാസിതം, അഭിധമ്മഭാജനീയേ കുസലം, അകുസലന്തി ഏവം പാളിയം വുത്താനംയേവ വസേന പഞ്ച ധമ്മാ വേദിതബ്ബാതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘തഥാ ധമ്മാ ചാ’’തി ഇമിനാ.

നിബ്ബത്തകഹേതുആദീനന്തി നിബ്ബത്തകസമ്പാപകഞാപകാനം. പുരിമോതി പവത്തനത്ഥോ. തസ്മിന്തി മഗ്ഗേ. പച്ഛിമോതി പാപനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അവിപരീതനിരുത്തീതി ബുദ്ധാദീഹി ആചിണ്ണാ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകഭാവേ നിരുള്ഹാ യാഥാവനിരുത്തി. യസ്മാ വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതോ സദ്ദോ പഞ്ഞത്തീതി അത്തനോ അധിപ്പായോ, തസ്മാ പരമതതോ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവചനഭൂതായാ’’തി വിസേസേത്വാ ‘‘കേചി വണ്ണയന്തീ’’തി ആഹ. ഏവം സതീതി ഏവം നിരുത്തിയാ പഞ്ഞത്തിഭാവേ സതി. പഞ്ഞത്തി അഭിലപിതബ്ബാതി ആപജ്ജതീതി വുത്തേ, ഹോതു, കോ ദോസോ തസ്സാ വചനീയഭാവതോതി കദാചി വദേയ്യാതി ആസങ്കന്തോ ആഹ ‘‘ന ച വചനതോ…പേ… ഉച്ചാരേതബ്ബം അത്ഥീ’’തി. തേസം അത്ഥധമ്മാനം. ന വചനന്തി അവചനം അവചനസഭാവം. ഏവംപകാരന്തി ഏവംവിധം ഏവം നിയതലിങ്ഗവിസേസജോതനാകാരം.

പരതോതി പരഭാഗേ അനന്തരമനോദ്വാരേ. സദ്ദഗ്ഗഹണാനുസാരേന ഗഹിതായ നാമനിരുത്തിയം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പവത്തതീതി വദന്തി. യദി ഏവം കസ്മാ പാളിയം ‘‘നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘നിരുത്തി…പേ… സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. പച്ഛാ ജാനനന്തി സദ്ദഗ്ഗഹണുത്തരകാലം നാമനിരുത്തിയാ ജാനനം. ഏവന്തി ഏവം സദ്ദഗ്ഗഹണതോ പച്ഛാ നാമനിരുത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി ഗയ്ഹമാനേ. ഏവം നിരുത്തിയാ നാമപഞ്ഞത്തിപക്ഖേ പാളിയാ, അട്ഠകഥായ ച വിരോധം ദസ്സേത്വാ സദ്ദപക്ഖേ തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തംതംസദ്ദവിഭാവകന്തി യഥാ തസ്സ തസ്സ സദ്ദപ്പഭേദനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം ദിബ്ബസോതഞാണം സദ്ദാരമ്മണമേവ തം തം സദ്ദം വിഭൂതം കരോതി, ഏവം നിരുത്തിപ്പഭേദനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം നിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണമേവ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാഞാണം തം വിഭൂതം കരോതീതി തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ വുത്താ. സദ്ദം പന വിഭാവേന്തം ഏകന്തതോ സദ്ദൂപനിബന്ധം പഞ്ഞത്തിമ്പി വിഭാവേതിയേവ, യതോ സഭാവാസഭാവവിസേസവിഭാവനം സമ്പജ്ജതി. അഞ്ഞഥാ ഹി സദ്ദമത്തഗ്ഗഹണേ വിസേസാവബോധോ ഏവ ന സിയാതി പോരാണാ പഞ്ഞത്തിവിഭാവനമ്പി തസ്സ ഇച്ഛന്തി. തംവിഭാവകന്തി നിരുത്തിസദ്ദവിഭാവകം. ന പാളിവിരോധോ ഹോതീതി യദിപി അഭിധമ്മഭാജനീയേ ‘‘യായ നിരുത്തിയാ തേസം ധമ്മാനം പഞ്ഞത്തി ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൭൨൭) വുത്തം, തമ്പി സഭാവനിരുത്തിസദ്ദേന ധമ്മാനം പബോധനമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന തബ്ബിനിമുത്തം പഞ്ഞത്തിന്തി ‘‘നിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’തി വുച്ചമാനേ പാളിയാ വിരോധോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാ’’തി വുത്തത്താ സദ്ദം ഗഹേത്വാ പച്ഛാ ഗഹിതായ പഞ്ഞത്തിയാ പച്ചവേക്ഖണേന ഭവിതബ്ബന്തി ആസങ്കേയ്യാതി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘തം സഭാവനിരുത്തിം സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ’’തിആദി. സഭാവനിരുത്തിം വിഭാവേന്തംയേവാതി സഭാവനിരുത്തിവിസയസ്സ സമ്മോഹസ്സ പഗേവ വിദ്ധംസിതത്താ അത്ഥസാധനവസേന അഭിഞ്ഞാഞാണം വിയ തം വിഭാവേന്തമേവ പവത്തതി. തേനാഹ ‘‘നിരുത്തിം ഭിന്ദന്തം പടിവിജ്ഝന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. പഭേദഗമനഞ്ചേത്ഥ അനവസേസതോ നിരുത്തിവിഭാഗജാനനം. തഥാ സേസേസു. സക്കടനാമാദീതി സക്കടവസേന വുത്തനാമാഖ്യാതാദി. നിപാതപദം നാമാദിപദാനി വിയ അത്ഥം ന വദതി, അഥ ഖോ ബ്യഞ്ജേതി ജോതേതീതി ‘‘ബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുത്തം നിപാതപദം.

ബോധി ഞാണം മണ്ഡഭൂതം ഏത്ഥാതി ബോധിമണ്ഡോ, മഹാബോധിട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധട്ഠാനേ’’തി. അഞ്ഞേന പകാരേനാതി ഉഗ്ഗഹാദിപ്പകാരേന.

അഞ്ഞഥാ ഹോന്തീതി പുരിസയുഗേ പുരിസയുഗേ ഏകദേസേന പരിവത്തന്താ കാലന്തരേ അഞ്ഞാകാരാ ഭവന്തി. വിനസ്സന്തീതി തംതംഭാസാനം മനുസ്സാനം വിനാസേന ന പഞ്ഞായന്തി, മനുസ്സാനം ദുരുഗ്ഗഹണാദിനാ കത്ഥചി കദാചി പരിവത്തന്തീപി ബ്രഹ്മലോകാദീസു യഥാസഭാവേനേവ അവട്ഠാനതോ ന സബ്ബത്ഥ, സബ്ബദാ, സബ്ബഥാ ച പരിവത്തതി. തേനാഹ ‘‘കപ്പവിനാസേപി തിട്ഠതിയേവാ’’തി. ഏതസ്സ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാഞാണസ്സ.

അത്ഥാദീസു ഞാണന്തി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദി. അത്ഥധമ്മനിരുത്തിവസേന തീസു. അത്ഥധമ്മനിരുത്തിപടിഭാനവസേന ചതൂസുപി വാ. അത്ഥധമ്മാദിനാ അത്തനാ ജോതേതബ്ബേന സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥകാനി. സബ്ബോ അത്ഥധമ്മാദികോ അത്ഥോ വിസയഭൂതോ ഏതസ്സ ഞാണസ്സ അത്ഥീതി സബ്ബത്ഥകം. സബ്ബസ്മിം അത്ഥാദികേ വിസയേ ഖിത്തം അത്തനോ പച്ചയേഹി ഠപിതം പവത്തിതം. അരഹത്തപ്പത്തിയാ വിസദാ ഹോന്തി പടിപക്ഖധമ്മാനം സബ്ബസോ വിദ്ധംസിതത്താ. പഞ്ചന്നന്തി അധിഗമപരിയത്തിസവനപരിപുച്ഛാപുബ്ബയോഗാനം. യഥായോഗന്തി യം യം യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിസദതായ യുജ്ജതി, തഥാ യോജേതബ്ബം.

പരിപുച്ഛാഹേതു പവത്താ കഥാ പരിപുച്ഛാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘പുച്ഛായ…പേ… പരിപുച്ഛാതി വുത്താ’’തി.

തേഹീതി മഗ്ഗേഹി. പടിലാഭോ നാമ പുബ്ബയോഗസമ്പത്തിയാ അത്ഥാദിവിസയസ്സ സമ്മോഹസ്സ സമുച്ഛിന്ദനം, തം പന മഗ്ഗകിച്ചമേവാതി ആഹ ‘‘സോ ലോകുത്തരോ’’തി. അത്ഥാദീനം പഭേദതോ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാപനാ യഥാരഹം പരിത്തകുസലമഹാകിരിയചിത്തവസേന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പഭേദോ കാമാവചരോ’’തി. യഥാ പുബ്ബയോഗോ അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയോ സഭാവഹേതുഭാവതോ, ന തഥാ പഭേദസ്സ അസഭാവഹേതുതായ, പരമ്പരപച്ചയതായ ചാതി അധിപ്പായോ. പരിയത്തിആദീനം പഭേദസ്സ ബലവപച്ചയതായ, അധിഗമസ്സ ച തദഭാവേ ഏസേവ നയോ. തത്ഥാതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, താസു പരിയത്തിസവനപരിപുച്ഛാസു നിമിത്തഭൂതാസൂതി അത്ഥോ. യം വുത്തം ഹോതീതി ‘‘ഏതേസു പനാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥാവചനേന യം അത്ഥജാതം വുത്തം ഹോതി. തം ദസ്സേന്തോതി തം നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ. ‘‘പുബ്ബയോഗാധിഗമാ’’തി വത്വാ ‘‘ദ്വേപീ’’തി വചനം അധിഗമസഹിതോയേവ പുബ്ബയോഗോ പഭേദസ്സ ബലവപച്ചയോ, ന കേവലോതി ദസ്സനത്ഥം. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ദ്വേപി ഏകതോ ഹുത്വാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൮). ‘‘ദ്വേപി വിസദകാരണാ’’തി വുത്തേ പുബ്ബയോഗസ്സാപി വിസദകാരണത്തം ലബ്ഭതേവാതി ആഹ ‘‘ദ്വേപി വിസദകാരണാതി…പേ… വുത്ത’’ന്തി.

സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സച്ചവാരാദിവണ്ണനാ

൭൧൯. കാലത്തയേപീതി അതീതാദീസു തീസുപി കാലേസു. ഹേതുഫലധമ്മാ ഹേതൂനം ഫലഭൂതാ ധമ്മാ, പച്ചയനിബ്ബത്താതി അത്ഥോ. തേസഞ്ച ഹേതുധമ്മാതി തേസം ഹേതുഫലാനം പച്ചയനിബ്ബത്താനം ഹേതുഭൂതാ ധമ്മാ ‘‘ധമ്മാ’’തി വുത്താതി യോജനാ. വിനേയ്യവസേനാതി തഥാവിനേതബ്ബപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന. ഉപ്പന്നാ സമുപ്പന്നാതിആദി ന വുത്തന്തി ഉപ്പന്നാ സമുപ്പന്നാ ഉട്ഠിതാ സമുട്ഠിതാ പച്ചുപ്പന്നാതിആദി ന വുത്തം ഏകന്തപച്ചുപ്പന്നസ്സേവ സങ്ഗാഹകത്താ. തംനിബ്ബത്തകാതി തേസം അത്ഥഭാവേന വുത്താനം നിപ്ഫാദകാ. ധമ്മാതി വുത്താ ധമ്മഭാവേന കഥിതാ.

സച്ചവാരാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.