൧൩. അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൬൪൨. ദിസാദേസോധിനാതി ‘‘ഏകം ദിസ’’ന്തിആദിദിസോധിനാ, വിഹാരഗാമനിഗമനഗരജനപദരജ്ജാദിദേസോധിനാ ച. സത്തോധിനാതി ‘‘സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ, സബ്ബേ പുരിസാ, അരിയാ, അനരിയാ’’തിആദിവസപ്പവത്തേന സത്തോധിനാ. ഏതസ്സാതി ഏതസ്സ പദസ്സ, പദത്ഥസ്സ വാ. അനുവത്തകന്തി അധികാരവസേന പവത്തകം. തം ദ്വയന്തി തഥാ-സദ്ദോ, ഇതി-സദ്ദോതി ഉഭയം. ‘‘തഥാ ദുതിയ’’ന്തി ഹി വുത്തേ ‘‘തഥാ-സദ്ദോ യഥാ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ പുരത്ഥിമാദീസു ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയമ്പി ദിസം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ ഇതീതി അയം ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥേ, ഏവന്തി വുത്തം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘യഥാ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം, ദുതിയം, തതിയം, ചതുത്ഥം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, ഏവം ഉദ്ധം, അധോ, തിരിയം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. തേന വുത്തം ‘‘മേത്താ…പേ… തം ദ്വയ’’ന്തി. തസ്സാതി ദ്വയസ്സ. ഫരണന്തരാദിട്ഠാനന്തി ഫരണതോ അഞ്ഞം ഫരണന്തരം, തം ആദി യസ്സ, തം ഫരണന്തരാദി. ഫരണന്തരഞ്ഹേതം മേത്താഭാവനായ, യദിദം വിപുലതാ. ആദി-സദ്ദേന ഭുമ്മന്തരപഗുണഭാവാദി ഗയ്ഹതി, തസ്സ ഫരണന്തരാദിനോ ഠാനം ഠാനഭൂതോ ‘‘വിപുലേനാ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനോ മേത്താഭാവനാവിസേസോ. വുത്തപ്പകാരമത്തപരാമസനസ്സ തസ്സ ദ്വയസ്സ അട്ഠാനം അനോകാസോതി. ഇതി കത്വാ ഇമിനാ കാരണേന ന വുത്തം തം ദ്വയന്തി അത്ഥോ.

൬൪൩. രാഗസ്സാതി കാമരാഗസ്സ. സിനേഹസ്സാതി പുത്തസിനേഹാദിസിനേഹസ്സ. വിപത്തിയാതി രാഗസിനേഹസങ്ഖാതായ മേത്താഭാവനായ വിപത്തിയാ വിനാസസ്സ. അനുപ്പത്തിതോ ഹിരോത്തപ്പബലേന അനുപ്പജ്ജനതോ.

൬൪൫. അധിമുഞ്ചിത്വാതി ഭാവനാചിത്തം ആരമ്മണേ സുട്ഠു വിസ്സജ്ജേത്വാ, തം പനേത്ഥ അധിമുച്ചനം യസ്മാ ഫരണവസേനേവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുട്ഠു പസാരേത്വാ’’തി. യസ്മാ പന ആരമ്മണേ സുട്ഠു അസംസപ്പനവസേനേവ തം മേത്താഭാവനായ അധിമുച്ചനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ബലവതാ വാ അധിമോക്ഖേന അധിമുച്ചിത്വാ’’തി ച വുത്തം.

൬൪൮. ഏതേസം പദാനം സബ്ബേന സകലേന ദിസാദേസാദിഭേദേന അവധിനാ. സബ്ബാവധിദിസാദിഫരണാകാരേഹീതി സബ്ബാവധിഭൂതദിസാദേസപുഗ്ഗലഫരണപ്പകാരേഹി.

൬൫൦. വിഘാതവസേനാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

൬൯൯. കഥിതാനം കുസലാദിധമ്മാനം. ഇമസ്മിം പന അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗേ കഥിതാ അപ്പമഞ്ഞാ, താ ച സഭാവതോ ലോകിയാ ഏവ, ന ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു കഥിതാ ഖന്ധാദയോ വിയ ലോകുത്തരാപീതി ഏകംസതോ സബ്ബാസം അപ്പമഞ്ഞാനം ലോകിയഭാവമേവ ദീപേതും അട്ഠകഥായം ‘‘ഇമസ്മിം പനാ’’തിആദി വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം പന…പേ… ഹോതീ’’തി.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.