൪. സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦. ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാതി ഏത്ഥാ’’തി ഇദം പഠമം ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ’’തി വചനം സന്ധായ വുത്തം. തസ്സ ഹി ഭുമ്മവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ ഹി പധാനം ദസ്സിത’’ന്തി. ഹേട്ഠിമകോടിയാവ പധാനം ദസ്സിതന്തി ഇമമത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘യദി ഏവ’’ന്തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ പധാനമേവ ദസ്സിത’’ന്തി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപരിമകോടിഗതഭാവേനാ’’തിആദിനാ തം പരിഹരതി. പധാനസ്സേവ ദസ്സനം. പധാനേ ഹി ദസ്സിതേ അപ്പധാനമ്പി അത്ഥതോ ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തംസമ്പയുത്തസങ്ഖാരാ പന തായ ഗഹിതായ ഗഹിതാവ ഹോന്തീ’’തി. യം ഹേട്ഠിമകോടിയം ലബ്ഭതി, തം ഉപരിമകോടിയമ്പി ലബ്ഭതി ഏവാതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠിമകോടി ഹി സബ്ബബ്യാപികാ’’തി. ദുതിയേ കരണനിദ്ദേസതം ദസ്സേതും ‘‘ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ’’തി ആഹ. ആഗമനകിരിയാ ഹി ഹേട്ഠിമകോടിയാ കരണഭാവേന തത്ഥ വുത്താതി. യഥാ ച ആഗമനകിരിയായ, ഏവം വചനകിരിയായപി ഹേട്ഠിമകോടിയാ കരണഭാവോ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതും ‘‘പുരിമേപി വാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഏകൂനപഞ്ഞാസപ്പഭേദേ’’തി ഇദം ലോകിയചിത്തുപ്പാദേ പാളിആഗതാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാനം ഉപരിമകോടിം സന്ധായ വുത്തം. യേവാപനകധമ്മേഹി സദ്ധിം ഉപരിമകോടിയാ ഗയ്ഹമാനായ ‘‘തേപഞ്ഞാസാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ലോകുത്തരചിത്തുപ്പാദവസേന പന ‘‘സത്തപഞ്ഞാസാ’’തി.

സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

സമുഗ്ഗമ-പദസ്സ തത്വതോ പരിയായതോ ച അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സഞ്ജാതിയം ആദിഉപ്പത്തിയ’’ന്തി. ഭേദതോ പന സമായോഗേ ഉഗ്ഗമനന്തി. തത്ഥ കേന സമായോഗേ, കുതോ, കഥഞ്ച ഉഗ്ഗമനന്തി വിചാരണായം ആഹ ‘‘തംതംപച്ചയസമായോഗേ’’തിആദി. തത്ഥേവാതി പഞ്ചവോകാരഭവേ ഏവ. തത്ഥ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ സമുഗ്ഗച്ഛന്തി. യഥാധിഗതാനം അധിഗതപ്പകാരാനം, പടിസന്ധികാനന്തി അത്ഥോ. ഓപപാതികസമുഗ്ഗമേനേവ ചേത്ഥ സംസേദജസമുഗ്ഗമോപി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ പഞ്ചക്ഖന്ധപരിയാപന്നാനം തദാ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം ഉപ്പജ്ജനതോ. തത്ഥ സംസേദജാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വഡ്ഢന്തി, ഇതരേ ന വഡ്ഢന്തീതി ഇദമേതേസം നാനാകരണം. സുഖുമജാതിയലോമാ ഏവ കിര കേചി ഏളകാ ഹിമവന്തേ വിജ്ജന്തി, തേസം ലോമം സന്ധായ ‘‘ജാതിമന്തഏളകലോമ’’ന്തി വുത്തം അതിസുഖുമത്താ തേസം ലോമാനം. കേചി പന ‘‘അജപാകതികേളകാദീഹി സങ്കരരഹിതാനം തേസം ഏളകവിസേസാനം നിബ്ബത്തേളകസ്സ ലോമം ജാതിഉണ്ണാ, തമ്പി തങ്ഖണനിബ്ബത്തസ്സാ’’തി വദന്തി. ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഗഹിതസ്സാതി അപരേ. ഏവംസണ്ഠാനന്തി ജാതിഉണ്ണംസുനോ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതതേലബിന്ദുസണ്ഠാനം. വണ്ണപ്പടിഭാഗോതി രൂപപടിച്ഛന്നോ സണ്ഠാനപടിച്ഛന്നോ ച.

സന്തതിമൂലാനീതി തസ്മിം ഭവേ രൂപസന്തതിയാ മൂലഭൂതാനി. അനേകിന്ദ്രിയസമാഹാരഭാവതോതി യഥാരഹം ചക്ഖാദിഅനേകിന്ദ്രിയസങ്ഘാതഭാവതോ. പധാനങ്ഗന്തി ഉത്തമങ്ഗം സിരോ.

ന തസ്സ തസ്സ ഖന്ധസ്സ പരിപുണ്ണതം, തംതംഖന്ധേകദേസസ്സേവ വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. കാമാവചരാനന്തി കാമാവചരസത്താനം. പരിഹീനായതനസ്സാതി പരിഹീനസ്സ ചക്ഖാദിആയതനസ്സ വസേന. തത്ഥ ദുഗ്ഗതിയം അന്ധസ്സ ചക്ഖുദസകവസേന, ബധിരസ്സ സോതദസകവസേന, അന്ധബധിരസ്സ ഉഭയവസേന സന്തതിസീസഹാനി വേദിതബ്ബാ. നപുംസകസ്സ പന ഭാവഹാനി വുത്താ ഏവ. തഥാ അന്ധബധിരാഘാനകസ്സ ചക്ഖുസോതഘാനവസേന. തം പന ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗപാളിയാ വിരുജ്ഝതി. തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. രൂപാവചരാനം പന ചക്ഖുസോതവത്ഥുജീവിതവസേന ചത്താരി സന്തതിസീസാനീതി ഇതരേസം വസേന സന്തതിസീസഹാനി വേദിതബ്ബാ.

തേസന്തി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം. വത്ഥുഭാവേനാതി വിചാരണായ അധിട്ഠാനഭാവേന. പടിസന്ധിയം ഉപ്പന്നാ പവത്താ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പടിസന്ധിക്ഖണേ പവത്തിക്ഖണേ ച പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദസ്സേതി. ഭുമ്മനിദ്ദേസോതി ‘‘പഞ്ചസു ഖന്ധേസൂ’’തി അയം ഭുമ്മനിദ്ദേസോ. അഞ്ഞഥാതി നിദ്ധാരണേ അനധിപ്പേതേ. ‘‘ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥേ’’തി ഇദം വിസയാദിഅത്ഥാനം ഇധാസമ്ഭവതോ വുത്തം. ഉഭയന്തി രൂപാരൂപം. രൂപാരൂപസന്തതിന്തി രൂപസമുട്ഠാപകം രൂപസന്തതിം അരൂപസന്തതിഞ്ച. ‘‘വത്ഥു ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലം ഹോതീ’’തി ഇദം ന പടിസന്ധിക്ഖണം ഏവ, നാപി വത്ഥുരൂപം ഏവ സന്ധായ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബരൂപാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ കാരണവചനം. തത്ഥ തന്തി രൂപം. ‘‘കമ്മക്ഖിത്തത്താ’’തി ഇദം ന കമ്മജതാമത്തം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ കമ്മജസ്സ പഠമുപ്പത്തിയം അപതിട്ഠിതതം സന്ധായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സതിപീ’’തിആദിമാഹ. തതോ പരന്തി തതോ പടിസന്ധിതോ പരം. സദിസസന്താനേ യഥാ പതിട്ഠിതം, ന തഥാ വിസദിസസന്താനേതി ആഹ ‘‘സമാനസന്തതിയ’’ന്തി.

അങ്ഗഭാവന്തി കാരണഭാവം. തേനേവാഹ ‘‘സഹായഭാവ’’ന്തി. തേസം ധമ്മാനന്തി യേഹി സദ്ധിം ഉപ്പന്നം, തേസം പടിസന്ധിയം ചിത്തചേതസികധമ്മാനം. തദാതി ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ ച രൂപുപ്പാദനമേവ നത്ഥി. അനന്തരാദിപച്ചയലാഭേന ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ചിത്തസ്സ ബലവഭാവോ, ന ഇതരത്ര. തേനാഹ ‘‘യദാ ച രൂപുപ്പാദനം, തദാ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി.

യേഹാകാരേഹീതി ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാദിആകാരേഹി. യഥാസമ്ഭവം പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഫസ്സാദയോ ആഹാരാദിവസേന യഥാരഹം പച്ചയാ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം, കടത്താ ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൯).

ചുതിചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജമാനം, ചുതിചിത്തേന വാ കാരണഭൂതേന ഉപ്പജ്ജമാനം. തതോ പുരിമതരേഹി ഉപ്പജ്ജമാനം വിയാതി യഥാ ചുതിചിത്തതോ ആസന്നേഹി പുരിമതരേഹി ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം ഭവന്തരേ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ചുതിചിത്തേന ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി അനുപച്ഛിന്നേപി വട്ടമൂലേതി അകാരണം വട്ടമൂലാവൂപസമോ ചുതിചിത്തസ്സ രൂപുപ്പാദനേതി ദസ്സേതി.

അരൂപസ്സാതി ആരുപ്പസ്സ.

ഉതുനാതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നേന ഉതുനാ. സമുട്ഠിതേ രൂപേതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ രൂപേ സമുട്ഠിതേ പടിസന്ധിഅനന്തരം പഠമഭവങ്ഗചിത്തം രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാതി യഥാവുത്തേസു സോളസസു ചിത്തേസു ആദിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണോ, സോളസമചിത്തസ്സ നിരോധക്ഖണോ ചാതി വദന്തി, രൂപസ്സേവ പന ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാ വേദിതബ്ബാ.

ധരമാനക്ഖണേ ഏവാതി തസ്സ ഉതുനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ ഏവ യദി ഗഹിതാ, ‘‘സോളസചിത്തക്ഖണായുകം രൂപ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി സോളസഹേവ ചിത്തേഹി തസ്സ ധരമാനതായ പരിച്ഛിന്നത്താ. ഉപ്പാദക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാതി ഉതുനോ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പാദക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ നിരോധക്ഖണോ അഥ ഗഹിതോ, ‘‘സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകംരൂപ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി ഉപ്പാദക്ഖണസഹിതേന ച ഏകസ്സ ചിത്തക്ഖണസ്സ ഗഹിതത്താ. ‘‘അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി വുത്തം ഹോതി നിരോധക്ഖണസ്സ ബഹികതത്താ.

ഏവം ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണേസു ഗഹിതേസു അഗ്ഗഹിതേസു ച സോളസസത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ, തതോ അധികചിത്തക്ഖണായുകതാ ച സിയാതി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ ഠിതപക്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്സ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നേസൂതി തസ്സ ഉതുനോ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നേസു സോളസസു ചിത്തേസു പടിസന്ധിപി യസ്മാ ഗഹിതാ, തസ്മാ ഉതുനോ ഉപ്പാദക്ഖണോ ധരമാനക്ഖണേ ഗഹിതോതി നിരോധക്ഖണേ അഗ്ഗഹിതേ ‘‘രൂപേ ധരന്തേയേവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തം പന സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) ഏവം അട്ഠകഥായം വക്ഖമാനാ അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാ. ഗഹിതേ വാ നിരോധക്ഖണേ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ’’തി ഇദം പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണോ ഗഹിതോതി കത്വാ വുത്തം. യസ്മാ പന പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനായം ‘‘ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി, ആവജ്ജനം, ദസ്സനം, സമ്പടിച്ഛനം, സന്തീരണം, വോട്ഠബ്ബനം, പഞ്ച ജവനാനി, ദ്വേ തദാരമ്മണാനി, ഏകം ചുതിചിത്തന്തി പഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി, അഥാവസേസഏകചിത്തക്ഖണായുകേ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭), തഥാ തദാരമ്മണപരിയോസാനാനി, ‘‘ഏകം ചുതിചിത്തം, തദവസാനേ തസ്മിഞ്ഞേവ ഏകചിത്തക്ഖണട്ഠിതികേ ആരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) ച വക്ഖതി. തസ്മാ രൂപസ്സ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതായപി അത്ഥസിദ്ധി ഹോതിയേവ. തേനാഹ ‘‘സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാ’’തി. തഥാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന ഉപ്പജ്ജമാനമേവാതി സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ വേദിതബ്ബാ.

ഓജായ സഭാവസുഖുമതാ ഉപാദാരൂപഭാവതോ. ഏത്ഥ ച മാതരാ അജ്ഝോഹടാ ഓജാ ബാഹിരബ്ഭഞ്ജനം വിയ ഗബ്ഭമല്ലിനാ തസ്മിം സന്താനേ ഓജട്ഠമകരൂപുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി. ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപപവേണിയാ ഓജായ വിയ സേസതിസന്തതിഓജായ രൂപുപ്പാദനന്തി ഉദരിയേ ഓജാ രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി ഉതുസമുട്ഠാനഭാവതോ, ഉപാദിന്നകട്ഠാനേ ഏവ പന സമുട്ഠാപേതി, രസഹരണീഹി ഗന്ത്വാ കായാനുസടന്തി വേദിതബ്ബം.

ചിത്തഞ്ചേവാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന പടിയോഗീനം കമ്മമേവ സമുച്ചിനോതി, ന ചിത്തേന സമ്പയുത്തധമ്മേതി കത്വാ ആഹ ‘‘ചിത്തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമതായ വുത്ത’’ന്തി. ‘‘ചിത്തുപ്പാദം ഗണ്ഹാതി ‘ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’തിആദീസു (ധ. സ. ൧) വിയ, ന കമ്മചേതനം വിയ ഏകധമ്മമേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘യഥാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ഹേതുആദയോ ചിത്തസമ്പയുത്തധമ്മാപി സമുട്ഠാപകാവ, ഏവം കമ്മസമുട്ഠാനരൂപസ്സ കമ്മസമ്പയുത്താപീ’’തി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ തസ്സ പരിഹാരം വത്തും ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ.

രൂപസ്സാതി രൂപക്ഖണസ്സ, രൂപസ്സ വാ അദ്ധുനോ. നയദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഏവ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഏകക്ഖണേ പാതുഭാവോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അനധിപ്പേതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘തതോ പരമ്പി രൂപാരൂപാനം സഹുപ്പത്തിസബ്ഭാവതോ’’തി. യഥാ ച ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ ഏവാ’’തി നിയമോ ന ഗഹേതബ്ബോ, ഏവം ‘‘ഏകക്ഖണേ ഏവ പാതുഭാവോ’’തിപി നിയമോ ന ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തംദീപനത്ഥമേവാതി അസമാനകാലതാദീപനത്ഥമേവ, ന സഹുപ്പാദദീപനത്ഥം. അദ്ധാനപരിച്ഛേദകഥാ ഹി അയന്തി.

യദി ഏവന്തി യഥാ ഫലപത്താനി, ഏവം രൂപാരൂപധമ്മാ യദി ദന്ധലഹുപരിവത്തിനോ. അസമാനദ്ധത്താതി അതുല്യകാലത്താ. നിച്ഛിദ്ദേസൂതി നിബ്ബിവരേസു. തേന നിരന്തരപ്പവത്തിം ഏവ വിഭാവേതി. അയന്തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദകഥാ. ചിത്തജരൂപാദീനം ന തഥാ നിരന്തരഭാവേന പവത്തി, യഥാ കമ്മജരൂപാനന്തി ആഹ ‘‘കമ്മജരൂപപ്പവത്തിം സന്ധായാ’’തി. കമ്മജരൂപാനം വാ ഇതരേസം മൂലഭാവതോ പധാനന്തി ‘‘കമ്മജരൂപപ്പവത്തിം സന്ധായാ’’തി വുത്തം. അചിത്തുപ്പാദകത്താ അബ്യാബജ്ഝതായ നിരോധസമാപത്തിയാ നിബ്ബാനപടിഭാഗതാ വേദിതബ്ബാ. പദേ പദം അക്കമിത്വാതി ലകുണ്ഡകപാദതായ അത്തനോ അക്കന്തപദസമീപേ പദം നിക്ഖിപിത്വാ. യോ ഹി സീഘപദവിക്കമോ ലകുണ്ഡകപാദോ, സോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ലഹും ലഹും അക്കമിത്വാതി അത്ഥോ’’തി. സഹേവ നിരുജ്ഝന്തീതി രൂപം കമ്മജമിധാധിപ്പേതന്തി കത്വാ വുത്തം. ഉതുജം പന ചുതിതോ ഉദ്ധമ്പി പവത്തതി ഏവ. പുബ്ബേ വുത്തന്തി ‘‘രൂപസ്സ സത്തരസചിത്തക്ഖണാ, അരൂപസ്സ തതോ ഏകഭാഗോ’’തി (വിഭ. മൂലടീ. ൨൦ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ) ഏവം വുത്തം അദ്ധാനപ്പകാരം.

ഏകുപ്പാദതോതി സമാനുപ്പാദതോ. സമാനത്ഥോ ഹി അയം ഏക-സദ്ദോ. ഏകോ ദട്ഠബ്ബാകാരോതി ഏകോ ഞാതപരിഞ്ഞായ പസ്സിതബ്ബാകാരോ. ഏവഞ്ഹി സോളസാകാരാ സിയും, ഇതരഥാ വീസതി, തതോ അധികാ വാ ഏതേ ആകാരാ ഭവേയ്യും. തസ്സാതി പച്ഛിമകമ്മജസ്സ. ഹേട്ഠാ സോളസകേതി പരിയോസാനസോളസകസ്സ അനന്തരാതീതസോളസകേ. പച്ഛിമസ്സാതി തത്ഥ പച്ഛിമചിത്തസ്സ. നാനാനിരോധഭാവം വിയ ഏകുപ്പാദഭാവമ്പി പച്ഛിമകമ്മജസ്സ ഠപനേ കാരണം അനിച്ഛന്തോ ‘‘യദി പനാ’’തി സാസങ്കം വദതി. ‘‘സബ്ബമ്പീ’’തിആദിനാ തത്ഥ അതിപ്പസങ്ഗം ദസ്സേതി. വജ്ജേതബ്ബം നാനുപ്പാദം ഏകനിരോധം. ഗഹേതബ്ബം ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധം. ഉഭയമ്പി തദാ നത്ഥി അനുപ്പജ്ജനതോ. തേനേവാഹ ‘‘കമ്മജരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ’’തി. തതോ പുബ്ബേതി പച്ഛിമകമ്മജരൂപുപ്പജ്ജനതോ ഓരം. അഞ്ഞസ്സാതി യസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം, തതോ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ. ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ ഏകുപ്പാദതാ, ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ നാനാനിരോധതാ ച നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ഉപ്പന്നരൂപാനി വജ്ജേത്വാ’’തി. തേനാതി രൂപേന. ‘‘സങ്ഖലികസ്സ വിയ സമ്ബന്ധോ’’തി ഏതേന അവിച്ഛിന്നസമ്ബന്ധോ ഇധ ‘‘പവേണീ’’തി അധിപ്പേതോതി ദസ്സേതി. അഞ്ഞഥാതി വിച്ഛിജ്ജമാനമ്പി ഗഹേത്വാ ‘‘പവേണീ’’തി വുച്ചമാനേ. ന ഹി രൂപധമ്മാനം അരൂപധമ്മാനം വിയ അനന്തരപച്ചയഭാവോ അത്ഥീതി രൂപധമ്മാനം ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നരൂപധമ്മേ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അട്ഠചത്താലീസാ’’തി വുത്തം. തേസം പന ഗഹണേ ഏകൂനപഞ്ഞാസാവ സിയാതി ആഹ ‘‘ഏകൂനപഞ്ഞാസകമ്മജിയവചനം കത്തബ്ബം സിയാ’’തി.

സുദീപനത്താതി സുഖദീപനത്താ, നയദസ്സനഭാവേന വാ സുട്ഠു ദീപനത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ഏതേന ഹി നയേനാ’’തിആദി. തത്ഥ തന്തി രൂപം. തേനാതി രൂപേന. ഉഭയത്ഥാതി പച്ഛിമകമ്മജരൂപപ്പവത്തിയം, തതോ പുബ്ബേ ച. അഞ്ഞസ്സാതി ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തതോ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ. തസ്സാതി രൂപസ്സ. ഏത്ഥ ച പച്ഛിമകമ്മജരൂപപ്പവത്തിയം നിരുജ്ഝനകന്തി വുത്തം തതോ പുരേതരപ്പവത്തം രൂപം വേദിതബ്ബം. ചതുസന്തതികരൂപേനാതിആദി യഥാവുത്തസങ്ഗഹഗമനദസ്സനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം നാനുപ്പാദേകനിരോധതാദീപനേ. ഠിതിക്ഖണേതി അരൂപസ്സ രൂപസ്സ ച ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ ച അരൂപസ്സ ച ദസ്സിതത്താ. അദസ്സിതസ്സാതി യഥാ ഏവ ഏത്ഥ, ഏവം തത്ഥ വിഭജിത്വാ അദസ്സിതസ്സ. കസ്മാ പനേത്ഥ പച്ഛിമകമ്മജേന ദീപനായം സമതിംസകമ്മജരൂപഗ്ഗഹണം കതന്തി ആഹ ‘‘സമതിംസ…പേ… യോജിത’’ന്തി. തതോ കമ്മതോ ജാതാ തംകമ്മജാ, തേസു. സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, ജീവിതഞ്ച തം സങ്ഖാരോ ചാതി ജീവിതസങ്ഖാരോ, ആയു. ജീവിതേന സങ്ഖരീയന്തീതി ജീവിതസങ്ഖാരാ, ഉസ്മാദയോ.

അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി യസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം അഞ്ഞസ്സ തതോ സത്തരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വുത്തന്തി അധിപ്പായോ’’തി ഇദം പാളിയാ വിരുജ്ഝന്തമ്പി അട്ഠകഥായം ആഗതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി അത്ഥോ. കസ്മാതി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം സന്ധായ പാളി പവത്താ, അട്ഠകഥായം പന കമ്മജരൂപന്തി സാ തായ കേന കാരണേന വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘ചതു…പേ… ഭവിതബ്ബത്താ’’തി, നിപ്ഫന്നസ്സാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘യോ ചായം ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ…പേ… കമ്മാദിസമുട്ഠാനസ്സാപി അയമേവ ഖണനിയമോ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ). ഏതേഹീതി യഥാനീതോ യമകപാഠോ, ‘‘കായസങ്ഖാരോ ചിത്തസമുട്ഠാനോ’’തിആദികോ അട്ഠകഥാപദേസോതി ഏതേഹി. നത്ഥിയേവ ഏകുപ്പാദഏകനിരോധദീപനതോതി അധിപ്പായോ. തേന ഹി വുത്തം ‘‘യേന ചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതീ’’തിആദി.

പുന ‘‘ഏതേഹീ’’തി ഇമിനാ ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധനാനുപ്പാദഏകനിരോധദീപനവസേന പവത്താ അട്ഠകഥാപദേസാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം, ഉഭയത്ഥാപി വാ ഏതേഹി ആചരിയേഹീതി അത്ഥോ. തതിയോ ഭാഗോ, തേന അധികാ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ തതിയ…പേ… യുകതാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തതിയ ഭാഗോതി ച ഉപ്പാദട്ഠിതിക്ഖണേ ഉപാദായ ഭങ്ഗക്ഖണോ അധിപ്പേതോ. യസ്മിം ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അവസേസപഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ, യസ്മിം പഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അവസേസഏകചിത്തക്ഖണായുകേ തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേതി യോജേതബ്ബം. ഉഭയഞ്ചേതം യഥാക്കമം മനോദ്വാരേ പഞ്ചദ്വാരേ ച ആപാഥഗതം വേദിതബ്ബം. ന ഖോ പനേവം സക്കാ വിഞ്ഞാതും ഏകചിത്തക്ഖണാതീതം ആരമ്മണം സന്ധായ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി സക്കാ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ചദസാതി അതിരേകപഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ യത്ഥ ഖണേകദേസം അഗ്ഗഹിതന്തി ന സക്കാ വത്തും, തമേവ ദസ്സേതി. ഏവം താവ ന രൂപം സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകം, നാപി തതിയഭാഗാധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകം, അഥ ഖോ സോളസചിത്തക്ഖണായുകമേവാതി ദസ്സിതം ഹോതി.

കസ്മാ പനേത്ഥ രൂപമേവ സമാനേപി അനിച്ചസങ്ഖതാദിഭാവേ ചിരായുകം ജാതന്തി? ദന്ധപരിവത്തിഭാവതോ. അരൂപധമ്മാ ഹി സാരമ്മണാ ചിത്തപുബ്ബങ്ഗമാ, തേ യഥാബലം അത്തനോ ആരമ്മണവിഭാവനവസേന പവത്തന്തീതി തദത്ഥനിപ്ഫത്തിസമനന്തരമേവ നിരുജ്ഝനതോ ലഹുപരിവത്തിനോ. തേനാഹ ഭഗവാ, ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യദിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮). രൂപധമ്മാ പന അനാരമ്മണാ, തേ ആരമ്മണവസേന അരൂപധമ്മേഹി വിഭാവേതബ്ബാ. സാ ച നേസം വോഹാരാനുഗുണാ വിഭാവേതബ്ബതാ അത്തനോ ദന്ധപരിവത്തിതായ, തേസഞ്ച ലഹുപരിവത്തിതായ സോളസഹി സത്തരസഹി വാ ചിത്തക്ഖണേഹി നിപ്പജ്ജതീതി രൂപമേവേത്ഥ ചിരായുകം ജാതം. കിഞ്ച – ലഹുവിഞ്ഞാണവിസയസന്തതിമത്താധീനവുത്തിതായ തിണ്ണം ഖന്ധാനം, ആരമ്മണൂപലദ്ധിമത്തഭാവതോ വിഞ്ഞാണസ്സ ച ലഹുപരിവത്തിതാ, ദന്ധമഹാഭൂതപ്പച്ചയതായ പന രൂപസ്സ ദന്ധപരിവത്തിതാ. നാനാധാതൂസു തഥാഗതസ്സേവ യഥാഭൂതഞാണം, തേന ച രൂപമേവ പുരേജാതപച്ചയോ വുത്തോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ ച തസ്സേവാതി ന ഏത്ഥ അനിച്ചസങ്ഖതാദിഭാവസാമഞ്ഞേന രൂപാരൂപം സമാനായുകം പരികപ്പേതബ്ബം. വുത്തനയേന രൂപമേവ ചിരായുകന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

യഥാ ച രൂപസ്സ സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ, തതിയഭാഗാധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ വാ ന ഹോതി, തം ദസ്സേത്വാ യ്വായം അട്ഠകഥായം ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ രൂപുപ്പാദോ വുത്തോ, തത്ഥ ഠിതിക്ഖണമേവ താവ ചിത്തസ്സ അനനുജാനന്തോ ‘‘യോ ചേത്ഥ…പേ… വിചാരേതബ്ബോ’’തി വത്വാ യമകേ ഉപ്പന്നഉപ്പജ്ജമാനവാരാദിപാളിം ആഹരന്തോ ‘‘ചിത്തയമകേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനേതി ഉഭയമ്പി യമകപദം അഹാപേത്വാ കതവിസ്സജ്ജനേ. ഉപ്പാദക്ഖണേ അനാഗതഞ്ചാതി ഉപ്പാദക്ഖണേ ച ചിത്തം, അനാഗതഞ്ച ചിത്തം ന നിരുദ്ധം, നിരുജ്ഝമാനന്തി അത്ഥോ. ഠിതിക്ഖണാഭാവം ചിത്തസ്സ ദീപേതീതി ഉപ്പന്നഉപ്പജ്ജമാനവാരാദീസു ‘‘ഠിതിക്ഖണേ’’തി അവചനം ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണം നാമ നത്ഥീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി ബോധേതി. ന ഹി യഥാധമ്മസാസനേ അഭിധമ്മേ ലബ്ഭമാനസ്സ അവചനേ കാരണം ദിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. ന കേവലമഭിധമ്മേ അവചനമേവ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണാഭാവജോതകം, അപിച ഖോ സുത്തന്തപാളിപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുത്തേസുപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞഥത്തം നാമ പുബ്ബാപരവിസേസോ. ഖണദ്വയസമങ്ഗിം ഠിതന്തി പച്ചുപ്പന്നസ്സ ഠിതഭാവമാഹ. അഞ്ഞഥത്തം പന സന്താനേയേവ വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച കേചി ‘‘യഥാഭൂതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, കിം തഥാഭൂതോവ ഭിജ്ജതി, ഉദാഹു അഞ്ഞഥാഭൂതോ? യദി തഥാഭൂതോവ ഭിജ്ജതി, ന ജരതായ സമ്ഭവോ. അഥ അഞ്ഞഥാഭൂതോ, അഞ്ഞോ ഏവ സോതി സബ്ബഥാപി ഠിതിക്ഖണസ്സ അഭാവോയേവാ’’തി വദന്തി. തത്ഥ ഏകധമ്മാധാരഭാവേപി ഉപ്പാദനിരോധാനം അഞ്ഞോവ ഉപ്പാദക്ഖണോ, അഞ്ഞോ നിരോധക്ഖണോ. ഉപ്പാദാവത്ഥഞ്ഹി ഉപാദായ ഉപ്പാദക്ഖണോ, നിരോധാവത്ഥം ഉപാദായ നിരോധക്ഖണോ. ഉപ്പാദാവത്ഥായ ച ഭിന്നാ നിരോധാവത്ഥാതി ഏകസ്മിംയേവ സഭാവധമ്മേ യഥാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞോവ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞോ ധമ്മോ നിരുജ്ഝതീതി ആപജ്ജേയ്യ, ഏവം നിരോധാവത്ഥായ വിയ നിരോധാഭിമുഖാവത്ഥായപി ഭവിതബ്ബം. സാ ഠിതി, ജരതാ ചാതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം. യദി ഏവം കസ്മാ പാളിയം ഠിതിക്ഖണോ ന വുത്തോതി? വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുരോധേന നയദസ്സനവസേന പാളി ഗതാതി വേദിതബ്ബാ. അഭിധമ്മദേസനാപി ഹി കദാചി വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തതി. തഥാ ഹി രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ‘‘ഉപചയോ, സന്തതീ’’തി ഭിന്ദിത്വാ ദേസിതോ. ഹേതുസമ്പയുത്തദുകാദിദേസനാ ചേത്ഥ നിദസ്സിതബ്ബാ.

‘‘യസ്സ വാ പനാ’’തിആദി പുച്ഛാവചനം. തസ്സ ‘‘നോ’’തി വിസ്സജ്ജനം. സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതീതി ചിത്തുപ്പാദസ്സ നിരോധക്ഖണോ വുത്തോ. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ രൂപം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം ദുക്ഖസച്ചന്തി കത്വാ ‘‘നോ’’തി വത്തും ന സക്കാ, വുത്തഞ്ചേതം. തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ‘‘ചിത്തസ്സ നിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദോ നത്ഥീ’’തി. തയിദമകാരണം. അരൂപലോകഞ്ഹി സന്ധായ, ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം വാ ‘‘നോ’’തി സക്കാ വത്തുന്തി. അയഞ്ഹി യമകദേസനായ പകതി, യദിദം യഥാസമ്ഭവയോജനാ. ഏതേന ‘‘ന ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവാ’’തിആദിവചനം പടിക്ഖിത്തം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പച്ചാസത്തിഞായേന യം സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തേന യം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പാദേതബ്ബം ചിത്തചേതസികതപ്പടിബദ്ധരൂപസങ്ഖാതം, തസ്സ തദാ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി ‘‘നോ’’തി വിസ്സജ്ജനം, ന സബ്ബസ്സ.

സഹുപ്പാദേകനിരോധവചനതോതി ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൭൯) ഏവം സഹുപ്പാദസഹനിരോധവചനതോ. തേന വചനേനാതി ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിവചനേന. അഞ്ഞരൂപാനന്തി കമ്മഉതുആഹാരജരൂപാനം. സഹുപ്പാദസഹനിരോധാദികാനന്തി ഏത്ഥായം യോജനാ – അപ്പടിക്ഖിത്തസഹുപ്പാദസഹനിരോധഅനനുഞ്ഞാതനാനുപ്പാദനാനാനിരോധഅനിവാരിതഅബ്യാകതഭാവാനം കമ്മജാദീനന്തി. ഏതേനാതി ‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദികേന (യമ. ൩.ധമ്മയമക.൧൬൩) പാഠേന, ‘‘ന ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവാ’’തി യുത്തിവചനേന ച. യമകപാളിഅനുസ്സരണേതി യഥാദസ്സിതചിത്തയമകപാളിയാ യഥാരുതവസേനേവ അനുസ്സരണേ വിജ്ജമാനേ. ഭിജ്ജമാനതാതി ചിത്തസ്സ ഭിജ്ജമാനതാ നാമ നിരുജ്ഝമാനതാ ഠിതിയാ അഭാവതോ. സഹായഭാവം നാപി ഗച്ഛതി നിസ്സയത്ഥിഭാവാദിനാ പച്ചയഭാവാഭാവതോ. ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ഹി അനന്തരാദിപച്ചയലാഭേന ചിത്തസ്സ ബലവതാ. ഏവഞ്ച സതീതി ഏവഞ്ച ഉതുനാപി ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ രൂപസമുട്ഠാപനേ സതി. തംചിത്തക്ഖണേതി തസ്സ ചിത്തസ്സ ഖണേ, ഖണദ്വയേപീതി അത്ഥോ. തേനേവാതി അതിലഹുപരിവത്തിഭാവേനേവ. അഥ വാ തേനേവാതി ദന്ധപരിവത്തികതായ രൂപസ്സ സകലം ഏകചിത്തക്ഖണം ഉപ്പജ്ജമാനഭാവേനേവ. തന്തി ചിത്തം. പടിസന്ധിചിത്തം സമ്പയുത്തധമ്മാനം വിയ സഹജാതരൂപധമ്മാനമ്പി സഹജാതാദിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിസന്ധിതോ ഉദ്ധ’’ന്തി. ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ചിത്തം സഹജാതാദിപച്ചയോ ഹോതിയേവാതി വുത്തം ‘‘അചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി. തദനന്തരന്തി യേന ചിത്തേന സഹുപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരം. തന്തി രൂപം. തദനന്തരം ചിത്തന്തി സഹുപ്പന്നചിത്താനന്തരം ചിത്തം. യദി ഏവന്തി യദി സകലം ചിത്തക്ഖണം രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനമേവ ഹോതി, ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ രൂപസ്സ ഉപ്പാദാരമ്ഭോതി ആഹ ‘‘ന, ചിത്തനിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദാരമ്ഭാഭാവതോ’’തി. ചിത്തക്ഖണേതി അത്തനാ സഹുപ്പന്നചിത്തസ്സ ഖണേ. തന്തി രൂപം. രൂപസമുട്ഠാപനപുരേജാതപച്ചയകിച്ചന്തി രൂപസമുട്ഠാപനകിച്ചഞ്ച പുരേജാതപച്ചയകിച്ചഞ്ച. ഠിതിപ്പത്തിവിസേസാലാഭന്തി ഠിതിപ്പത്തിയാ ലദ്ധബ്ബോ യോ വിസേസോ, തസ്സ അലാഭം. ഇദം വുത്തന്തി ‘‘യേന സഹുപ്പജ്ജതി, തംചിത്തക്ഖണേ രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനമേവാ’’തി ഇദം പരിയായേന വുത്തം.

യം യസ്സ സമ്ബന്ധിഭാവേന വുത്തം, തം ദൂരേ ഠിതമ്പി തേന സമ്ബന്ധനീയന്തി ആഹ ‘‘തതോ പരം…പേ… ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധോ’’തി. തസ്മാ ‘‘തതോ’’തി ഏത്ഥ തംസദ്ദേന ചുതിം പച്ചാമസതീതി വുത്തം ‘‘ചുതിതോ പരന്തി അത്ഥോ’’തി.

നത്ഥീതി കത്വാതി യദിപി യഥാ അട്ഠകഥായം വുത്തം, തഥാ ഏകുപ്പാദേകനിരോധതാ രൂപാനം അരൂപേഹി, അരൂപാനഞ്ച രൂപേഹി നത്ഥി. യഥാ ച അമ്ഹേഹി വുത്തം, തഥാ അത്ഥേവാതി അധിപ്പായോ.

ചതുത്ഥസ്സ പകാരസ്സ വുച്ചമാനത്താ ‘‘തയോ പകാരേ ആഹാ’’തി വുത്തം.

‘‘തേസംയേവ രൂപാനം കായവികാരോ’’തിആദിനാ പരിനിപ്ഫന്നാനം വികാരാദിഭാവം ദസ്സേത്വാ ‘‘സബ്ബം പരിനിപ്ഫന്നം സങ്ഖതമേവാ’’തി വദന്തേന പരിനിപ്ഫന്നതാപരിയായോ ദസ്സിതോ. പുബ്ബന്താപരന്തപരിച്ഛിന്നോതി പാതുഭാവവിദ്ധംസഭാവപരിച്ഛിന്നോ, ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നോ വാ. ‘‘അയം ദത്തോ നാമ ഹോതൂ’’തിആദിനാ നാമകരണം നാമഗ്ഗഹണം. സമാപജ്ജനം നിരോധസമാപത്തിയാ സമഥവിപസ്സനാനുക്കമേന നാമകായസ്സ നിരോധമേവ. ആദി-സദ്ദേന സത്തകസിണാദിപഞ്ഞത്തിയാ പഞ്ഞാപനം സങ്ഗണ്ഹാതി. നിപ്ഫാദിയമാനോതി സാധിയമാനോ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ

ഉപ്പത്തിക്കമാദീസു ദേസനാക്കമോപി ലബ്ഭതേവാതി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതിആദികോ ദേസനാക്കമോവാ’’തി വുത്തം. അനുപുബ്ബുക്കംസതോതി ദാനസീലകാമാദീനവാദിദസ്സനനേക്ഖമ്മകഥാനം അനുക്കമേന ഉക്കട്ഠഭാവതോ കഥാനം അനുപുബ്ബുക്കംസതാ വുത്താ. തേന ഉക്കംസക്കമോ നാമായം വിസും കമോതി ദസ്സേതി. തഥാപി ദാനാദീനം ദേസനാക്കമാവരോധനേ കാരണമാഹ ‘‘ഉപ്പത്തിആദിവവത്ഥാനാഭാവതോ’’തി. തത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പഹാനപടിപത്തിഭൂമിക്കമേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ചക്ഖുആദീനമ്പി വിസയഭൂത’’ന്തി ഇമിനാ പഞ്ചരൂപിന്ദ്രിയഗോചരതാ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഏകദേസേനാ’’തിആദി. ഏകദേസേനാതി ബാഹിരോളാരികായതനേഹി. ഏത്ഥാതി ‘‘യം വേദയതി, തം സഞ്ജാനാതീ’’തി ഏതസ്മിം പദേ വുത്തനയേന.

തംസഭാവതാനിവത്തനത്ഥന്തി അനാസവധമ്മസഭാവതാനിവത്തനത്ഥം. അനാസവാ ഖന്ധേസ്വേവ വുത്താതി അത്ഥോ സാസവാനമ്പി ഖന്ധേസു വുത്തത്താ. നനു ച അനാസവധമ്മോ ഖന്ധേസു അവുത്തോപി അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി, ഖന്ധാധികാരേ ഖന്ധപരിയാപന്നാ ഏവ അനാസവാ ഗയ്ഹന്തീതി നായം ദോസോ.

യഥാ ഫസ്സാദയോ വിസേസതോ തദനുഗുണവുത്തിതായ സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണസഭാവാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ സമവരുദ്ധാ, ന ഏവം വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനീതി രൂപധമ്മാ വിയ താനി വിസും ഖന്ധഭാവേന വുത്താനി. ഏതേന ഫസ്സാദീനം വിസും ഖന്ധസദ്ദവചനീയതാഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘ഫുസനാദയോ പനാ’’തിആദി. ഇതിആദീനഞ്ച സുത്താനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി രൂപം ഉപാദായ രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി സംയോജനാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ സതി വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി സംയോജനാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫൮), തഥാ ‘‘അഹം രൂപം, മമ രൂപന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൩.൧) ച ഏവമാദീനം സുത്തപദാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏതേനാതി അത്തനാ ദസ്സിതസുത്തേന. വക്ഖമാനസുത്തവസേന ചാതി ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതീ’’തിആദികസ്സ അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ വസേന. ‘‘പരിത്താരമ്മണാദിവസേന ന വത്തബ്ബാ’’തി ഏതേന നവത്തബ്ബാരമ്മണാപി ദിട്ഠി ഖന്ധേ ഏവ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതി, പഗേവ ഖന്ധാരമ്മണാതി ദസ്സേതി.

വേദനാകാരണായാതി വേദനായാതനായ. ഛാദാപനതോതി രോചാപനതോ. ബാഹുല്ലേനാതി ബഹുലഭാവേന. ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ഹി ബാഹുല്ലപ്പവത്തികാ, ന ഇതരേ.

പുടം കത്വാതി ച ഛത്തസദിസം പുടം ബന്ധം കത്വാ. വത്ഥുമ്ഹീതി ചക്ഖാദിവത്ഥുമ്ഹി. വട്ടഗതവേദനം സന്ധായ വുത്തം. സാ ഹി ഇധ ദട്ഠബ്ബഭാവേ ഠിതാ. ഊനേഹീതി വത്ഥുനാ, കിലേസേഹി ച ഊനേഹി.

മായായാതി ഇന്ദജാലാദിമായായ പയോഗോ മായാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘മായായ ദസ്സിതം രൂപം ‘മായാ’തി ആഹാ’’തി. വത്ഥുഭാവാദിതോതി ആദി-സദ്ദേന ആരമ്മണസമ്പയുത്താദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. കത്ഥചീതി രൂപക്ഖന്ധാദികേ. കോചി വിസേസോതി അസുഭാദികോവ.

തസ്സാതി അജ്ഝത്തികരൂപസ്സ. യസ്സ കാമരാഗപ്പഹാനമുഖേന സബ്ബരാഗപ്പഹാനം സമ്ഭവതി, തം സന്ധായാഹ ‘‘കാമരാഗമുഖേന വാ സബ്ബലോഭപ്പഹാനം വദതീ’’തി. യോജേതബ്ബന്തി വേദനായ ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ തസ്സാ സമുദയഭൂതേ ഫസ്സേപി ഛന്ദരാഗം പജഹതീതി യോജേതബ്ബന്തി. പരിഞ്ഞത്തയസ്സ യോജനാ പാകടാ ഏവ.

തതോതി ദുക്ഖുപ്പാദനസുഖവിനാസനാനം അദസ്സനതോ. ഭിന്ദതീതി വിനാസേതി. തന്തി മനോസഞ്ചേതനാഹാരം ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാഹി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി തീരേതി.

തം പജഹന്തോതി അവിജ്ജം പജഹന്തോ. പരാമട്ഠന്തി പരാമാസസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിച്ചാദിവസേന ഗഹിതം. വിഞ്ഞാണം നിച്ചതോ പസ്സന്തോ ദിട്ഠുപാദാനം ഉപാദിയതീതി അയമത്ഥോ ‘‘തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’ന്തിആദിസുത്തപദേഹി (മ. നി. ൧.൩൯൬) ദീപേതബ്ബോ.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.