൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൪. തം വത്വാതി തം ഭൂമിവസേന ജാനിതബ്ബതം ‘‘സബ്ബാപി ചതുഭൂമികവേദനാ’’തിആദിനാ വത്വാ. സമ്പയുത്തതോ ദസ്സിതതാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഹേതുജാതിഭൂമിഇന്ദ്രിയവത്ഥുസമ്ഫസ്സജഭേദതോ ദസ്സിതതം അനവസേസതോ സങ്ഗണ്ഹാതി.

യദിപി തം-സദ്ദോ പുബ്ബേ വുത്തസ്സ സാമഞ്ഞതോ പടിനിദ്ദേസോ, തഥാപി അനന്തരമേവ പച്ചാമസിതും യുത്തോ ഇതരത്ഥ അസമ്ഭവതോതി ആഹ ‘‘അട്ഠ…പേ… യോജനാ’’തി. ‘‘അട്ഠവിധത്താഭാവതോ’’തി ഇമിനാ തം അസമ്ഭവം ദസ്സേതി.

പൂരണത്ഥമേവ വുത്തോ, അപുബ്ബതാഭാവതോതി അത്ഥോ.

ഗഹണവഡ്ഢനവസേനാതി ഗഹണസ്സ വഡ്ഢനവസേന. ഗഹണന്തി ചേത്ഥ കഥനം ദട്ഠബ്ബം, തസ്സ വഡ്ഢനം തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ അവുത്തസ്സ കഥനം. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ ഗഹിതതോ അഞ്ഞസ്സ ഗഹണം വഡ്ഢന’’ന്തി, തതോ ഏവ ച ‘‘പുരിമഗഹിതേ അഞ്ഞുപചയവസേനാ’’തി വുത്തം. ‘‘വഡ്ഢനസദ്ദോ ഛേദനത്ഥോ’’തി ഇദം യഥാ അസിവാ ‘‘സിവാ’’തി, ദിട്ഠഞ്ച ‘‘അദിട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. നയനീഹരണന്തി നീയതീതി നയോ, ദേസനാ, തസ്സ നീഹരണം പവത്തനം. വഡ്ഢനകനയോതി യഥാവുത്തവഡ്ഢനകവസേന പവത്തോ ദേസനാനയോ. അഞ്ഞേ ഭേദാതി ഏകവിധചതുബ്ബിധാദയോ ഭേദാ. യദി അവിസിട്ഠാ, കസ്മാ വുത്താതി ആഹ ‘‘തഥാപീ’’തിആദി. തത്ഥ പഞ്ഞാപ്പഭേദജനനത്ഥന്തി ധമ്മവിസയായ പഭേദഗതായ പഞ്ഞായ വിനേയ്യാനം നിബ്ബത്തനത്ഥം, വിജ്ജാട്ഠാനാദിവസേന വിനേയ്യാനം ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ഉപ്പാദനത്ഥന്തി അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മവിഭാഗതായ സമ്മസനവാരസ്സ വിസയഭാവതോ വുത്തം ‘‘ഏകേകസ്സ വാരസ്സ ഗഹിതസ്സ നിയ്യാനമുഖഭാവതോ’’തി. ഇതരേപി ഭേദാ വുത്താതി ദുവിധതിവിധഭേദാനം യം നാനത്തം, തസ്സ വസേന ഇതരേ ഭേദാ അനാനത്താപി യഥാവുത്തകാരണതോ വുത്താ. ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദിനാ ഭേദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപേക്ഖതം ദസ്സേത്വാ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ തേസം വിസിട്ഠതം ദസ്സേതി.

യഥാ ദുകമൂലകാദീസു ഭേദാ ഗണനാനുപുബ്ബിയാ പവത്താ പഭേദന്തരാപേക്ഖാ, ന ഏവമേതേ. ഏതേ പന സത്തവിധാദിഭേദാ പഭേദന്തരനിരപേക്ഖാ കേവലം ബഹുവിധഭാവസാമഞ്ഞേനേവ വുത്താതി ദസ്സേതി ‘‘അഞ്ഞപ്പഭേദനിരപേക്ഖാ’’തിആദിനാ. ദുകതികപദത്ഥാനം യഥാരഹം അപേക്ഖിതബ്ബാപേക്ഖകഭാവേന വുത്തത്താ യഥാ ദുകേ ഠപേത്വാ വുത്താ തികാ തത്ഥ പക്ഖിത്താ നാമ ജാതാ, ഏവം തികദുകപദത്ഥാനം അപേക്ഖിതബ്ബാപേക്ഖകഭാവേന വുത്തത്താ ദുകേ വത്വാ വുത്തേസുപി തികേസു തേ പക്ഖിത്താ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പരതോ…പേ… യോജിതത്താ’’തി.

സമാനവീഥിയന്തി ഏകവീഥിയം. ചക്ഖുസങ്ഘട്ടനായാതി ചക്ഖുരൂപപടിഘാതേന. സോതി ചക്ഖുരൂപപടിഘാതോ. തദുപ്പാദികാതി തസ്സ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദികാ. സാതി ആവജ്ജനവേദനാ. നനു ച വേദനാപച്ചയോ ഫസ്സോ വുത്തോ, ന ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി? ന, വേദനാസീസേന ചിത്തുപ്പാദസ്സ ഗഹിതത്താതി. തപ്പയോജനത്താതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപയോജനത്താ. പയോജയതീതി പയോജനം, ഫലം.

രൂപാവചരാരൂപാവചരാനം വിപാകാനന്തി അധിപ്പായോ. തേ ഹി ഇധ അഗ്ഗഹിതാ. തേനേവാഹ ‘‘തേസം സയമേവ മനോദ്വാരഭൂതത്താ’’തിആദി. തതോതി ഭവങ്ഗതോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാദികുസലാദീനന്തി ഏത്ഥ പുരിമേന ആദി-സദ്ദേന ‘‘സോതസമ്ഫസ്സപച്ചയാ’’തി ഏവമാദയോ സങ്ഗഹിതാ, ദുതിയേന അകുസലാദയോ. ‘‘കാമാവചരഅട്ഠകുസലചിത്തവസേനാ’’തിആദിനാ കുസലാബ്യാകതാനമ്പി കാമാവചരാനംയേവ യോജിതത്താ വുത്തം ‘‘സമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ അട്ഠകഥായം വുത്താ’’തി. വേദനാപീതിസനിദസ്സനത്തികവജ്ജാനം ഏകൂനവീസതിയാ തികാനം വസേന ഏകൂനവീസതിചതുവീസതികാ. യദി അസമാനവീഥിയമ്പി കുസലാദീനം ലബ്ഭമാനതാ യോജേതബ്ബാ, അഥ കസ്മാ സമാനവീഥിയംയേവ യോജിതാതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി. തേനേവാതി അസമാനവീഥിയം അപ്പടിക്ഖിത്തത്തായേവ.

ചിത്തസമ്ബന്ധോതി ചിത്തേന സമ്ബന്ധോ ചിത്തസമ്ബന്ധം കത്വാ ചിത്തസീസേന വേദനായ കഥനം. തികഭൂമിവസേനാതി കുസലത്തികാദിതികവസേന, കാമാവചരാദിഭൂമിവസേന ച. ദ്വാരതികവസേനാതി ചക്ഖാദിഉപ്പത്തിദ്വാരവസേന, കുസലത്തികാദിതികവസേന ച. യത്ഥ കത്ഥചീതി ദീപേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ വിസേസാഭാവതോ സത്തവിധഭേദാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി. ന ച ദ്വാരം അനാമട്ഠന്തി യോജനാ. തേന സത്തവിധഭേദതോ തിംസവിധഭേദേ വിസേസം ദസ്സേതി. യദിപി ഉഭയത്ഥ ഭൂമിയോ ആഗതാ, രൂപാവചരാദിഭൂമിആമസനേന പന അസമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ ദസ്സിതാതി ആഹ ‘‘അതിബ്യത്താ ച ഏത്ഥ സമാനാസമാനവീഥീസു ലബ്ഭമാനതാ’’തി. സുഖദീപനാനി ഹോന്തി ദ്വാരഭൂമിആമസനമുഖേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വിഭത്തത്താ. ന ഭൂമിയോ അപേക്ഖിത്വാ ഠപിതാതി കഥേതബ്ബഭാവേന ഭൂമിയോ അപേക്ഖിത്വാ ന ഠപിതാ, ഭൂമിവിഭാഗേന ന കഥിതാതി അത്ഥോ. അപേക്ഖിതബ്ബരഹിതാതി ദ്വാരഭൂമീനം അഗ്ഗഹിതത്താ ആകങ്ഖിതബ്ബദ്വാരാദിവിസേസരഹിതാ.

‘‘ഉപനിസ്സയകോടിയാ’’തി ഏത്ഥ നിപ്പരിയായതോ പരിയായതോ ച ഉപനിസ്സയകോടിദസ്സനമുഖേന ഇധാധിപ്പേതഉപനിസ്സയകോടിം ദസ്സേതും ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപനിസ്സയാനന്തി വേദനായ ഉപനിസ്സയഭൂതാനം. ദസ്സനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, ദിസ്വാ വാ ഗഹണം. ഉപനിസ്സയന്തഭാവേനാതി ലാമകൂപനിസ്സയഭാവേന. യദി ഘായനാദീനി ഉപനിസ്സയോ ഭവേയ്യും, പകതൂപനിസ്സയാനേവ സിയും. പകതൂപനിസ്സയോ ച നാനാവീഥിയംയേവാതി തദലാഭവചനം ഇധ നാനാവീഥിജോതകന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഘാനാദിദ്വാരേസൂ’’തിആദിനാ. കസിണപരികമ്മാദീനന്തി കസിണപരികമ്മസമാപത്തിനിബ്ബത്തനവിപസ്സനാവഡ്ഢനാദീനം. തദലാഭോതി ഉപനിസ്സയാലാഭോ, സോ ച ഘായനാദീഹി പരേസം പടിപത്തിയാ ജാനിതും അസക്കുണേയ്യത്താ. അന്തിമഭവികബോധിസത്താദീനം സവനേന വിനാ തംഫുസനം സിയാ മൂലൂപനിസ്സയോതി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി വുത്തം.

സമ്പന്നജ്ഝാസയോതി വിവട്ടൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ സമ്പന്നജ്ഝാസയോ. തേനാതി ‘‘ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി വചനേന. തദുപനിസ്സയന്തി തതോ പരം ഉപ്പന്നകസിണരൂപദസ്സനാദീനം ഉപനിസ്സയഭൂതം.

ഥാമഗമനം നാമ കാമരാഗാദീനംയേവ ആവേണികോ സഭാവോതി ആഹ ‘‘അപ്പഹീനകാമരാഗാദികസ്സ വാ’’തി. ‘‘രാഗോ ഉപ്പന്നോ’’തിആദിനാ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണേ രാഗപടിഘാനം ഉപ്പത്തിവിചാരണാവ വുത്താ, ന നേസം കിച്ചവിസേസോതി കിച്ചവിസേസേന വുത്തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസമപേക്ഖനായാ’’തിആദിമാഹ. പവത്താ വേദനാതി അത്ഥോ. പകാരന്തരേനാതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പന്നകിലേസാനം സമതിക്കമനസങ്ഖാതേന പകാരന്തരേന. തഥാ ഭാവനാവസേനാതി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദേന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ചതുഭൂമികവേദനായ ഉപനിസ്സയഭാവോ ഏവ പകാരന്തരേന കഥിതോതി ഇമമേവത്ഥം ആകഡ്ഢതി. ഭാവനായേവേത്ഥ പകാരന്തരം.

സബ്ബം സമ്മസനം ഭാവനാതി വേദിതബ്ബാ, ന നീവരണപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവ.

അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ചാതി ഫോട്ഠബ്ബമഹാഭൂതേസു ഇതരീതരസ്സ, ആപോധാതുയാ ച വസേന.

തേസന്തി ജാതിആദീനം, കമ്മത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. സഹജാതസ്സ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ ബലവപച്ചയഭാവം ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ വാ ദസ്സനസ്സാതി തസ്സ വാ ജാതിആദികേ ഭയതോ ദസ്സനവസേന പവത്തസ്സ കാമാവചരഞാണസ്സ.

തദേവ അത്തനോ ഫലസ്സേവ ഫലഭാവേനാതി ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ’’തി ഫസ്സസ്സ കാരണഭാവേന യം വുത്തം, തദേവ വിഞ്ഞാണം അത്തനോ ഫലസ്സ ഫലഭാവേന വുത്തസ്സ ഫസ്സസ്സ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജ’’ന്തിആദിനാ ഫലഭാവേന വത്തും ന യുത്തം. ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ’’തിആദിനാ ലബ്ഭമാനോപി വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഫസ്സസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹേതുഫലസങ്കരപരിഹരണത്ഥം ന വുത്തോതി വത്വാ യദിപി ഫസ്സോ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന പന ഫസ്സസ്സ വിയ വിഞ്ഞാണം സോ തസ്സ വിസേസപച്ചയോ ഹോതീതി വിഞ്ഞാണസ്സ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിതാ ന വുത്താതി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി വുത്തം.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.