൩. സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭. തസ്സാപീതി സഞ്ഞായപി. തബ്ബത്ഥുകത്താതി ചക്ഖുവത്ഥുകത്താ. പടിഘവിഞ്ഞേയ്യോതി യഥാവുത്തപടിഘതോ വിജാനിതബ്ബോ പടിഘവസേന ഗഹേതബ്ബോ. ഉത്തരപദലോപം കത്വാതി പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപം കത്വാ.

വിഞ്ഞേയ്യഭാവേ, ന ഉപ്പത്തിയന്തി അധിപ്പായോ. വചനന്തി സദ്ദോ, നാമന്തി അത്ഥോ. വചനാധീനാതി ഗഹേതബ്ബതം പതി സദ്ദാധീനാ, നാമായത്തഗഹണാതി അത്ഥോ. യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം നാമരൂപദുകേ (ധ. സ. മൂലടീ. ൧൦൧-൧൦൮) വുത്തമേവ. അധിവചനം പഞ്ഞത്തിപകാസകം ഞാപകം ഏതേസം അത്ഥീതി അധിവചനാ യഥാ അരിസസോതി. തതോജോതി അധിവചനസങ്ഖാതതോ അരൂപക്ഖന്ധതോ ജാതോ. അരൂപക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ ഫസ്സേപി യഥാവുത്തോ അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്ഫസ്സോയേവ വാ’’തിആദിമാഹ. ന കേവലം മനോദ്വാരികഫസ്സേ ഏവ, അഥ ഖോ പഞ്ചദ്വാരികഫസ്സേപി ‘‘വിഞ്ഞേയ്യഭാവേ വചനം അധികിച്ച പവത്താ അധിവചനാ’’തിആദിവുത്തപ്പകാരോ അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഇതീതി തസ്മാ. തേന പരിയായേനാതി മനോസമ്ഫസ്സജപരിയായേന. തതോജാപീതി പഞ്ചദ്വാരികഫസ്സജാതാപി. അഞ്ഞപ്പകാരാസമ്ഭവതോതി പടിഘസമ്ഫസ്സജപരിയായസ്സ അസമ്ഭവതോ. ആവേണികം പടിഘസമ്ഫസ്സജതാ. പകാരന്തരം അധിവചനസമ്ഫസ്സജതാ.

യദി ഏവന്തി യദി പഞ്ചദ്വാരികഫസ്സേഹി ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ പരിയായതോ നിപ്പരിയായതോ ച ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം ചത്താരോപി അരൂപിനോ ഖന്ധാ ഏവം വത്തും യുത്താ. ഏവം സന്തേ സഞ്ഞാവ കസ്മാ ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘തിണ്ണം ഖന്ധാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ തിണ്ണം ഖന്ധാനന്തി വേദനാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാനം. അത്ഥവസേനാതി ‘‘വചനം അധികിച്ച പവത്താ അധിവചനാ’’തിആദിനാ വുത്തഅത്ഥവസേന അന്വത്ഥതാവസേന. അത്തനോ പത്തമ്പി നാമന്തി ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി ഏവം അത്തനോ അനുപ്പത്തമ്പി നാമം. ധമ്മാഭിലാപോതി സഭാവനിരുത്തി. പുബ്ബേ ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം സാധാരണോപി അധിവചനസമ്ഫസ്സജവോഹാരോ രുള്ഹിവസേന സഞ്ഞായ ഏവ പവത്തോതി വത്വാ ഇദാനി സോ തദഞ്ഞാരൂപക്ഖന്ധസാധാരണോ സഞ്ഞായ നിവേസിതോതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. രജ്ജിത്വാ ഓലോകനാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനാദി വിയ രജ്ജിത്വാ സവനാദിപി സങ്ഗയ്ഹതീതി വേദിതബ്ബം, തഥാസോതാവധാനാദിനോപി രത്തതാദിവിജാനനനിമിത്തതാസമ്ഭവതോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാസഞ്ഞായ പന പാകടഭാവം നിദസ്സനവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഓലോകനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിസയസമാഗമേ’’തിആദിമാഹ.

ഓലോകനസ്സ അപാകടഭാവേ രത്തതാദിവിജാനനം ന ഹോതി, പാകടഭാവേ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘പസാദവത്ഥുകാ ഏവാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം ചിന്തേന്ത’’ന്തി യം പുബ്ബേ തേന കഥിതം, കായേന വാ പകാസിതം, തതോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അത്ഥം ചിന്തേന്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഞാത’’ന്തി.

സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.