൨. വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. ചക്ഖാദയോ പസാദാതി ഓളാരികത്തഭാവപരിയാപന്നാ ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാപസാദാ, മനോമയത്തഭാവപരിയാപന്നാ ചക്ഖുസോതപ്പസാദാ ച. കായവോഹാരം അരഹന്തീതി കായന്തോഗധത്താ കായേകദേസത്താ ച കായോതി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. കായോതി ഹി അത്തഭാവോപി വുച്ചതി ‘‘സക്കായദിട്ഠീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൧; ൩.൧൫൫), കരജകായോപി ‘‘സോ ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതീ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൩.൧൪). തബ്ബത്ഥുകാതി ചക്ഖാദിനിസ്സിതാ കായികാതി പരിയായേന വുത്താ, നിപ്പരിയായേന പന ചേതസികാവ. യഥാഹ ‘‘യം തസ്മിം സമയേ തജ്ജാചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജം ചേതസികം നേവ സാതം നാസാതം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അദുക്ഖമസുഖം വേദയിത’’ന്തിആദി (ധ. സ. ൧൫൨). ‘‘ന ഹി ചക്ഖാദയോ കായപ്പസാദാ ഹോന്തീ’’തി ഇമിനാ കായപസാദനിസ്സിതാ വേദനാ നിപ്പരിയായേന കായികാതി ദസ്സേതി. കായികചേതസികാദിഭാവേനാതി ആദി-സദ്ദേന കുസലാകുസലാബ്യാകതാദിഭാവാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. തേനാതി സുഖാദിവേദനേകദേസസ്സ അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവാഭാവേന. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയത്താ പാകടത്താ അദ്ധാവസേന, ഏകമുഹുത്താദിപുബ്ബണ്ഹാദീസു ഉതുആദിനാ രൂപസ്സ വിയ വേദനായ വിഭാഗോ ന ഗയ്ഹതീതി സമയവസേന ച അതീതാദിഭേദോ ന ദസ്സിതോ’’തി വദന്തി. സന്താനവസേന പവത്താനമ്പി വേദനാനം ചിത്തേന സമൂഹതോ ഗഹേതബ്ബതം സന്ധായാഹ ‘‘വേദനാസമുദായോ’’തി. തേഹീതി അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവേഹി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വിഭങ്ഗേ. തേതി ‘‘വേദനേകദേസാ’’തി വുത്താ കായികചേതസികാദിഭാവേന ഭിന്നാ സുഖാദിവേദനാവിസേസാ. യദി വേദനേകദേസാ ഏത്ഥ ഗഹിതാ, ഖണപരിച്ഛിന്നാവ തേ ഗഹേതബ്ബാ, ന സന്തതിപരിച്ഛിന്നാതി ആഹ ‘‘ഏകസന്തതിയം പനാ’’തിആദി. തേസൂതി സുഖാദിഭേദേസു. ഭേദോതി വിസേസോ. തസ്സാതി സുഖാദിവിസേസസ്സ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ‘‘തംസഹിതതദുപ്പാദകാ’’തി ഏത്ഥാപി തം-സദ്ദേന സുഖാദിവിസേസോ പച്ചാമട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. സന്തതി പരിച്ഛേദികാ ഭവിതും അരഹതീതി സമ്ബന്ധോ. സന്തതിഖണവസേനേവ പരിച്ഛേദോ വുത്തോ, ന അദ്ധാസമയവസേനാതി അധിപ്പായോ.

‘‘പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാ’’തി നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചാ അനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചാതി വുത്താ, തം പന അതിക്കന്തഹേതുപച്ചയകിച്ചന്തി ഏവം വുത്തസ്സ നയസ്സ ഉപലക്ഖണന്തി ആഹ ‘‘പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാതി ഏതേന ഹേതുപച്ചയകിച്ചവസേന വുത്തനയം ദസ്സേതീ’’തി. ഏത്ഥ കുസലാകുസലകിരിയവേദനാനം രൂപസ്സ വിയ, വിപാകാനം വിയ ച അയം നാമ ജനകഹേതൂതി നിപ്പരിയായേന ന സക്കാ വത്തും, പരിയായേന പന അനന്തരപച്ചയഭൂതോ ഹേതൂതി വത്തബ്ബോ.

൧൧. സന്താപനകിച്ചന്തി പരിഡഹനകിച്ചം. ജാതിആദിസങ്കരന്തി ജാതിസഭാവപുഗ്ഗലലോകിയലോകുത്തരതോ സങ്കരം സമ്ഭേദം അകത്വാ. സമാനജാതിയന്തി ഏകജാതിയം. സുഖതോ തജ്ജാതിയാ അദുക്ഖമസുഖാ പണീതാതി യോജേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സമാനഭേദേതി ഭൂമന്തരാദിസമാനവിഭാഗേ. ഉപബ്രൂഹിതാനം ധാതൂനന്തി ഉളാരരൂപസമുട്ഠാപനേന പണീതാനം രൂപധമ്മാനം. വിബാധിതാനന്തി നിപ്പീളിതാനം മിലാപിതാനം. ഉഭയന്തി സുഖാദിദ്വയം. ഏത്ഥ ച ഖോഭനാ, ആലുളനാ ച കായികസുഖസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ. അഭിസന്ദനാ ഝാനസുഖസ്സ. മദയനാ കാമസുഖസ്സ. തഥാ ഛാദനാ. ആസിഞ്ചനാ സബ്ബസ്സ. ഛാദനാ ആസിഞ്ചനാ വാ സബ്ബസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ.

സഭാവാദിഭേദേന ചാതി സഭാവപുഗ്ഗലലോകിയാദിഭേദേന ച. ഏകന്തപണീതേ ലോകുത്തരേ ഹീനപണീതാനം പടിപദാനം വസേന ഹീനപണീതതാ. ഏകന്തഹീനേ അകുസലേ ഛന്ദാദിവസേന ഹീനപണീതതാ, ഓളാരികസുഖുമതാ ച. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘യാ ഓളാരികാ, സാ ഹീനാ. യാ സുഖുമാ, സാ പണീതാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൧൧). അകുസലാദീസു ദോസസഹഗതാദിഅന്തരഭേദവസേന ഉപാദായുപാദായ ഓളാരികസുഖുമതാ തംതംവാപനവസേന വുച്ചതി, ന കുസലാകുസലാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘തംതംവാപനവസേന കഥനേപി പരിവത്തനം നത്ഥീ’’തി. ദോസുസ്സന്നതായാതി കിലേസാധികതായ. തഥാതി ദോസുസ്സന്നതായ. കഥം പന കുസലേസു ദോസുസ്സന്നതാ? ഉപനിസ്സയവസേന, കിലേസാധികേഹി സന്താനേ പവത്തമാനാ കുസലാ ധമ്മാ കിലേസേഹി സമ്ബാധപ്പത്തിയാ തിണാദീഹി സമ്ബാധപ്പത്താനി വിയ സസ്സാനി വിപുലഫലഉളാരഫലാ ന ഹോന്തീതി. തഥാതി മന്ദദോസതായ. കുസലാനം മന്ദദോസതാപി വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ. ഓളാരികസുഖുമനികന്തീതി ഏത്ഥ അന്തോഗധവിസേസം നികന്തിയാ ഓളാരികസുഖുമതാസാമഞ്ഞം വുത്തം. യഥാ ഹേത്ഥ ഓളാരികസാമഞ്ഞേന ഓളാരികോളാരികതരോളാരികതമാ നികന്തിയോ ഗയ്ഹന്തി, തഥാ സുഖുമസുഖുമതരസുഖുമതമാ സുഖുമതാസാമഞ്ഞേന ഗയ്ഹന്തീതി. സുഖുമതമനികന്തിവത്ഥുന്തി ചേത്ഥ യാവ ഭവഗ്ഗം വിപസ്സനാഞാണഞ്ച വേദിതബ്ബം.

൧൩. യദി സിയാതി യദി അസമ്പയോഗോ വിസംസട്ഠോ സിയാ.

സന്തികതോ അകുസലതോതി അകുസലഭാവേന സന്തികതോ ലോഭസഹഗതാദിഅകുസലവേദയിതതോ. അകുസലാതി ദോസസഹഗതാദിഅകുസലവേദനാ ദൂരേതി യഥാ ഉദ്ധരീയതി. തതോ ദൂരതോ കുസലതോതി തതോ അകുസലതോ ദൂരതോ കാമാവചരാദികുസലവേദയിതതോ കുസലാ കാമാവചരാദികുസലവേദനാ. ‘‘ന സക്കാ’’തി വുത്തം ഉദ്ധരിതും അസക്കുണേയ്യതം ‘‘തഥാ ഹി സതീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തസ്മാതി യസ്മാ ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം വുത്തനയേന സന്തികതോ സന്തികുദ്ധരണമേവ ഹോതി, തഥാ സതി അത്ഥവിസേസോ ന ഹോതി, ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികതാ ഇധ വുച്ചതി. തസ്മാ സന്തികതോ സന്തികുദ്ധരണഞ്ച ന സക്കാ കാതും അത്ഥവിസേസാഭാവതോ, അനധിപ്പേതത്താ ചാതി അധിപ്പായോ.

നനു ച അതിസയവചനിച്ഛാവസേന അത്ഥേവ അത്ഥവിസേസോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ദൂരദൂരതരതായ വിയ സന്തികസന്തികതരതായ ച അനധിപ്പേതത്താ’’തി. യാതി അകുസലവേദനാ. തതോതി കുസലവേദയിതതോ. ഇധ വുത്തസ്സ ദൂരസ്സാതി ഇമസ്മിം വേദനാക്ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ‘‘അകുസലാ വേദനാ കുസലാബ്യാകതാഹി വേദനാഹി ദൂരേ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൩) വുത്തസ്സ ദൂരസ്സ. ദൂരതോ അച്ചന്തവിസഭാഗത്താതി യതോ യം ‘‘ദൂരേ’’തി വുത്തം, തതോ അച്ചന്തവിസദിസത്താ തസ്സ വസേന ദൂരേ സന്തികം നത്ഥീതി ന സക്കാ ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതും. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഹേട്ഠാ യാ വേദനാ യായ വേദനായ ദൂരേതി വുത്താ, സാ ഏവ തസ്സാ കേനചിപി പരിയായേന സന്തികേതി ന ഉദ്ധരിതബ്ബാതി. സന്തികേതി വുത്തവേദനംയേവ സന്ധായ വദതി. ഭിന്നേതി ലോഭസഹഗതാദിവസേന വിഭത്തേ. തത്ഥേവാതി ‘‘സന്തികേ’’തി വുത്തഅത്ഥേ ഏവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അകുസലാ വേദനാ അകുസലായ വേദനായ സന്തികേ’’തി ഏവം വുത്തഅകുസലായ വേദനായമേവ ലോഭസഹഗതാദിവസേന വിഭത്തായ ദൂരഭാവോപി ലബ്ഭതി. ഏവം സേസേസുപീതി.

യദി സന്തികതോ ദൂരം ലബ്ഭതി, യദഗ്ഗേന ദൂരം ലബ്ഭതി, തദഗ്ഗേന ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിയേയ്യാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപാദായുപാദായ ദൂരതോ ച സന്തികം ന സക്കാ ഉദ്ധരിതു’’ന്തിആദി. തസ്സത്ഥോ – യം സന്തികതോ ദൂരം ലബ്ഭതി, യദിപി തം വിസഭാഗട്ഠേന ലബ്ഭതി, തഥാപി യം തത്ഥ സന്തികം ലബ്ഭതി, തം സഭാഗട്ഠേനേവ ലബ്ഭതീതി സന്തികതോവ സന്തികം ഉദ്ധടം സിയാതി. തസ്മാതി യസ്മാ വിസഭാഗട്ഠേന ദൂരതാ, സഭാഗട്ഠേന ച സന്തികതാ ഇച്ഛിതാ, തസ്മാ. ലോഭസഹഗതായ ദോസസഹഗതാ വിസഭാഗതായ ദൂരേ സമാനാ കഥം സന്തികേ ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ. നനു താസം അകുസലസഭാഗതാ ലബ്ഭതേവാതി തത്ഥ ഉത്തരമാഹ ‘‘വിസഭാഗതാ’’തിആദി. തത്ഥ ഭേദം അഗ്ഗഹേത്വാ ന പവത്തതീതി ഭേദം വിസേസം അസദിസതം ഗഹേത്വാ ഏവ പവത്തതി വിസഭാഗതാ. ദൂരതായാതി ഇധാധിപ്പേതായ ദൂരതായ സഭാഗസ്സ അബ്യാപകത്താ ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം ന സക്കാ കാതും. സതി ഹി സഭാഗബ്യാപകത്തേ സിയാ സന്തികതാതി ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം സക്കാ കാതുന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം പാകടം കരോതി. സഭാഗതാതി സാമഞ്ഞം. ഭേദന്തി വിസേസം. അന്തോഗധം കത്വാവാതി അഭിബ്യാപേത്വാവ. വിസഭാഗബ്യാപകത്താ സന്തികതായാതി ഇധാധിപ്പേതവിസഭാഗം ബ്യാപേത്വാ പവത്തനതോ ഹേട്ഠാ വുത്തസന്തികതായ സന്തികതോ ദൂരുദ്ധരണം സക്കാ കാതും. തമേവത്ഥം ‘‘അകുസലതാ ഹീ’’തിആദിനാ പാകടം കരോതി.

വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.