൧. രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി പദം ‘‘ഏകച്ച’’ന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചീതി പകാരന്തരഭേദം ആമസിത്വാ അനിയമനിദസ്സന’’ന്തി. ഉഭയേനാതി പകാരഭേദം അനാമസിത്വാ ആമസിത്വാ ച അനിയമദസ്സനവസേന പവത്തേന ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി പദദ്വയേന. അധിപ്പേതത്ഥന്തി രൂപം. അതിച്ചാതി അതിക്കമിത്വാ. പവത്തിതോതി പവത്തനതോ. നിയമനത്ഥന്തി നിവത്തനത്ഥം.

‘‘കിഞ്ചാ’’തി ഏത്ഥ കിം-സദ്ദോ പുച്ഛായം ഹേതുഅത്ഥദീപകോ, കരണേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, ച-സദ്ദോ വചനാലങ്കാരോതി ആഹ ‘‘കേന കാരണേന വദേഥാ’’തി. ദുതിയവികപ്പേ പന വുത്തനയേനേവ കാരണത്ഥേ പവത്തം കിം-സദ്ദം ‘‘വദേഥാ’’തി കിരിയാപദസമ്ബന്ധനേന ഉപയോഗവസേന പരിണാമേത്വാ വദതി ‘‘തം കാരണം വദേഥാ’’തി.

പുരിമസന്താനസ്സ ഭേദന്തി പുരിമസന്താനസ്സ വിനാസം, വിനാസാപദേസേന ചേത്ഥ സന്താനേ വിസദിസുപ്പാദമേവ ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘വിസദിസസന്താനുപ്പത്തിദസ്സനതോ’’തി. നനു ച അരൂപധമ്മാനമ്പി വിരോധിപച്ചയസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തി അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി, സാ പന ന പാകടതരാ, പാകടതരാ ച ഇധാധിപ്പേതാ. തേനേവാഹ ‘‘സീതാദിസന്നിപാതേ’’തി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതീ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൭൯). ഇദാനി ഭേദ-സദ്ദോ ഉജുകമേവ വികാരാപത്തിം വദതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭേദോ ചാ’’തിആദിമാഹ. വിസദിസരൂപുപ്പത്തിയേവ, ന ഉപ്പന്നസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോതി അധിപ്പായോ. തേന കാപിലിയം പരിണാമവാദം പടിക്ഖിപതി. യദി പുരിമസന്താനതോ ഭേദോ വിസദിസുപ്പത്തി രുപ്പനം, ഏവം സന്തേ ലക്ഖണസ്സ അതിപ്പസങ്ഗോ സിയാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘അരൂപക്ഖന്ധാന’’ന്തിആദി. ഏത്ഥ സീതാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന യഥാ ഉണ്ഹജിഘച്ഛാദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി, ഏവം ആഹാരാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യേനാതി യേന സീതാദീഹി സമാഗമേന. തത്ഥാതി തേസു രൂപധമ്മേസു. ആഹാരാദികസ്സ വാ ഠിതിപ്പത്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. യഥാ രൂപധമ്മാനം ഠിതിക്ഖണേ സീതാദീഹി സമാഗമോ ഹോതി, ഏവം അരൂപക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞേഹി സമാഗമോ നത്ഥി അതിലഹുപരിവത്തിതോ, തസ്മാ അരൂപധമ്മാ രൂപധമ്മാനം വിയ പാകടസ്സ വികാരസ്സ അഭാവതോ ‘‘രുപ്പന്തീ’’തി, ‘‘രുപ്പനലക്ഖണാ’’തി ച ന വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘രുപ്പതീ’’തി പദസ്സ കത്തുകമ്മസാധനാനം വസേന അത്ഥം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി ഭിജ്ജതീ’’തി വുത്തന്തി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘കുപ്പതീതി ഏതേനാ’’തിആദിമാഹ. കോപാദികിരിയാതി കോപസങ്ഘട്ടനപീളനകിരിയാ. കോപ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഖോഭപരിയായോ വേദിതബ്ബോ. കത്തുഭൂതോ കമ്മഭൂതോ ച അത്ഥോതി കത്തുകമ്മസാധനാനം വസേന വുച്ചമാനോ ഭൂതുപാദായരൂപസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. കമ്മകത്തുത്ഥേന ഭിജ്ജതി-സദ്ദേനാതി യദാ കമ്മകത്തുത്ഥോ രുപ്പതി-സദ്ദോ, തദാ ഭിജ്ജതി-സദ്ദോപി തദത്ഥോ ഏവ വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ. തത്ഥ യദാ കമ്മത്ഥേ ‘‘രുപ്പതീ’’തി പദം, തദാ ‘‘സീതേനാ’’തിആദീസു കത്തുഅത്ഥേ കരണവചനം. യദാ പന ‘‘രുപ്പതീ’’തി പദം കത്തുഅത്ഥേ കമ്മകത്തുഅത്ഥേ വാ, തദാ ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം വേദിതബ്ബം. ‘‘യം പന രുപ്പതീ’’തിആദിനാ ‘‘കുപ്പതീ’’തിആദീനം കത്തുകമ്മത്ഥാനമ്പി അത്ഥവചനാനം വചനേ കാരണം ദസ്സേതി. യദിപി അത്ഥ-സദ്ദോ ‘‘പീളനട്ഠോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൭; ൨.൮) സഭാവപരിയായോപി ഹോതി, ‘‘കേനട്ഠേനാ’’തി പനേത്ഥ അഭിധേയ്യപരിയായോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘കേനട്ഠേനാതി പുച്ഛാസഭാഗവസേന രുപ്പനട്ഠേനാ’’തി, രുപ്പനസദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേനാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ന കേവലം സദ്ദത്ഥോയേവ രുപ്പന’’ന്തി. തസ്സ അത്ഥസ്സാതി തസ്സ ഭൂതുപാദായപ്പഭേദസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ. രുപ്പനലക്ഖണഞ്ച നാമേതം അനിച്ചതാദി വിയ കക്ഖളത്താദിതോ അഞ്ഞന്തി ന ഗഹേതബ്ബം. പഞ്ഞത്തിവിസേസോ ഹി തന്തി, കക്ഖളത്താദീനംയേവ പന അരൂപധമ്മവിധുരോ സഭാവവിസേസോതി വേദിതബ്ബം.

മുച്ഛാപത്തിയാതി മുച്ഛായ മോഹസ്സ ആപജ്ജനേന. കപ്പസണ്ഠാനം ഉദകന്തി കപ്പസണ്ഠാപകമഹാമേഘവുട്ഠം ഉദകം. തഥാതി തപ്പകാരതായ ഖാരഭാവേ സതി ഉദകേന കപ്പവുട്ഠാനകാലേ വിയ പഥവീ വിലീയേയ്യ. ലോകന്തരിയസത്താനം പന പാപകമ്മബലേന അഖാരേപി ഖാരേ വിയ സരീരസ്സ വിലീയനാ വേദിതബ്ബാ. തേനേവാതി സഉസ്സദനിസ്സയനിരയസ്സ വുത്തത്താ ഏവ. ന ഹി അവീചിമ്ഹി പഞ്ചവിധബന്ധനാദികമ്മകാരണം കരോന്തി.

൩. പകരണപ്പത്തം രൂപം പക്ഖിപിത്വാ മാതികാ ഠപിതാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. മഹാഭൂതു…പേ… ആപജ്ജതി തപ്പകാരഭാവേന അതീതംസേ ഗണനം ഗതന്തി വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ ധമ്മന്തരനിവത്തനത്ഥതാ പകാരന്തരനിവത്തനത്ഥതാ ച ഭൂതുപാദായഗഹണസ്സ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. തംദസ്സനേതി ഗണനന്തരദസ്സനേ. തംസഭാവത്താതി ഭൂതുപാദായസഭാവത്താ. ‘‘ന ചാ’’തിആദിനാ ഭൂതുപാദായസഭാവോ അതീതംസഗണിതതായ തംസഭാവസ്സപി അഞ്ഞഥാ ഗണിതത്താ, അതംസഭാവസ്സ ച തഥാ ഗണിതത്താ അകാരണന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അജ്ഝത്ത…പേ… ലബ്ഭതീ’’തി ഏതേന ദുതിയനയേ ന കേവലം യഥാവുത്തോവ ദോസോ, അഥ ഖോ അബ്യാപിതോപി ദോസോതി ദസ്സേതി. തദേതം പന അകാരണം കാരണഭാവസ്സേവ അനധിപ്പേതത്താ. ന ഹേത്ഥ ഭൂതുപാദായരൂപഭാവോ അതീതംസേ ഗണനസ്സ കാരണന്തി അധിപ്പേതം, യതോ യഥാവുത്തദോസാപത്തി സിയാ.

‘‘കിന്തീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘കി’’ന്തി പുബ്ബേ യം ‘‘രൂപ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതം, തസ്സ സരൂപപുച്ഛാ. ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ, ന കാരണത്ഥോ. തേനസ്സ യം രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം…പേ… അതീതംസേന സങ്ഗഹിതം അതീതകോട്ഠാസേ ഗണനം ഗതം, തം കിന്തി ചേ? ‘‘ചത്താരോ ച…പേ… രൂപ’’ന്തി ഭൂതുപാദായവിഭാഗദസ്സനമുഖേന വിസേസം നിദസ്സേതി. യത്തകാ ഹി ഇധ വിസേസാ നിദ്ദിട്ഠാ ചക്ഖായതനാദയോ, തേസമിദം നിദസ്സനന്തി. ന ചേത്ഥ പുരിമനയതോ അവിസേസോ. തത്ഥ ഹി രൂപസ്സ ഭൂതുപാദായതാമത്തസഭാവദസ്സനതാ വുത്താ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അതീതരൂപമ്പി ഭൂതാനി ചേവാ’’തിആദി. ഇധ പന ഭൂതുപാദായേന നിദസ്സനഭൂതേന രൂപസ്സ സബ്ബവിസേസവിഭാവനതാ ദസ്സിതാ. ഏവഞ്ച കത്വാ അബ്യാപിതദോസോപി ചേത്ഥ അനോകാസോവ, യം രൂപം അജ്ഝത്തം…പേ… ഉപാദിന്നം, കിന്തി? ചത്താരോ ച…പേ… രൂപന്തി തദഞ്ഞവിസേസനിദസ്സനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തഥാ ചാഹ ‘‘ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

പരിയായദേസനത്താതി സഭാവതോ പരിയായനം പരിവത്തനം പരിയായോ, ഉജുകം അപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. പരിയായേന, പരിയായഭൂതാ വാ ദേസനാ ഏത്ഥാതി പരിയായദേസനം, സുത്തന്തം. സുത്തന്തഞ്ഹി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസേതബ്ബധമ്മേ ലേസതോ ലബ്ഭമാനഭാവകഥനം, ന ഉജുനിപ്പദേസഭാവകഥനന്തി പരിയായദേസനം നാമ. തേനേവ തം ‘‘യഥാനുലോമസാസന’’ന്തി വുച്ചതി. അഭിധമ്മോ പന ദേസേതബ്ബധമ്മേ ഉജുനിപ്പദേസകഥനന്തി നിപ്പരിയായദേസനം നാമ, യതോ ‘‘യഥാധമ്മസാസന’’ന്തി വുച്ചതി. നിച്ഛയേന ദേസോതി വവത്ഥാനതോ കഥനം. തഥാ ഭദ്ദേകരത്തസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൨൭൨ ആദയോ) വിയ അതീതാദിഭാവോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഭാവോ അദ്ധാവസേന ഇധാപി ഖന്ധവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയത്താ നിദ്ദിസിതബ്ബോ സിയാതി യോജനാ.

സന്നിപതിതന്തി സമാഗതം. സന്താനവസേനാതി പുബ്ബാപരവസേന. പുബ്ബേനാപരസ്സ സമപ്പമാണതായ അനൂനം അനധികം, തതോ ഏവ ഏകാകാരം. പവത്തികാലവസേന വാ അനൂനം അനധികം, സമാനസഭാവതായ ഏകാകാരം. തേന വിസഭാഗഉതുനാ അനന്തരിതതം ദസ്സേതി. ഏവം ആഹാരേപീതി ഏത്ഥ വിസഭാഗാഹാരേന അനന്തരിതോ അനേകവാരം അനേകദിവസമ്പി ഭുത്തോ സഭാഗേകാഹാരം നാമ. ‘‘തതോ പുബ്ബേ വിസഭാഗഉതുആഹാരസമുട്ഠാനം അതീതം, പച്ഛാ അനാഗത’’ന്തി ഹി വുത്തന്തി. ‘‘ഏകാഹാരസമുട്ഠാന’’ന്തി പന വുത്തത്താ ഏകസ്സേവ ആഹാരസ്സ യോജനാ യുത്തരൂപാതി അപരേ. പഞ്ചദ്വാരവസേനാതി ഏത്ഥ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനതോ പട്ഠായ യാവ തദാരമ്മണം, യാവ ജവനം, യാവ വാ വോട്ഠബ്ബനം, താവ പവത്താ ചിത്തസന്തതി ഏകവീഥി. ഏകജവനസമുട്ഠാനന്തി ഏകജവനവാരസമുട്ഠാനം. ഏത്ഥ ച സമയം അനാമസിത്വാവ സന്തതിവസേന, സന്തതിഞ്ച അനാമസിത്വാവ സമയവസേന അതീതാദിവിഭാഗോ ഗഹേതബ്ബോ.

തേസന്തി ഹേതുപച്ചയാനം. കലാപസ്സാതി രൂപകലാപസ്സ. കമ്മാനന്തരാദീതി കമ്മാദി, അനന്തരാദീതി പച്ചേകം ആദി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ പഠമേന ആദിസദ്ദേന ഉപനിസ്സയപച്ചയസ്സ ആഹാരാദിനോ ച ദുതിയേന സമനന്തരാനന്തരൂപനിസ്സയാദിനോ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ചിത്തുപ്പാദസ്സ ചേത്ഥ കമ്മാനന്തരാദിപച്ചയവസേന, ഇതരസ്സ കമ്മാദിവസേനേവ ജനകഭാവേ യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ ചിത്തുപ്പാദസ്സ പുരേജാതവസേന, ഇതരസ്സ പച്ഛാജാതവസേന, ഉഭയേസമ്പി സഹജാതവസേന ഉപത്ഥമ്ഭനം വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബ’’ന്തി. ഉപ്പാദക്ഖണേതി ഹേതുകിച്ചക്ഖണേ. ഹേതുകിച്ചം നാമ തസ്സ തസ്സ ഉപ്പാദേതബ്ബസ്സ ഉപ്പത്തികരണം, തഞ്ച തസ്മിം ഖണേ ഉപ്പന്നഫലത്താ തതോ പരം കത്തബ്ബാഭാവതോ നിട്ഠിതഞ്ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരം പന തീസുപി ഖണേസു പച്ചയകിച്ചം ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ.

൬. അനിട്ഠനാമനിവത്തനസ്സാതി അനിട്ഠനാമനിവത്തിയാ അകാരണഭാവദസ്സനേന ഇട്ഠനാമലാഭാപനസ്സ അകാരണഭാവം ദസ്സേതി.

ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിഭവേതി സമ്പത്തിയുത്തേ സമ്പന്നേ ദേവമനുസ്സഭവേ. സമിദ്ധസോഭനതാതി അഭിവുദ്ധസോഭനതാ. തതോ ഏവാതി സമ്പത്തിവിരഹതോ ഏവ, അസമ്പന്നത്താ ഏവാതി അത്ഥോ. തേസംയേവ ഹത്ഥിആദീനം സുഖസ്സ ഹേതുഭാവം ന ഗച്ഛന്തി സാരണാദിവസേന ദുക്ഖപച്ചയത്താ. തേസന്തി ഹത്ഥിരൂപാദീനം. ‘‘തസ്സ തസ്സേവാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം വിവരതി. അകുസലേന അത്തനാ കതേന നിബ്ബത്തം ദുക്ഖസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി യോജനാ. തസ്മാതി യസ്മാ കമ്മം യസ്മിം സന്താനേ നിബ്ബത്തം, തത്ഥേവ സുഖദുക്ഖാനം പച്ചയോ ഹോതി, ന അഞ്ഞത്ഥ, തസ്മാ. അട്ഠകഥായം പനാതി ഏകച്ചമതദസ്സനം. തത്ഥ ‘‘അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി യസ്മാ പടിസേധദ്വയേന കുസലകമ്മജസ്സ ഇട്ഠഭാവോ നിയതോ, തസ്മാ ‘‘കുസലകമ്മജമേവ ഇട്ഠ’’ന്തി ഏവം അനിയമേത്വാ ‘‘കുസലകമ്മജം ഇട്ഠമേവാ’’തി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അകുസലകമ്മജമ്പീ’’തിആദിമാഹ. കിന്തി അകുസലകമ്മജം സോഭനം, യം പരേസം ഇട്ഠം നാമ സിയാ? യദി ദുഗ്ഗതിയം കേസഞ്ചി തിരച്ഛാനാനം സണ്ഠാനാദിസമ്പത്തി സുഗതിയം സത്താനം അകുസലനിസ്സന്ദേന വിരൂപരൂപതാ വിയ കുസലനിസ്സന്ദേന, കഥം തസ്സാ അകുസലകമ്മജതാ. അഥ പന യം കേസഞ്ചി അമനാപമ്പി സമാനം രൂപം മനാപം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തം സന്ധായ വുത്തം, ഏവമ്പി യഥാ കേസഞ്ചി തിരച്ഛാനാദീനം കുസലകമ്മജം മനുസ്സാദിരൂപം അമനാപതോ ഉപട്ഠഹന്തമ്പി കുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണഭാവതോ അത്ഥതോ ഇട്ഠമേവ നാമ ഹോതി, ഏവം അകുസലകമ്മജം കേസഞ്ചി മനാപം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തമ്പി അകുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണഭാവതോ അത്ഥതോ അനിട്ഠമേവ നാമ ഹോതി, ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം കായദുച്ചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തിആദിഅട്ഠാനപാളിയാ (മ. നി. ൩.൧൩൧) വിരോധോ സിയാ. തേനേവാഹ ‘‘കുസലകമ്മജസ്സ പനാ’’തിആദി. സബ്ബേസന്തി അത്തനോ, പരേസഞ്ച. ഇട്ഠസ്സ അഭാവോ വത്തബ്ബോതി യഥാ ‘‘കുസലകമ്മജം അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, ഏവം കിഞ്ചാപി ‘‘അകുസലകമ്മജം ഇട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി അട്ഠകഥായം ന വുത്തം, തേന പന നയദസ്സനേന അകുസലകമ്മജസ്സ അഭാവോ വുത്തോ ഏവ ഹോതീതി സോ സംവണ്ണനാവസേന നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ഏതേന കുസലകമ്മജമേവ ഇട്ഠന്തി പുരിമപദാവധാരണസ്സ ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി.

ഇദാനി ‘‘ഹത്ഥിആദീനമ്പീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം വിവരതി. കുസലവിപാകസ്സാതി ഏത്ഥാപി കുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണന്തി അത്ഥോ. മനുസ്സാനന്തി ച നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ഇതരേസമ്പി ച അകുസലകമ്മജം അകുസലവിപാകസ്സേവ, കുസലകമ്മജഞ്ച കുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണന്തി ദസ്സിതോവായം നയോതി. കസ്മാ പന ഇട്ഠാനിട്ഠമിസ്സിതേ വത്ഥുമ്ഹി മനാപതാവ സണ്ഠാതീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണേന…പേ… സക്കാ വത്തു’’ന്തി. സുട്ഠു വുത്തന്തി ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠം ഏകന്തതോ വിപാകേനേവ പരിച്ഛിജ്ജതീ’’തി വദന്തേഹി ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം സമ്മദേവ വുത്തം. തം അനുഗന്ത്വാതി വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം അനുഗന്ത്വാ. സബ്ബത്ഥാതി സുഗതിദുഗ്ഗതീസു, സബ്ബേസു വാ ആരമ്മണേസു.

‘‘അനിട്ഠാ’’തി വചനേനേവ തേസം ഇട്ഠതാ നിവത്തിതാതി ആഹ ‘‘സദിസതാ ച രൂപാദിഭാവോയേവാ’’തി. ഇട്ഠാനേവ രൂപാദീനി കാമഗുണാതി സുത്തേ വുത്താനീതി മിത്തപടിപക്ഖോ അമിത്തോ വിയ ഇട്ഠപടിപക്ഖാ അനിട്ഠാതി അധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘അനിട്ഠാതി…പേ… വോഹാരോ വിയാ’’തി. സബ്ബാനി വാതി ഏത്ഥ ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩) വചനതോ കഥം അനിട്ഠാനം രൂപാദീനം കാമഗുണഭാവാപത്തീതി ചേ? തേസമ്പി വിപല്ലാസവസേന തണ്ഹാവത്ഥുഭാവതോ പിയരൂപഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യദി ഏവം കഥം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി രൂപാനി ഇട്ഠാനീ’’തിആദിസുത്തപദം (മ. നി. ൧.൧൬൬; ൨.൧൫൫; ൩.൫൭; സം. നി. ൫.൩൦) നീയതീതി ആഹ ‘‘അതിസയേനാ’’തിആദി.

ഇന്ദ്രിയബദ്ധരൂപവസേന പാളിയം ഹീനദുകനിദ്ദേസോ പവത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘ദ്വീസുപി ഹീനപണീതപദേസൂ’’തിആദിമാഹ. അവയവയോഗേ സാമിവചനം, ന കത്തരീതി അധിപ്പായോ. ‘‘തേസം തേസം സത്താന’’ന്തി ഇന്ദ്രിയബദ്ധരൂപേ നിദ്ദിട്ഠേ കസ്മാ കമ്മജവസേന അത്ഥോ വുത്തോ, ന ചതുസന്തതിവസേനാതി ആഹ ‘‘സത്തസന്താന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. പധാനത്താ ഹി കമ്മജവസേന അത്ഥം വത്വാ സേസേസു ‘‘ഏവം ഉതുസമുട്ഠാനാദീസുപീ’’തി അട്ഠകഥായം അതിദേസോ കതോ. ‘‘തേഹി തേഹീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ’’തി ഇമിനാ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തി കത്തരി സാമിവചനം ആസങ്കതി. തഥാ സതി വിസയേ വാ സാമിവചനേ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി ‘‘ന കമ്മജവസേനേവാ’’തിആദിനാ, കമ്മജഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉപലക്ഖണം ദട്ഠബ്ബം.

മരിയാദാഭൂതന്തി ഉത്തമമരിയാദാഭൂതം. തേനേവാഹ ‘‘യസ്സ യേവ മനാപാ, തസ്സ തേവ പരമാ’’തി. തേസന്തി കാമഗുണാനം. സഭാവതോതി ലക്ഖണതോ.

‘‘ഏകസ്മിംയേവ അസ്സാദനകുജ്ഝനതോ’’തിആദിനാ ‘‘യസ്മാ തേയേവ രൂപാദയോ ഏകോ അസ്സാദേതീ’’തിആദികം സുത്തന്തവിവരണം ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവേ ഹേതുഭാവേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ഇട്ഠാനിട്ഠഗ്ഗഹണം ഹോതീതി നിബ്ബാനേ വിയ അനിട്ഠഗ്ഗഹണം സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന അഞ്ഞേസുപി ആരമ്മണേസു ഇട്ഠാനിട്ഠാഭിനിവേസോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

വിഭാഗോ നാമ അസങ്കരോ, വിത്ഥാരോ ചാതി ‘‘വിഭത്ത’’ന്തി പദസ്സ ‘‘വവത്ഥിതം, പകാസിത’’ന്തി ച അത്ഥമാഹ. അഞ്ഞേസന്തി അതിഅഡ്ഢദലിദ്ദാനം. ഇദം ഇട്ഠം, അനിട്ഠഞ്ച ഹോതീതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന അനിട്ഠം, ഇട്ഠഞ്ച ഹോതീതി അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. അനിട്ഠം ഇട്ഠന്തി ഇട്ഠസ്സ ‘‘അനിട്ഠ’’ന്തി, അനിട്ഠസ്സ ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി ഗഹണേ യഥാസങ്ഖ്യം യോജനാ. ഇന്ദ്രിയവികാരാപത്തിആദിനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പുരേതരം പവത്തചിത്താഭിസങ്ഖാരവസേനാപി ഹി വിനാവ സഞ്ഞാവിപല്ലാസം ഇട്ഠം ‘‘അനിട്ഠ’’ന്തി, അനിട്ഠഞ്ച ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി ഗയ്ഹതീതി.

തേന വിപാകേനാതി തേന കുസലാകുസലവിപാകേന. ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠതന്തി യത്ഥ തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ബുദ്ധരൂപാദികസ്സ ഗൂഥാദികസ്സ ച ആരമ്മണസ്സ യഥാക്കമം ഇട്ഠതം അനിട്ഠതഞ്ച നിദസ്സേതി. വിജ്ജമാനേപി സഞ്ഞാവിപല്ലാസേ ആരമ്മണേന വിപാകനിയമദസ്സനന്തി ഇട്ഠാരമ്മണേ കുസലവിപാകോവ ഉപ്പജ്ജതി, അനിട്ഠാരമ്മണേ അകുസലവിപാകോവാതി ഏവം ആരമ്മണേന വിപാകനിയമദസ്സനം. ആരമ്മണനിയമദസ്സനത്ഥന്തി യം കുസലവിപാകസ്സ ആരമ്മണം, തം ഇട്ഠം നാമ. യം അകുസലവിപാകസ്സ ആരമ്മണം, തം അനിട്ഠം നാമാതി ദസ്സനത്ഥം. ആരമ്മണേന നിയാമിതോ ഹി വിപാകോ അത്തനോ ഉപകാരകസ്സ ആരമ്മണസ്സ നിയാമകോ ഹോതീതി.

ദ്വാരന്തരേ ദുക്ഖസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ ആരമ്മണസ്സ ദ്വാരന്തരേ സുഖവിപാകുപ്പാദനതോ, ദ്വാരന്തരേ സുഖസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ ആരമ്മണസ്സ ദ്വാരന്തരേ ദുക്ഖവിപാകുപ്പാദനതോ വിപാകേന ആരമ്മണനിയമദസ്സനേന വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠതാ ദസ്സിതാതി യോജനാ.

൭. ദുപ്പരിഗ്ഗഹട്ഠേന കാരണഭൂതേന ലക്ഖണസ്സ ഇന്ദ്രിയാദിസഭാവസ്സ ദുപ്പടിവിജ്ഝതാ, ഏവം സുപരിഗ്ഗഹട്ഠേന ലക്ഖണസുപ്പടിവിജ്ഝതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘ദൂരേ’’തി അവുത്തസ്സാതി ലക്ഖണതോ ‘‘ദൂരേ’’തി അകഥിതസ്സ. വുത്തമ്പീതി ലക്ഖണതോ ‘‘ദൂരേ’’തി വുത്തമ്പി സുഖുമരൂപം.

‘‘ഭിന്ദമാനോ’’തി സമ്ഭിന്ദമാനോതി വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘മിസ്സകം കരോന്തോ’’തി. യസ്മാ പന ഭേദനം വിഭാഗകരണമ്പി ഹോതി, തസ്മാ ദുതിയവികപ്പേ ‘‘ഭിന്ദമാനോ’’തി പദസ്സ ‘‘വിസും കരോന്തോ’’തി അത്ഥമാഹ. തതിയവികപ്പേ പന ഭിന്ദമാനോതി വിനാസേന്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സന്തികഭാവം ഭിന്ദിത്വാ ദൂരഭാവം, ദൂരഭാവഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ സന്തികഭാവം കരോന്തോ’’തി. ന ഹി സക്കാ സന്തികസ്സ തബ്ഭാവം അവിനാസേത്വാ ദൂരഭാവം കാതും, തഥാ ഇതരസ്സാപി. സന്തികഭാവകരണേന ന ഭിന്ദതി ന വിനാസേതി, ന ച ഓകാസദൂരതോ ലക്ഖണതോ ദൂരം വിസും കരണേന ഭിന്ദതി വിഭാഗം കരോതി, നാപി ഓകാസദൂരേന ലക്ഖണതോ ദൂരം വോമിസ്സകകരണേന ഭിന്ദതി സമ്ഭിന്ദതീതി യോജനാ. ‘‘തിധാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. വിസും കരോതി, വോമിസ്സകം കരോതീതി കരോതി-സദ്ദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏത്ഥാപീ’’തിആദിനാ യഥാ ‘‘ഓകാസതോ ദൂരമേവ ഭിന്ദതീ’’തി ഏത്ഥ ഓകാസതോ ദൂരസ്സ ഓകാസതോ സന്തികഭാവകരണം അധിപ്പേതന്തി വിനാസനം ഭേദനം, ഏവം ‘‘ന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഭിന്ദതീ’’തി ഏത്ഥാപി ലക്ഖണതോ ദൂരസ്സ ലക്ഖണതോ സന്തികഭാവാകരണം അഭേദനം അവിനാസനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. വോമിസ്സകകരണവിഭാഗകരണത്ഥതം സന്ധായാഹ ‘‘ഭിന്ദമാനോതി ഏത്ഥ ച അഞ്ഞഥാ ഭേദനം വുത്ത’’ന്തി. പച്ഛിമനയേ വിനാസനത്ഥമേവ സന്ധായ ‘‘ഭേദനം ഇധ ച അഞ്ഞഥാ വുത്ത’’ന്തി അവോച.

രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.